İNSAN VƏ İMAN

: 988 ()

    
      İRİNCİ FƏSİL NSAN VƏ HEYVAN  

 İnsan digər heyvanlar kimi bir canlıdır və onlarla müştərək olan bir çox xüsusiyyətlərə malikdir. Amma bununla belə, insan bəzi özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə digər canlılardan fərqlənir və bu xüsusiyyətlər onun məqamını ucaldaraq ilahiləşdirir.

  

  İnsanı digər canlılardan fərqləndirən ən başlıca xüsusiyyət isə onun   insan olmasıdır   .   Başqa sözlə desək, onun malik olduğu mədəniyyət və svilizasiyadır.

  

  Ümumiyyətlə canlılar yalnız özlərini və onları əhatə edən mühiti dərk edə bilir, əldə etdikləri bu məlumatların sayəsində öz istək və armanlarına nail olmaq üçün böyük səy və cəhdlər göstərirlər. İnsan da digər canlılar kimi əldə etdiyi məlumatlarla öz istəyinə nail olmaq üçün həyatla mübarizə aparır və bu yolda böyük məşəqqətlərlə üzləşir.

  

  İnsanın digər canlılarla fərqli xüsusiyyəti, onun ətraf mühitə olan məlumatının daha geniş və kamil olmasıdır.

  

  İnsanı digər canlılardan fərqləndirən və ona ilahi gözəllik bəxş edən məhz bu xüsusiyyətlərdir.

  
    AGAHLIQ NURU VƏ HEYVANLARIN İSTƏK DAİRƏSİ  

  Heyvanlar ətraf mühitdən əldə etdikləri məlumatları zahiri hiss orqanları (göz, qulaq, burun, dad bilmə [ağız] ləms etməklə) kəsb edə bilirlər. Bu səbəbdən də onların əldə etdikləri məlumatlar zahiri və məhdud olur. Onları insanla müqayisə etdikdə bir neçə fərqli cəhət nəzərə çarpır:

  

  1-Heyvanlar ətraf mühitdə müşahidə etdikləri varlıqların batininə yol tapa bilmir və məlumatları yalnız onların zahiri gö üşündən əldə edə bilirlər.

  

    2-Heyvanların məlumatı insan kimi ümumi deyil, cüzi və məhduddur.

  

  3-Heyvan, yalnız yaşadığı məntəqədən agah olar bilər, ətraf məntəqələrdən isə xəbərsiz qalıb heç bir məlumat əldə edə bilməyir.

  

  4-Heyvan, yalnız yaşadığı müddət ərzində ətraf mühitdən agah ola bilir, onun nə keçmişindən, nə də gələcəyindən xəbərdar olur. Heyvanlar bu barədə səy belə etmirlər.

  

  Heyvanlar belə bir məhdud çərçivədə dünyaya gəlir və oradaca da dünyalarını dəyişirlər. Bu çərçivədən çıxdıqda isə, belə bir proses onların agahlıq və ixtiyarı ilə baş verməyir. Belə bir [qeyri-adi] hadisə yalnız müxtəlif təbii proseslər şəraitində icbari və qeyri-ixtiyari şəkildə həyata keçə bilər.

  

  Heyvanların istəkləri də, ətraf mühitə agah olduqları kimi, məhdud və müəyyən çərçivədədir.

  

  1-Onlar üçün əxlaqi və mənəvi prinsiplər heç bir məna kəsb etməyir və istəkləri yalnız yemək-içməkdən, yatıb-durmaqdan, yuva qurub öz cinsindən istifadə edərək nəsil artırmaqdan ibarətdir.

  

  2-Heyvanların istəyi yalnız onların özlərinə və öz həmcinslərinə aid olur.

  

  3-Yalnız yaşadıqları məntəqəyə aid olur.

  

  4-Ətraf mühitdən məlumat əldə etdikləri kimi, istəkləri də yaşadıqları dövrə aid olur.

  

  Yəni heyvanların ətraf mühitdən əldə etdikləri məhdud məlumatlar onların istəklərinə şamil olur.   Amma bəzi heyvanların cəm halda yaşadıqlarının və gələcək haqqında düşündüklərinin də şahidi oluruq.

  

  Bal arısını buna misal çəkmək olar. Onlarda müşahidə etdiyimiz belə bir davamiyyətli prosesi heç də şüur və əqli dərrakə hesab etmək olmaz. Sadəcə olaraq bu onların təbiətində adət halına düşmüş instiktual bir vəzifədir. Onlara belə bir daxili qüvvəni aləmləri nəzmə salan, hər şeydən uca və agah olan bir varlıq bəxş etmişdir.

  
    DÜŞÜNCƏ VƏ İNSANIN İSTƏK DAİRƏSİ  

  İnsanın istər arzu və istəkləri, istərsə də düşüncə və dərrakəsi böyük bir mətləbi əhatə edir.

  

  İnsan, onu əhatə edən varlıqlar ilə zahiri tanışlıq əldə etdikdən sonra onların batini mahiyyətini və bir-birləri ilə qurduqları əlaqələri dərindən araşdırmağa başlayır. Onun əldə etdiyi məlumatlar daim eyni səviyyədə qalmayıb, zaman və məkan çərçivəsindən kənara çıxır. İnsanın məlumat dairəsi genişlənərək yaşadığı planetdən xaric olur, qalaktikada sayrışan milyonlarla ulduz və planetləri tədqiq etməyə başlayır. Beləliklə, gələcəkdə baş verəcək təbii prosesləri qabaqcadan araşdırır və lazımi tədbirlər həyata keçirir. Habelə insan özünün, yerin, göylərin, dağların, dənizlərin, heyvan və bitki aləminin və   digər varlıqların tarixini öyrənir və onların əsrlər boyu keçdikləri mərhələləri yaxından öyrənməyə cəhd göstərir.

  

  Bütün bunlarla yanaşı insan, əbədiyyat və əbədi varlıqlar haqqında düşünür və illər boyu apardığı tədqiqatlar nəticəsində müəyyən məlumatlar əldə edə bilir.

  

  O, məhdud qanunlarla kifayətlənməyib, dünyaya hakim olan ümumi qanunauyğunluqlar haqqında dəyərli məlumatlar əldə edir.

  

  Beləliklə o, təbiət üzərində öz hakimiyyətini bərqərar edir.

  

  İnsan düşüncə və əldə etdiyi məlumatlar kimi, öz arzu və istəklərində də yüksək dərəcələrə nail ola bilir. O, hər şeyi dəyərləndirən bir varlıqdır, onun arzu və istəkləri tək özü üçün müəyyən zaman və məkan çərçivəsində olmayıb, daimi və ümumbəşəridir. Arzu və istəkləri o qədər böyük və sonsuz olur ki, bəzən onu hər şeydən üstün tutur. Belə ki, başqalarının rifah və rahatlığını öz rahatlığından üstün tutur, onların sevinc və kədərinə şərik olur. Bu bağlılıq bəzən elə bir həddə çatır ki, o, bu yolda öz malını və canını fəda etməyə belə hazır olur. Bəşər svilizasiyasının təməlini təşkil edən bu hərəkat məhz insani dururmun üzərində qurulmuşdur.

    
    İNSANIN DİGƏR CANLILARDAN ÜSTÜNLÜYÜ  

  İnsanın dünya görüşü əsrlər boyu yüksələrək geniş vüsət almışdır. Belə bir dünya görüşü məntiqi qanunlar əsasında kamilləşmiş və sonralar   elm   adlandırılmışdır. Elm bəşəriyyətin həm dünya haqqındakı təfəkkür tərzinə, həm də fəlsəfəyə şamil olunur.

  

  Bəşəriyyətin yüksək mənəvi təmayülü onun iman və etiqadından, habelə mövcud olan bəzi həqiqətlərdən irəli gəlir.

  

  İnsanda mövcud olan belə bir iman və bağlılıq öz növbəsində ona müəyyən qədər də olsa, dünya görüşü və ideologiya bəxş edir. Bunun əsas amili isə, adətən ya peyğəmbərlər, ya da sağlam düşüncəli filosoflar olmuşlar. Onların əsas məqsədi bəşəriyyəti sağlam düşüncəyə yönəldib iman və etiqadlarını gücləndirmək olmuşdur.

  

  Demək insanın yüksək və mənəvi təmayülü etiqad və sağlam düşüncə üzərində qoyulduğu zaman   iman   adlandırılır.

  

  Burada belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, insanın digər canlılardan ən ümdə fərqi onun   insaniyyətidir   .

  

    İnsanın digər canlılardan üstün olması haqda çox sözlər deyilmişdir. Bəziləri insanın digər canlılardan bir o qədər də fərqli xüsusiyyətə malik olmadığını iddia etmişlər. Onların fikrincə insan digər canlılardan mahiyyət baxımından deyil, yalnız zahiri quruluş və ona xas olan bəzi xüsusiyyətlərlə fərqlənir. Şərq və qərb filosoflarının   insanla tanışlıq   haqqında irəli sürdükləri heyrətamiz və olduqca əhəmiyyətli olan dəyərli mülahizələr sanki onlarda maraq doğurmamışdır.

  

  Bu alimnümalar insanın mətləb və istək baxımından heyvanla heç bir fərqli xüsusiyyətə malik olmadığını bildirmişlər. Bəzilərinin fikrincə isə insanın digər varlıqlardan fərqli xüsusiyyəti onun canlı olmasıdır. Onların fikrincə yeganə canlı məxluq insandır, heyvan aləmi isə canlılara oxşar hiss, ağrı və ləzzət bilməyən və heç bir şeyə meyli olmayan bir varlıqdır. Onlar insanın tərifində deyirlər:   İnsan   həqiqi varlıqdır.

  

  İnsanı yeganə canlı varlıq hesab etməyən digər alim və mütəfəkkirlər isə insanla, canlılar arasında müxtəlif əsas fərqli xüsusiyyət olduğuna işarə etmişlər. Bu səbəbdən də insanı müxtəlif ifadələrlə tərif etmişlər. Məsələn, onu natiq heyvan (fikirləşən və danışan canlı), doymaq bilməyən, [varlıqları və ya mənəviyyatı] qiymətləndirən, qeyri-müəyyən, azad və muxtar (ixtiyar sahibi), üsyançı, ictimai, inzibatçı, nəzm və intizam tələb edən, gözəllik sevən, ədalət   tələb edən, aşiq, iki üzlü, vicdan və məsuliyyət sahibi, metafizik aləmi sevən, əqidəpərəsət, iztirablı, təxəyyül yaradan, metafizik varlıq, mənəviyyat qapısı və s. ifadələrlə adlandırmışlar.

  

  İnsana aid olunan bu xüsusiyyətlərin hamısı düzgündür, amma onu digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər ilə tanış olmaq istəsək gərək onun   elm   və   iman   nından söhbət açaq.

  
    İNSANİYYƏT HƏR ŞEYİN TƏMƏLİNİ TƏŞKİL EDİR  

  Məlum oldu ki, insanın digər canlılarla həm oxşar, həm də özünəməxsus və fərqli xüsusiyyəti vardır. Bu oxşar və fərqli xüsusiyyət onun iki müxtəlif həyat tərzi   heyvani   və   insani   həyat tərzi keçirməsinə səbəb olmuşdur. Başqa sözlə desək, insan maddi və mədəni həyat tərzi keçirir. Burada belə bir sual meydana gəlir ki, görəsən bəşəriyyətin insani və heyvani, maddi və mədəni həyat tərzləri arasında hansı rabitə növü mövcuddur? Onlardan biri əsas, digəri isə ikinci dərəcəlidirmi? Biri təməl, digəri isə onun divarı sayılırmı? Maddi həyat tərzi mədəni həyatın təməlini təşkil edirmi? İnsanın heyvan olması onun insan olmasının təməlini təşkil edirmi?

  

    Haqqında söhbət açdığımız bu məsələ psixoloúi yöndən deyil, sosioloúi baxımdan araşdırılır. Bu səbəbdən də bu mövzu haqqında bəhs edildiyi zaman ictimai qurumlar arasında belə bir sual meydana gəlir ki, görəsən bütün orqan və təşkilatların təməlini istehsal ilə məşğul olan iqtisadi orqanlar təşkil edirmi və elm, fəlsəfə, ədəbiyyat, din, əxlaq, hüquq, sənət bütün dövrlərdə iqtisadla bağlı vəziyyətdə olmuş və özləri müstəqil şəkildə formalaşmamışlarmı?

  

  Bəli, bu məsələ məhz belə bir tərzdə araşdırılmışdır. Amma istər-istəməz bu sosioloúi mübahisə psixoloúi nəticələr vermiş və eyni halda insan haqda bəhs olunan fəlsəfi bir mübahisəyə çevrilmişdir. Bu günlər bu mübahisəli məsələ   humanizm   adı almışdır. Belə ki, insanın   insaniyyəti   deyil, yalnız   heyvan   olması meyar və əsas hesab olunur. Yəni, insan dedikdə ilk növbədə onun   insaniyyəti   (insan olması) deyil,   heyvan   olması nəzərdə tutulur. Bu da insanla heyvanlar arasında heç bir fərq qoymayanların, yəni insanı yüksək ilahi varlıq hesab etməyənlərin irəli sürdükləri nəzəriyyədir.

  

  Bu nəzəriyyəyə əsasən tək insani təmayül deyil, o cümlədən gözəllik, həqiqət, xeyir və Allah-taalaya olan təmayüllər belə rədd olunur. İnsanın dünya haqqında baxışı olan   realizm   (həqiqətə   olan təmayül) belə rədd olunur. Çünki, hər bir baxış müəyyən maddi təmayülü əks etdirir.

  

  Təəccüblü hallardan biri də budur ki, belə bir nəzəriyyə irəli sürən bəzi məktəblər eyni zamanda   humaniz   dən də dəm vururlar!!!

  

  İnsanın təkamül mərhələsinin   heyvanlıq   dövründən başlayıb   insaniyyət   mərhələsində özünün ən ali zirvəsinə çatması danılmaz bir həqiqətdir. Bu həqiqət fərdi şəkildə bütün insanlara, ümumi şəkildə isə cəmiyyətə aid olunur. İnsan özünün ilk yaradılış mərhələsində maddi bir cismdir. Cövhəri təkamül hərəkəti nəticəsində ruha və ruhi cövhərə çevrilir.   İnsanın ruhu   cism çərçivəsində böyüyür, kamilləşir və daha sonra müstəqilləşir. İnsanın   insani   xislətləri inkişaf etdiyi kimi, onun   heyvani   xüsusiyyətləri də eyni qaydada böyüyüb inkişaf edir. Təkamül xüsusiyyətlərində olduğu kimi, kamilləşən mövcud o kamal xüsusiyyəti ilə müqayisədə müstəqil olur, öz zatına əsaslanır və öz mühitinə hakim və təsir edici olur. İnsanın   insaniyyəti   də fərd və ya cəmiyyət olmasından asılı olmayaraq, kamilləşdiyi sifətlə müqayisədə müstəqiliyyə və bütün sahələrdə hakimiyyəti ələ keçirməyə çalışır.

  

  Kamilləşmiş insan, o kəsdir ki, özünün batini və xarici həyat mühitinə müəyyən qədər hakim olmuş olsun.

  

    Kamilləşmiş insan, o kəsdir ki, batini və xarici mənəvi çatışmamazlıqdan (danlaq və məhkumiyyətlərdən) uzaq olub, iman və əqidəyə bağlılığı olsun. Cəmiyyətin təkamülü də ruhun bədəndəki təkamülü kimi baş verir. İnsanın təkamülü isə onu   heyvanlıq   xislətlərində baş verir.

  

  Cəmiyyət bünövrəsinin iqtisadi qurumlarla sıx əlaqəsi vardır. Cəmiyyətin mənəvi və mədəni sahələri onun ruhunu əvəz edir.

  

  Ruhla bədən sıx əlaqədə olduğu kimi, cəmiyyət də maddi və mənəvi qurumlarla bir o qədər sıx əlaqədədir. Təkamülə doğru hərəkət edən hər bir şəxsin azadlığa, müstəqilliyə və hakimiyyətə olan meyli onun ruhu ilə sıx əlaqəli olduğu kimi, cəmiyyətin də təkamülə doğru etdiyi hərəkət bir o qədər möhkəm və ayrılmazdır.

  

  Yəni cəmiyyət təkamülə doğru hərəkət etdikcə (yəni kamilləşdikcə), mədəniyyət, müstəqillik və hakimiyyət onun maddi həyatında üstünlük təşkil edəcəkdir.

  

  Gələcəyin insanı iqtisadi varlıq deyil, mədəni varlıq olacaqdır. Gələcək insanlar qarın və nəfs insanı deyil, iman və əqidə insanı olacaqdır.

  

  Əlbəttə bu heç də o demək deyildir ki, bəşəriyyət kamala və insani dəyərlərə doğru icbari şəkildə və zərurət baxımından hərəkət edəcək, bütün mərhələlərdə keçmiş mərhələ ilə müqayisədə bir   addım irəlidə olacaqdır. İnsan bəzən əldə etdiyi fənni və texniki nailiyyətlərə baxmayaraq, mənəviyyat baxımından keçmişlə müqayisədə olduqca geri qalır. Yaşadığımız əsr bunun gerçək nümunəsidir.

  

  Bəlkə də bunun əsas səbəbi bəşəriyyətin iki müxtəlif yöndə (yəni maddi və mənəvi yönlərdə), hərəkət etməsindən irəli gəlmişdir. Bəşəriyyətin mənəvi baxımdan təkamülə doğru etdiyi hərəkət, daim düz xət üzərində irəliyə doğru lazımi qaydada aparılmayan bir hərəkət olmuşdur. İnkişafa doğru getsə də, biz bu hərəkətdə təhrif və əyintilərin, hətta bəzi vaxtlarda tənəzzülün də şahidi oluruq. Bu səbəbdən də biz gələcəyin insanını iqtisadi varlıq deyil, mədəni varlıq adlandırırıq. Gələcəyin insanı qarın və nəfs insanı deyil, əqidə və iman insanı olacaqdır.

  

  Bu nəzəriyyəyə əsasən belə hesab etmək olar ki, insaniyyət, təkamül mərhələsini istehsal alətləri ilə yanaşı və ya ondan da tez keçmişdir. Təkamül nəticəsində onun təbii və ictimai mühitə olan bağlılığı azalmış, azadlıqla bərabər olan əqidəyə, ideologiyaya, imana və hədəfə olan bağlılıq, habelə təbii və ictimai mühitə göstərdiyi təsir dəfələrlə artmışdır. Gələcəkdə isə bundan daha artıq mənəvi [kamil] azadlığa, yəni müstəqilliyə, əqidəyə, imana və ideologiyaya olan bağlılığa nail olacaqdır. Qədim zamanlarda insanın fitri istedadları fəal olmadığı üçün təbii varlıqlardan lazımi qaydada istifadə edə   bilməyirdi. Bu səbəbdən də o, daim təbiətin və özünün heyvani xislətlərinin əsiri olurdu. Gələcəyin insanı isə öz fəal fitri istedadları ilə təbii varlıqlardan tərəqqi və inkişaf yolunda istifadə edəcəkdir. O, özünü heyvani xislətlərdən və təbii varlıqlardan azad edəcək, həm özünün, həm də təbiətin üzərində hakimiyyətini bərqərar edəcəkdir.

  

  Bu nəzəriyyəyə əsasən, insan vücudunun həqiqi varlığı heyvani xislətlər çərçivəsində təkamül mərhələsini keçsə də, maddi təkamülün ardıcılı sayılmır. O, müstəqil şəkildə təkamül mərhələsini keçən bir varlıqdır. Maddi varlıqlardan təsirləndiyi kimi, onlara da öz təsirini göstərmişdir. Onun müqəddəratını həll edən, istehsal vasitələrinin təkamül mərhələsi deyil, batinində baş verən mədəni və mənəvi təkamül mərhələsidir.

  

  Bu insaniyyətin həqiqi və əsil varlıq olduğunu bəyan edən bir həqiqətdir. İstehsal proseslərini müəyyən edən əmək alətlərinin inkişaf mərhələsini insanın təkamül mərhələləri ilə müqayisə etmək düzgün deyildir. O, öz axarında hərəkət edir və istehsal alətlərini də özü ilə təkamül mərhələsinə çatdırır.

    
    İKİNCİ FƏSİL  
    ELM VƏ İMAN  
    ELM İLƏ İMANIN ƏLAQƏSİ  

  Ötən fəsildə insanın maddi həyatı ilə mənəvi həyatı arasında olan əlaqə ilə tanış olduq. Həmçinin bizə məlum oldu ki, elm və iman insanlığın özəyini təşkil edir. İndi isə insanlığın bu iki özəyi arasında olan əlaqənin necəliyini araşdırmaq istəyirik. məsələlərdən biridir.

  

  Səadət və xzımdır ki,   Tövratın   bəzi hissələrində (ayələrində) aparılan təhriflər nəticəsində elm ilə imanın arasında ziddiyyətin olması gətirilmiş və bu məsələ bir çox insanlarda mənfi təəssüratlar yaratmışdır. Onların fikrincə elm ilə iman bir-biri ilə müxalif və təzadlı məsələlərdir.

  

  Bu iddiaçılar irəli sürdükləri nəzəriyyəni sübuta yetirmək üçün Tövratın ikinci fəsli, 16-17-ci ayələrinə istinad edirlər. Orada Adəm (ə)-ın yaradılışı və Cənnətdəki qadağan olunmuş ağac haqda deyilir:   Allah-taala Adəmə xitab edərək buyurdu:   Yaxşılıq və pisliyi tanıtdıran ağacın meyvəsindən başqa Cənnətin bütün meyvələrindən yeyin. Qadağan olunmuş meyvədən yediyiniz zaman dərhal öləcəksiniz.  

  

  3-cü fəslin 1-8-ci ayələrində deyilir:

  

    İlan, Allahın yaratdığı səhra heyvanlarının hamısından zirək idi. O, Həvvanın yanına gəlib dedi: Doğrudanmı Allah Cənnətin bütün meyvələrindən yeməyi qadağan etmişdir?* Qadın (Həvva) dedi: Bağın (Cənnətin) bütün meyvələrindən yeyirik,* amma Allah-taala bağın ortasındakı ağacın meyvəsindən yeməyi bizə qadağan etmişdir. Əgər ona toxunsaq və ya meyvəsindən yesək dərhal ölərik.* İlan qadına dedi: Xeyr! Belə deyildir və siz onu yeməklə ölməyəcəksiniz.* Allah bilir ki, əgər siz o meyvədən yeyərsinizsə, Onun kimi arif olacaq və bütün pislik və yaxşılıqları görəcəksiniz.* Ağacın meyvəsi qadını özünə cəlb etdi, qadın o meyvədən yeyib ərinə də verdi.* Meyvəni yedikdən sonra hər şeyi olduğu kimi görməyə başladılar. Onlar bir-birlərinin övrətlərini açıq görüb xəcalət çəkdilər. Əncil yarpaqlarını bir-birinə tikib onunla öz övrətlərini örtdülər.*   

  

  Həmin fəslin 23-cü ayəsində deyilir:

  

    Allah-taala buyurdu: Həqiqətən insan bizim kimi olmuş, pisi və yaxşını olduğu kimi görməyə başlamışdır. Məbada əbədi həyat meyvəsindən yeyib əbədi həyata qovuşsun.  

  

    Tövratın təhrif olunmuş ayələrindən belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, arif insan yaxşı və pisdən agah olmalıdır. Qadağan olunmuş ağac isə agahlıq və elm mənbəyi olmuşdur. Demək insan həqiqətə nail olmaq üçün Allahın əmrindən çıxmalı və Onun qadağan etdiyi şeyləri icra etməlidir.

  

  Bu nəzəriyyəyə əsasən bütün vəsvəsələr, agahlıq və elm vəsvəsəsidir. Belə isə insana vəsvəsə edən şeytani qüvvə (hiss) onun əql və dərrakəsidir.

  

  Quran ayələrindən bizə məlum olur ki, Allah-taala Adəm (ə)-ı xəlq etdikdən sonra hər şeyi ona öyrədir və mələklərə onun müqabilində səcdə etmələrini əmr edir. Şeytan isə hər şeydən agah olan belə bir məxluqa səcdə etmədiyi üçün Allahın qəzəbinə gələrək Cənnətdən qovulur; Dini mənbələrdən məlum olduğu kimi, qadağan olunmuş ağac dedikdə, insanın tamahkarlığı və maddi aləmlə olan bağlılığı nəzərdə tutulur. Bu məsələ onun insani deyil, heyvani xüsusiyyətlərinə aiddir. Şeytan isə vəsvəsə yolu ilə əqlin ziddinə olan fikirlər yaradaraq insanı haqq yoldan uzaqlaşdırmağa cəhd edir. Deməli, insanı pisliklərə və xoşgəlməz işlərə sürükləyən onun əqli deyil, vücudunda yaranan və   nəfs əmmarə   adlanan şeytani xislətlərdir.

  

  Bəli, Quran ayələrini mütaliə etdikdən sonra Tövratın təhrif olunmuş fəlsəfələri bir müsəlman kimi bizi təəccübləndirməyə bilməz.

  

    Belə bir yanlış təfəkkür tərzi son min beş yüz ildə Avropanın svilizasiya tarixini iki dövrə elm və iman dövrünə bölmüşdür. Bu müddət ərzində elm ilə iman (din) bir-birlərinə qarşı ziddiyətli mövqe tutmuş və təsəvvür edilməz dərəcədə bir-birlərindən ayrılmağa başlamışdır.

  

  Halbuki İslamın svilizasiya tarixi özünün istər inkişaf dövründə, istərsə də süqutunda bu iki amil ilə müxtəlif mərhələləri keçmişdir.

  

  Biz müsəlmanlar Avropada yaranmış bu anormal ideologiyalardan uzaq olmalı və kor-koranə onların irəli sürdükləri batil nəzəriyyələrə uymamalıyıq. Məsələyə elmi şəkildə yanaşmalı, təəssüb hissi olmadan həqiqəti aşkara çıxarmalıyıq. Lakin burada təbii olaraq bir neçə sual meydana çıxır.

  

  1-Görəsən insanlığın təməlini təşkil edən bu amil həqiqətən də müəyyən dövr və zamana aiddir?

  

  2-İnsan, daim yarıminsan şəklində yaşamağa məcburdurmu? Və bütün dövrlərdə yalnız insanlığının yarısından istifadə edə bilərmi? O, mütləq imansızlıq və cəhalət üzündən yaranan bədbəxtçiliklərdən birinə düçar olmalıdırmı?

  

  Qarşıdakı bəhslərdə məlum olacaq ki, bəşəriyyətin vücudunda olan   iman   müəyyən bir dünya görüşü və ya təfəkkür tərzi əsasında yaranmışdır. Və şübhəsiz ki, bu təfəkkürlərin bir çoxu imanla bağlılığı olsa da, həqiqətdən uzaq, qeyri-məntiqi və batildir. Amma bizim əsas məqsədimiz bunları araşdırmaq   deyildir. Bilmək istəyirik ki, görəsən fəlsəfə, məntiq və ümumiyyətlə elm tərəfindən himayə və təsdiq olunan, eyni zamanda insanı səadətə çatdıra bilən imanın əsasını təşkil etdiyi təfəkkür tərzi vardırmı?

  

  Əgər belə bir təfəkkür və dünya görüşü mövcuddursa, insan nə imansızlığa, nə də cəhalətə düçar olacaqdır.

  

  Elm ilə imanın arasında mövcud olan rabitə haqda iki cəhətdən bəhs etmək olar:

  

  1.Görəsən insanın əldə etdiyi təfsir və məlumatlar məntiqi olmaqla yanaşı onu müəyyən hədəfə istiqamətləndirirmi və ya elmin və fəlsəfənin bizə verdiyi məlumatlar dinlə müxalif və ziddirmi?

  

  Bu barədə bir qədər sonra   dünya görüşü   haqda etdiyimiz bəhslərdə söhbət açacağıq.

  

  2.Söhbət açmaq istədiyimiz ikinci mətləb elm və imanın insana göstəridiyi təsirdən ibarətdir. Burada bir neçə sual meydana gəlir.

  

  Elm insanı bir şeyə, iman isə digər bir şeyə istiqamətləndirirmi? Elm insanı, iman hidayət etdiyi yalan və müxalif yola hidayət edirmi? Ya elm ilə iman bir-birlərini tamamlayan və kamala çatdıran amildirlərmi? Və yaxud elm ilə iman bizim haqqa hidayət olmağımızda eyni səviyyədə təsir göstərirlərmi?

  

  Belə isə baxaq görək elm və iman bizə nə verir. Elm bizə bacarıq və nuranilik, iman isə eşq və ümid   bəxş edir. Elm insan üçün müəyyən bir alət, iman isə onu məqsədə çatdıran bir amildir. Elm insana sürət verir, iman isə onu müəyyən istiqamətlərə yönəldir. Elm bacarıq, iman isə agahlıq gətirir. Elm insana varlıqları göstərir, iman isə ona nə etməsi üçün ilham verir. Elm insanın zahirində, iman isə onun batinində baş verən dəyişikliklərdir. Elm insana xarici varlıqları, iman isə insani psixologiyanı öyrədir. Elm insanın vücudunu üfüqü, iman isə onun məqamını horizantal istiqamətdə ucaldır. Elm, insanın təbiətlə olan rabitəsini inkişaf etdirir, iman isə insanı mənəvi kamala çatdırır. Həm elm insana qüvvət verir, həm də iman. Amma elmin insana verdiyi qüvvə müvəqqəti, imanın bəxş etdiyi qüvvə isə qırılmaz və daimidir. Elm də gözəllikdir, iman da elm əqli, iman isə ruhi gözəllikdir. Elm təfəkkür, iman isə hissiyat gözəlliyidir. Həm elm insana əmin-amanlıq verir, həm də iman. Elmin insana bəxş etdiyi əmin-amanlıq zahiri (xarici mühitlə əlaqədar), imanın bəxş etdiyi əmin-amanlıq isə batinidir (onun ruh və mənəviyyatı ilə əlaqəlidir). Elm, insanı müxtəlif xəstəliklərdən, təbii fəlakətlərdən qoruyur, iman isə daxili iztirab və sarsıntılardan nicat verir. Elm, insanı yaşadığı mühitlə, iman isə onu özü ilə uyğunlaşdırır. İnsanın elmə olan ehtiyacı imana olan ehtiyacı qədər sonsuz və tükənməzdir. İstər dini, istərsə də dünyəvi alimlər bu məsələ ətrafında əsrlər boyu bəhs etmiş və müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürmüşlər.

  

    Əllamə Məhəmməd İqbal Lahuri bu haqda deyir:   Bu gün bəşəriyyətin üç şeyə ehtiyacı vardır:  

  

    1-Yaşadığı dünya haqda doğru və düzgün məlumata;  

  

    2-Ayrı-ayrı şəxslərin ruhi azadlığına;  

  

    3-Onu ruhi əsaslar üzərində ictimai təkamülə çatdıran və dünyəvi təsirə malik olan ümumi qanunlara.   

  

  Müasir Avropada bu üç sahənin hər birində kifayət qədər işlər görülmüşdür. Amma təcrübələr göstərir ki, bəşəriyyət özünün inkişaf mərhələsində hər zaman maddi və mənəvi ehtiyaclarını yalnız elmi nailiyyətlərlə ödəyə bilməmişdir. O, istər-istəməz dinə üz tutmuş və yalnız ondan ilham aldıqdan sonra öz çətinliklərini həll edə bilmişdir. Din daim bəşəriyyətin inkişafına təsir göstərmiş və bir çox hallarda həll edici rol oynamışdır. Avropada mövcud olan Nehlizm məktəbi heç vaxt onun ictimai həyatında mühüm və təkan verici amillərdən olmamışdır. Onların əldə etdiyi şey yalnız bir-birləri ilə uyğunlaşmayan mənlər, demokratlar ilə apardıqları faydasız axtarış və mübahisələr olmuşdur. Tarix boyu onların əsas vəzifəsi varlı siniflərdən bəhrələnmək olmuşdur. İnanın ki, bəşəriyyətin əxlaqi inkişafının qarşısında duran ən böyük maneə Avropa və orada təbliğ olunan müxtəlif ideologiyalardır. Digər tərəfdən də müsəlmanlar vəhyə əsaslanan mütləq və zəruri   düşüncə və kamala sahib olaraq öz həyatlarını belə şeylər üzərində qurmuşlar. Hər bir müsəlmanın mənəvi həyatının təməli etiqadi köklərə bağlıdır və onlar bu əqidələri müdafiə etmək üçün asanlıqla öz canlarını fəda edə bilirlər.

  

  Dinlə bir o qədər də əlaqəsi olmayan Vill Dorant bu haqda deyir:

  

    Keçmiş zamanla indiki dövrün fərqi məqsəddə deyil, istifadə olunan alət və texnologiyadadır.... İnsanların inkişafı üçün atdığımız addımlar hədəfin deyil, yalnız texnologiyanın yeniləşdirilməsində olduğu bir halda, daha hansı əxlaq normaları haqda danışmaq olar?   

  

  Daha sonra deyir:

  

    Var-dövlət insana yorğunluqdan savay bir şey verməz, əql və hikmət isə zəif bir nura bənzər. Qəlblərə ilham verən yeganə amil varsa, o da eşqdir.   

  

  Son günlər belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, Siyantizm və xalis elmi tərbiyə insanı tamamilə əxlaq normaları üzərində tərbiyə edə bilmir. Onun tərbiyə etdiyi insan kamala çata bilməyən naqis bir varlıqdır. Belə bir mühitdə tərbiyə olunan insan qüdrət sahibi olsa da, heç bir fəzilətli xüsusiyyətlərə malik olmur. Bəşəriyyət nəhayət başa düşmüşdür ki, qarşıya qoyduğu məqsədə nail olmaq üçün təkcə elmə arxalanmaq olmaz. Hamı cəmiyyətdə mənəvi boşluğun yarandığını hiss edir, bu səbəbdən də   müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən şəxslər bu boşluğu fəlsəfə, ədəbiyyat, incəsənət və ya digər humanitar elmlərlə doldurmaq istəyir.

  

  Vill Dorant bu boşluğu ədəbiyyat, fəlsəfə və incəsənət ilə doldurmağı təklif edərək deyir:

  

  Universitet və digər elmi ocaqlara ən böyük zərbə vuran Spenserin irəli sürdüyü nəzəriyyədir. O, təlim-tərbiyəni tərif edərkən deyir: İnsanın yaşadığı mühitlə uyğunlaşması təlim-tərbiyə adlanır. Belə bir tərif   texniki üstünlük   fəlsəfəsindən qaynaqlanmışdır. Hər bir insanın rədd etdiyi bu fəlsəfi nəzəriyyədə süstlük və hərəkətsizlik hiss olunur. Spenserin nəzəriyyəsi yayıldıqdan sonra orta məktəblərdə, universitetlərdə və digər elmi ocaqlarda nəzəri və texniki işlər geniş surətdə yayılmağa başladı və humanitar elmlərin əksər hissəsi (o cümlədən tarix, ədəbiyyat, incəsənət, fəlsəfə və s.) faydasız hesab edildi... Bir sözlə bəşəriyyət hikmət və gözəllikdən məhrum oldu. Əgər Spenser bu kitabı yazmasaydı, bəşəriyyət üçün daha xeyirli olardı.

  

  Çox qəribədir ki, Vill Dorant cəmiyyətdə yaranan boşluğu bəşəriyyətin   hədəf və məqsədlərində   gördüyü bir halda, bu boşluğu insanların bir növ iman və təfəkkür tərzindən irəli gəldiyini təsdiq edir. Bütün bunlarla yanaşı o, belə güman edir ki, təxəyyül çərçivəsindən kənara çıxmayan bütün mənəvi baxışlar mümkün və həll olunasıdır. Onun fikrincə, insanın tarixə, ədəbiyyata,   incəsənətə və gözəlliyə olan meyli cəmiyyətdə mövcud olan boşluğun doldurulmasında böyük təsir göstərə bilər.

  
    ELM İLƏ İMAN BİR BİRİNİ ƏVƏZ EDƏ BİLƏRMİ?   

  Məlum oldu ki, elm ilə iman nəinki bir-biri ilə zidd və müxalif deyil, hətta bir-birinin tamamlayıcısı, təkmil edicisi və iş amilidir.

  

  Bəs onların bir-birini əvəz etməsi necə, mümkündürmü? Bu iki amilin insan həyatında tutduğu mövqe və göstərdiyi təsir barəsində kifayət qədər məlumat verdiyimiz üçün bir daha bu suala cavab vermək yersiz olardı. Məlum oluduğu kimi, nə elm imanı əvəz etməklə bizə məqsədə çatmaqda kömək edə bilər, nə də iman elmi əvəz etməklə təbiəti (təbii qanunları) və özümüzü özümüzə tanıtdıra bilər.

  

  Tarix bir daha sübut etmişdir ki, elmin imandan uzaq düşməsi bəşəriyyətə misilsiz zərər və xəsarətlər vurmuşdur. İmana elm çərçivəsində nəzər salmaq lazımdır. Belə olduqda iman xurafatdan uzaq olar. Onlar bir-birlərindən uzaq düşdükdə isə iman donuq və təəssüblə dolu olan hərakata çevrilər. Belə bir şəraitdə insan kor-koranə təqlidçiyə çevrilər və məqsədə çatmaqdan məhrum olar. Elm mərifət   (agahlıq) vasitəsi olmadıqda nadan möminlərin imanı zirək münafiqlərin əlində sui istifadəyə çevrilər. Xəvarici və sonralar adını çəkəcəyimiz digər qruplaşmaların zühur etməsini dediklərimizə misal çəkmək olar.

  

  İmansız şəxsin elmi sərxoş adamın əlindəki ülgücə, oğurluğa girən bir şəxsin əlindəki çırağa bənzər. Bu günün imansız alimləri dünənin imansız cahilləri ilə təbiət, mahiyyət, əməl və rəftar baxımından azacıq da olsa fərqlənmir. Bu günkü çerçillərin, consonların, niksonların və stalinlərin, dünənki Firon və çingizxanlarla fərqi olmadığı kimi, imansız alimlərin də cahil insanlarla heç bir fərqi yoxdur.

  

  Bəziləri deyə bilər: Məgər elm bacarıq və ziyalılıq deyilmi? Elmin bacarıq və ziyalılılıq olmasını yalnız xarici aləmə aid etmək olmaz. Elm həm də batinimizi (mənəviyyatımızı) nurlandırır. O bizə həqiqəti aşkar edir və nəticədə bizə batini dəyişiklikləri həyata keçirməkdə yaxından kömək edir. Deməli, elm həm insanın özündə, həm də onun xarici mühitində (yaşadığı dünyasında) islahatlar aparmağa qadirdir. Elm həm öz işini (dünyəvi islahatları), həm də imanın işini (insana aid olan əxlaqi islahatları) yerinə yetirir.

  

  Verilən cavabı qənaətbəxş hesab etmək olar, amma burada incə bir nöqtəyə diqqət etmək lazımdır. O da bundan ibarətdir ki, insan, ixtiyarında olan elmdən   alət və vasitə kimi istifadə edə bilər. Yəni insanın elminin onun istək və niyyətinə bağlılığı vardır. Beləki insan hər hansı bir sahədə müəyyən iş görmək istəsə, ixtiyarında olan elmdən alət kimi istifadə etməlidir. Bu səbəbdən də elmi insanın məqsədə çatması üçün ən gözəl vasitə hesab edirik.

  

  İnsan belə bir vasitə seçməklə, həyatda böyük müvəffəqiyyətlər əldə edə bilmişdir. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, insan hər hansı bir vasitədən istifadə etməzdən əvvəl, qarşısına qoyduğu məqsədi təyin edir və bu işdə onlardan eyni səviyyədə istifadə edir. Bəs onun qarşısına qoyduğu məqsəd haradan meydana gəlir?

  

  İnsan yüksək məqama sahib olduğu üçün batini istedadlarını iman çərçivəsində inkişaf etdirməlidir. O, istər-istəməz maddi, heyvani, fərdi məqsədlərinə nail olmaq üçün bu yolda seçdiyi vasitələrdən istifadə edir. Bu səbəbdən də onun insının islam dünya görüşündə heyrət edici bir xarici qüvvəyə ehtiyacı vardır ki, istifadə etdiyi alətləri deyil, onun özünü məqsədə çatmağa sövq etdirsin və batini istedadlarını aşkar etmək üçün daxili təkana səbəb olsun. Elm təbiət və bəşəriyyətə hakim olan belə bir qüvvəyə malik deyildir.

    
    NƏFSANİ İSTƏK VƏ MEYLLƏR  

  İnsanın hər bir məsələ ətrafında düzgün qəzavət etməsi üçün ilk növbədə bitərəf mövqe tutması kərəkdir. Yəni həqiqətə nail olmaq istəyən hər bir şəxs təəssüb və inadkarlığı kənara qoyub mötəbər sənəd və dəlillərə tabe olmoriyalardan, nə də məntiqi analiz və qiyaslardan əldə etmək olar. Onu yalnız varlıqları dəyərləndirən insanın ruhunda görmək olar. Belə ki, insanda belə bir ilahi qüvvənin yaranması onda yaşadığı dünya və digər insanlar haqqında özünəməxsus təfəkkür tərzi yaradır.

  

  Bir anlıq tarixə nəzər salaq. Dinə etiqadı olan, amma dünyəvi elmdən bəhrələnməyən cəmiyyətlərə nəzər saldıqda, cahiliyyət üzündən yaranmış milli, məzhəbi, etiqadi, və s. qarşıdurmalarla, kor-koranə dini təəssüblərlə üzləşirik.

  

  Elmi nailiyyətlər əldə etmiş, amma dini etiqadı olmayan cəmiyyətlərdə isə mənəviyyatın və insani dəyərlərin heç bir məna kəsb etmədiyinin şahidi oluruq. Əvəzində bu kimi cəmiyyətlərdə istismar, hiylə, başqalarının üzərində hökmranlıq kimi qeyri-əxlaqi və qeyri-insani xüsusiyyətləri müşahidə edirik. Elmi-texniki nailiyyətlər əldə etmiş bir çox Avropa ölkələrini dediklərimizə misal çəkmək olar.

  

  Keçən iki-üç əsri   elmə pərəstiş   və   imandan uzaqlaşma   dövrü adlandırmaq   olar. Alimlərin bir çoxu belə güman edirlər ki, bəşəriyyətin bütün çətinlikləri elmi nailiyyətlərlə həll olunacaqdır. Amma təcrübələr bunun tam əksini sübut etdi.

  

  Hal-hazırda bəşəriyyətin imana (qeyri-dini olsa belə) olan ehtiyacını inkar edən bir alim tapmaq olmaz.

  

  Bertrand Rassel materialist olmasına baxmayaraq, etiraf edərək yazır: Yalnız maddi və şəxsi mənafe əldə etmək üçün çalışmaq yaxşı nəticələr verməz. Yaxşı nəticələr əldə etmək üçün insan elə işlər görməlidir ki, onun hər hansı bir şəxsə, hədəfə   imanı   olsun.

  

  Hal-hazırda materialistlər özlərinin fəlsəfi baxımdan   materialist   , əxlaqi normalar baxımından isə   ideolist   olduqlarını etiraf etməyə məcbur olmuşlar. Onlar deyirlər: Biz nəzəri baxımdan   maddi   , hədəf və əməli baxımdan isə mənəvi şəxslərik. İnsanın nəzəri baxımından maddi, əməli baxımdan isə mənəvi olmasının mümkünlüyü bizə hələ də qaranlıq qalır və bu məsələni materialistlər özləri aydınlaşdırmalıdırlar.   Elm tarixi   kitabının müəllifi məşhur alim Corc Sarten   Altı qanad   kitabında elmin insani əlaqələrin bərqərar olmasında güclü olduğunu və bəşəriyyətin imana möhtac olduğunu belə bəyan edir:   Elm, bəşəriyyətin tərəqqisində böyük nailiyyətlər əldə olunmasına səbəb olmuşdur. Amma o, insanların özünə   aid olan milli və beynəlmiləli siyasət səhnəsində, hələ də özünü aciz hesab edir.   

  

  O, etiraf edir ki, insanın ehtiyac duyduğu iman, onun dinə və məzhəbə olan imanıdır. Sarten insanın üçlüyə   incəsənətə, dinə və elmə   olan ehtiyacı haqqında deyir: İncəsənət, gözəlliyi aşkar etdiyi üçün həyatın sevinci sayılır. Din insana məhəbbət, musiqi isə həyat bəxş edir. Elm agahlıq, həqiqət, düzgünlük, və əqli fəaliyyət deməkdir. Onların hər birinə həm incəsənətə, həm dinə, həm də elmə ehtiyacımız vardır Elm dünyəvi məsələlərdə bizim üçün lazımi və zəruridir, amma təklik ehtiyacları ödənilməsində kifayət etmir.

  
    ÜÇÜNCÜ FƏSİL  
    DİNİ İMAN  

  Məlum oldu ki, insan iman, ideologiya və hədəf olmadan nə özünə, nə də başqalarına xeyir verə bilər. Bəşəriyyəti səadətə çatdıran bu üç amildən məhrum olan hər bir şəxs svilizasiyadan geri qalar və özünüsevmək, xudpəsəndlik kimi şeytani xislətlərdə qərq olar. Belə bir insan cəmiyyətdə hansı   məsuliyyəti daşıdığını bilmədən ömrünü cəhalət və nadanlıqla başa vurar.

  

  Çünki hər bir normal insan daim yaşadığı mühitdə əxlaqi və ictimai məsələlərlə qarşılaşır və bəzən bu kimi məsələlərin qarşısında müəyyən əksül-əməl göstərməli olur. Hər hansı bir məktəbə, əqidəyə, imana mənsub olan şəxs öhdəsinə düşən vəzifəni çox gözəl dərk edir. öhdəsinə düşən vəzifəni dərk etmədikdə isə, hər şeyə şəkk və tərəddüdlə yanaşaraq istiqamətsiz halda müxtəlif hallara düşür.

  

  Belə olduğu bir halda, insan hər hansı bir məktəb və ideologiyaya qoşulmalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, insanı həqiqi   mömin   edən yeganə şey varsa, o da dinə olan iman və əqidədir. Mömin insan bütün şeytani xislətlərdən uzaq olmaqla yanaşı, müəyyən əqidə və məsləkə sahib olur. Onlarda   həqiqi bəndəlik   və ilahi qanunlar qarşısında təslim olmaq kimi xüsusiyyətlər görmək olar.

  

  Mömin bir şəxs tabe olduğu dinin verdiyi göstərişlərə şək-şübhəsiz təslim olur və onu özü üçün müqəddəs hesab edir. Din olmadıqda isə, həyat onun üçün puç və mənasız olur. Hər bir mömin qeyrət və təəssüblə dinini himayə edir və yaranmış təhrif və xurafatın qarşısını almaq üçün öz canından keçməyə belə hazır olur. Bu iş yalnız o zaman təsirli ola bilər ki, insanın ideyası müqəddəsləşsin, mütləq (əbədi, dəyişilməz) hakimiyyət onun vücuduna hakim   olsun. İnsanın ideologiyasını müqəddəsləşdirən yeganə amil isə dinə olan iman və etiqaddır.

  

  Bəzən dinə etiqadı olmayan, həm də müəyyən ideyaya sahib olmayan şəxslər intiqam, kin, qatı düşmənçilik təsiri altına düşərək qarşılaşdıqları zülm və işgəncələrə qarşı qətiyyətlə əksül-əməl göstərir, fədakarlıq etmək fikrinə düşür və bu yolda canından, malından belə keçməyə hazır olur. Yaşadığımız dünyada belə hallara kifayət qədər rast gəlmək olar.

  

  Amma bu fədakarlıqları bir-biri ilə fərqləndirən mühüm bir xüsusiyyət vardır. O da bundan ibarətdir ki, dinə etiqadı olan şəxsin fədakarlığı təbii şəkildə və öz razılığı ilə həyata keçirilir. O, bu yolu özü seçir və xarici amillərin təsiri altına düşərək kor-koranə intiqam yoluna qədəm qoymur.

  

  Digər tərəfdən isə, əgər insanın dünyagörüşü yalnız maddi varlıqlarla məhdud olsa, daha heç bir ideya və ictimai-insani hədəfdən söhbət açmaq olmaz.

  

  Maddi aləm əsasında yaranan dünyagörüşü hər hansı bir ideologiyanın meydana gəlməsi ilə deyil, təkəbbürlük, xudpəsəndlik və insanın özündən razı olması ilə nəticələnər.

  

  Hər hansı bir ideologiya məntiqi dəlillər əsasında qurulmazsa, insanlığa xəyanətdən savay bir şey nəsib etməz. Yəni insan, batinində mövcud olan həqiqət və xəyallardan başqa özü üçün ayrı bir dünya qurmalı və onunla razılaşmalıdır. İdeologiya   din və etiqaddan bəhrələnmədikdə isə, ictimai hədəf və ideologiyanı davam etdirməkdən savayı bir şey ilə nəticələnməyəcəkdir. Dinə olan iman insanla yaşadığı dünya (təbiət) arasında sıx bağlılığın yaranmasına səbəb olur. Başqa sözlə desək, insanla ətraf mühit arasında bir növ uyğunlaşma yaranır. Qarşıya qoyulan məqsəd dini və etiqadi prinsiplər üzərində həyata keçirilmədikdə isə, insanla ətraf mühit arasında bir növ fasilə meydana gəlir. Belə olduqda insan, xəyalında xarici aləm ilə heç bir əlaqəsi olmayan ayrı bir dünya təsəvvür edir.

  

  Dinə olan etiqad (iman) insanın üzərinə müxtəlif vəzifələr qoyduğu kimi, onun dünyaya olan baxışında da dəyişikliklər yaradır və onu yeni-yeni ünsürlərlə tanış edir. Quru və soyuq olan mexaniki aləmi onun nəzərində canlı və şüurlu aləmə çevirir. Deməli, dinə olan iman insanın dünyaya və yaradılışa olan baxışını tamamilə dəyişdirir. İyirminci əsrin əvvəllərində yaşamış amerikalı filosof və psixoloq Vilyam Ceyms deyir:

  

    Bizə dini ideologiya (təfəkkür) verən aləm yalnız zahiri görünüşü əvəz olan maddi dünya deyildir. Şübhəsiz ki, orada maddi aləmə aid olan bir şəxsin sahib olduğundan (təsəvvür etdiyindən) daha çox şeylər vardır.   

  

  Bütün bunlarla yanaşı qeyd etmək lazımdır ki, müqəddəs və ibadət ediləsi varlıqlara olan meyl hər bir insanın fitrətindədir. Bu günkü insan tərbiyə   olunası, mənəviyyata meyl edən və buna nail olmaq üçün mənəvi istedada malik olan bir varlıqdır. İnsan yalnız maddi şeylərə meyl etməyir və onda olan mənəvi istedadlar təlqin olunası və kəsb olunası da deyildir. Elm də həmin həqiqəti təsdiq edir.

  

  Vilyam Ceyms deyir:

  

    Bizdə yaranan meyl və istəklər bu aləmdən qaynaqlansa da, bir çox arzu və istəklərimiz metafizik aləmdən sərçeşmə tapır. Çünki onların əksəriyyəti maddi hesabatlarla uyğun gəlməyir.   

  

  Bu istək və arzular həyata keçirilməlidir. Həyata keçirilməyib düzgün istifadə olunmasa, haqq yoldan uzaqlaşaraq təsəvvürü mümkün olmayan xəsarətlər verə bilər. Belə ki, bu cəryan bütpərəstlərin, təbiət, insan və digər varlıqlara pərəstiş edən insanların belə bir batil əqidəyə yönəlmələrinin əsas amili olmuşdur.

  

  Erik Frum deyir: Yer üzündə elə bir insan tapmaq mümkün deyildir ki, öz məqsədlərinə nail olmaq və mənəvi rahatlıq tapmaq üçün hansısa bir dinə ehtiyaclı olmasın. Bəzən dinə etiqadı olan elə şəxslərlə qarşılaşırıq ki, digər məslək və əqidələrdən heç bir anlayışı olmayır. Və bəzən də əksinə olaraq heç bir dinin və məzhəbin mövcud olmadığını zənn edən və həyatın mənasını yalnız var-dövlətdə, yüksək məqamda, qüdrətdə və digər qeyri-dini amillərdə görən şəxslərlə qarşılaşırıq.

  

  Erik Frumun dediklərindən belə məlum olur ki, insan hər hansı bir müqəddəs varlığa pərəstiş   etmədən yaşaya bilməz. O, yeganə olan Allaha ibadət etməsə də, həqiqət hesab etdiyi başqa bir müqəddəs varlığa pərəstiş edəcəkdir.

  

  Deməli, hər bir insanda ideologiyanın, hədəf və imanın olması zəruri bir haldır və dinə olan etiqad insana digər iki amildən (ideologiya və hədəf) daha çox təsir edə bilir. İnsanda dinə olan əlaqə isə, onun fitrətindən irəli gəlir. Yəni insan dünyaya gəldiyi ilk gündən, ömrünün sonunadək bu hislə yaşayır və maddi-mənəvi həyatını onunla tənzim edir.

  

  Qurani-kərim dini etiqadın insanın xilqəti ilə birgə və uyğun olduğunu bəyan edən ilk və yeganə asimani kitabdır.

  

    Ali-imran   surəsinin 83-cü və   Rum   surəsinin 30-cu ayəsində bu haqda buyurulur:

  

    Əfəğəyrə dinillahi yəbğunə vələhu əsləmə mən fissəmavati vəl ərzi.   

  

    (Necə ola bilər ki, onlar [kitab əhli] Allahın dinindən başqa bir din axtarsınlar? Halbuki, göylərdə və yerdə olanların hamısı istər-istəməz Ona [Allaha] təslim olmuşlar.   

  

    Fə əqim vəchəkə liddiyni həniyfən fitrətəllahil-ləti fətərən-nasə ələyha.   

  

    ([Ya Məhəmməd! Ümmətinlə birlikdə] batindən haqqa tapınaraq [pak və müvəhhid, xalis təkallahlı kimi] üzünü Allahın fitri olaraq insanlara verdiyi dinə [islama] tərəf tut.)   

    
    İMANIN TƏSİRİ VƏ MÜSBƏT XÜSUSİYYƏTLƏRİ  

  ötən fəsillərdə bu haqda ötəri də olsa məlumat verildi. Bu fəsildə isə imanın qoyduğu təsir və müsbət xüsusiyyətləri haqda bir qədər geniş söhbət açmaq istəyirik.

  

  Görkəmli rus yazıçısı və mütəfəkkiri Lev Nikolayeviç Tolstoy deyir:

  

    İman elə bir şeydir ki, insanlar onunla ömürlərini başa vururlar.   

  

  Dini etiqadların bir çox müsbət xüsusiyyətləri vardır ki, istər şadlıq və inkişafın yaranmasında, istər ictimai əlaqələrin yaxşılaşdırılmasında və istərsə də meydana gəlmiş problemlərin həllində özünəməxsus vəzifələri ifa edir.

  

  Bu barədə üç mühüm nöqtəyə işarə etmək lazımdır:

  
    1.İNKİŞAF VƏ TƏRAVƏT  

  Dini etiqad insanda yaradılışa qarşı müsbət təsir yaradır. O, bilir ki, yaradılışda müəyyən bir hədəf vardır və bu hədəf onu səadətə və xoşbəxtliyə doğru aparır. Belə olduqda insanın yaradılışa və onun   üzərində hakim olan nizam və qanunlara olan baxışı təbii ki, müsbət olacaqdır.

  

  Hər bir iman sahibi yaşadığı cəmiyyətin adət-ənənələrinə riayət edir və oraya hakim olan ədalətli qanunlara tabe olur. İctimai fəaliyyətdə, həm özünün, həm də başqalarının inkişafı naminə əlindən gələni əsirgəmir. O, belə bir əqidədədir ki, geridə qalmasının əsas səbəbi özünün və özü kimilərin tənbəllik və təcrübəsizliyidir. Cəmiyyətdəki çatışmamazlıqların hakim təbəqənin deyil, özünün və özü kimilərin məsuliyyətsizliyindən irəli gəldiyini hesab edir. Belə bir düşüncə onu daha da məsuliyyətli olmağa və gələcəyə ümidlə baxmağa vadar edir.

  

  İmansız şəxs isə harada yaşamasından asılı olmayaraq, orada qüvvədə olan qanunları ədalətsiz hesab edir, belə bir cəmiyyətdə yaşasa da qanunları çarəsizlik üzündən qəbul edir. Qəlbində hamıya qarşı kin-küdurət bəsləyir və bir an da olsun cəmiyyətin tərəqqisi naminə fikirləşmək belə istəmir. Hər şeyə bədbin olan belə bir insan ömrünün sonunadək həyatdan ləzzət ala bilmir və dünya onun gözləri önündə qaranlıq zindan kimi canlanır.

  

    Taha   surəsinin 124-ci ayəsində onlar haqqında buyurulur:

  

    Və mən ərəzə ən zikri fə innə ləhu məiyşətən zənka.   

  

      (Hər kəs Mənim öyüd-nəsihətimdən [Qurandan] üz döndərsə, güzaranı daralar [yaxud qəbr evində şiddətli əzaba düçar olar].)   

  

  Bəli, ruhi sarsıntalarımızı aradan aparan və bizi səadətə qovuşduran qüvvə, vücudumuzda olan iman qüvvəsidir.

  

  İnkişaf və təravət baxımdan dinin bizə göstərdiyi təsir onun   qəlblərə verdiyi nuranilikdir.   Dünyanı zülmət qaranlıq kimi görən imansız şəxslərin əksinə olaraq, iman sahibləri yaşadıqları dünyanı gün kimi aydın, orada olan varlıqları isə gözəl və bütün eyblərdən uzaq görməyə başlayır.

  

  Dinin göstərdiyi digər bir müsbət təsir isə   ümiddir.  

  

  Maddi məntiq baxımından bəşər övladı istər haqq yolda olsun, istər batil, istər ədalətsevən olsun, istərsə də zülmsevən; yaşadığı dünyaya qarşı laqeyid və biganə olur. Onların gördükləri işlər yalnız bir şeyə bağlıdır, o da göstərdikləri   səy və təlaşdır.  

  

  Amma iman sahibləri bunun əksinə olaraq tam başqa bir məntiqə əsaslanırlar. Onların fikrincə, dünya bu iki sinfin gördükləri işlərə qarşı heç də laqeyid deyildir. İman sahibləri belə bir əqidədədirlər ki, yaşadıqları dünya bu səylərin müqabilində müxtəlif əksül-əməllər göstərir və daim haqq yolda mübarizə aparan ədalətsevən insanları himayə edir.

  

    İn tənsürüllah yənsurkum.   

  

      (Əgər siz Allaha [Allahın dininə və Peyğəmbərinə] yardım göstərsəniz, O da sizə yardım göstərər.)   

  

    İnnəllahə la yuziyu əcrəl muhsinin.   

  

    (Həqiqətən, Allah yaxşı işlər görənlərin əcr və mükafatını zay etməz).   

  

  Dinin inkişaf və tərəqqi baxımından göstərdiyi digər bir müsbət təsir isə   mənəvi rahatlıqdır.   Belə ki, hər bir insan müstəqil həyata başladığı ilk gündən xoşbəxtlik və səadətə nail olmaq üçün həyatla mübarizə etməyə başlayır. O, gələcəkdə nələrin baş verəcəyindən xəbərsiz olduğu üçün daim iztirab və nigarançılıq içində olur.

  

  Səadətə nail olmaq üçün isə insan həyatla mübarizə etməklə yanaşı yaşadığı mühitə də etimad etməlidir.

  

  Hər bir şagirdin müvəffəqiyyət qazanması üçün bu iki şey lızımdır (zəhmət çəkmək və ətraf mühitə qarşı xatircəm olmaq). O, var qüvvəsi ilə çalışmalı, ətrafında olanlara xatircəm olmalı və eyni zamanda təhsil aldığı mühit də (müəllimlər) ona kömək etməli və elmə qarşı maraq və istək yaratmalıdır.

  

  Məsələn, çalışqan bir şagird oxuduğu məktəbə və onun biliyini qiymətləndirən müəllimə etimad etməzsə və ondan ədələtsizlik gözləyərsə, onda o, tədris ilini sonadək iztirab və nigarançılıqla başa vuracaq.

  

  İnsan öhdəsinə düşən məsuliyyətləri dərk etdiyi üçün iztirab və nigarançılığa düçar olmayır. Çünki   bu hislər insanda ətraf mühitə qarşı yaranan şəkk və tərəddüdən doğur və insan özünə aid olan şeylər barəsində heç vaxt şəkk etməyir. Onu nigarançılığa sürükləyən və belə bir şəraitdə nə etmək lazım olduğunu bilməməsinin yeganə amili onun yaşadığı sirli dünyadır.

  

  Faydalı işlərin insana bir xeyri varmı? Səadət və düzlük əbəs işdirmi? İnsanın ömrü boyu göstərdiyi səy və çalışqanlıqlar nəticəsiz qalacaqdırmı?

  

  Qəlblərdə iman nuru şölələnərsə iztirab və nigarançılıq mənəvi rahatlığa çevrilər. Belə olduqda insan özünə və onunla ünsiyyətdə olan iman sahiblərinə etimad edər və nəticədə mənəvi sarsıntılardan birdəfəlik yaxa qurtarar. İmanın müsbət xüsusiyyətlərindən biri də, insanın mənəvi ləzzətlərdən bəhrələnməsidir. Onlar iki hissəyə bölünür:

  

  Birinciyə aid olan ləzzətlər bədən üzvlərinin biri ilə əldə olunur. Məsələn, göz xaricdə mövcud olan varlıqlardan birini görməklə, qulaq eşitməklə, burun iyləri hiss etməklə, ağız dadmaqla və əl təmasda olmaqla bəzi şeyləri dərk edir.

  

  İkinciyə aid olan ləzzətlər isə, bədən üzvləri ilə deyil, insanın ruhu və vicdanı ilə əldə olunur. Yəni bu hislər xarici varlıqlardan hasil olunmur.

  

  Başqalarına edilən yaxşılıqları, həyatda qazanılan müvəffəqiyyətləri, insanların bir-birlərinə qarşı olan məhəbbətini buna məsəl çəkmək olar.

  

    Mənəvi ləzzətlər, maddi ləzzətlərdən həm güclü, həm də uzun ömürlüdür. Ariflər ibadətdə ikən ilahi eşqdə qərq olduqları zaman özlərində mənəvi ləzzət doğuran belə hislər keçirirlər.

  

  Dini terminalogiyada bu kimi mənəvi ləzzətlər   iman ləzzəti və iman şirinliyi   adlanır. Belə bir ləzzət və şirinlik hər şeydən üstün və əvəzedilməzdir. Elmdə, insanlara olunan yaxşılıq və xidmətdə mənəvi ləzzəti yalnız o zaman dərk etmək olar ki, bu işlər etiqadi köklərə bağlansın, yəni Allah rizası üçün həyata keçirilmiş olsun.

  
    2.İMANIN İCTİMAİ ƏLAQƏLƏRİN YARANMASINDA OYNADIĞI ROL  

  İnsan bəzi canlılar kimi ictimai həyat tərzinə uyğun fitrətlə yaranmışdır. O təkbaşına ehtiyaclarını ödəməyə qadir deyildir. Bu səbəbdən də o elə bir şəraitdə yaşamalıdır ki, onunla müştərək həyat tərzi keçirən hər bir şəxs öhdəsinə düşən məsuliyyəti dərk etsin və onun icrasında əlindən gələni əsirgəməsin.

  

  Bəs insanla digər ictimai həyat tərzi keçirən canlılar arasında olan fərq nədən ibarətdir?

  

  İnsan ictimai həyat tərzi keçirsə də (özünün və ya başqalarının ehtiyaclarını ödəmə məqsədilə), gördüyü işləri əql və şuurla həyata keçirir. O, tam   ixtiyar sahibi olduğu üçün öhdəsinə düşən vəzifəni istədiyi vaxt istədiyi şəraitdə (tezləşdirib və ya təxirə salmaqla) yerinə yetirə bilər.

  

  Qarışqa və ya bal arısı kimi ictimai həyat tərzi keçirən heyvanlar isə bütün bu işləri təbii qanunauyğunluqlar əsasında yerinə yetirirlər. Və onların öz ictimai həyatlarında həmin qanunauyğunluqları pozduqlarını və müxtəlif dəyişikliklər həyata keçirdiklərini müşahidə etmək olmaz.

  

  Sağlam ictimai həyata yalnız o zaman nail olmaq olar ki, insanlar bir-birlərinin hüquqlarını qoruyub ictimai ədalətə riayət etmiş olsunlar. Hər bir şəxs özü üçün istədiyi şeyləri başqaları üçün də istəməli, özünə rəva bilmədiyi şeyləri başqalarına da rəva bilməməlidir. Bir-birlərinə etimad edib yeri gəldikdə güzəşt etməli, can deyib can eşitməlidirlər. Nəhayət bir-birlərinə yaxşılıq etməli, zülmə qarşı çıxmalı və əxlaq normalarına riayət etməlidirlər. Çünki bəşəriyyət insanın bədən üzvləri kimi, bir-birlərindən asılı vəziyyətdədir. Onlardan birində hər hansı bir çatışmamazlıq olduqda, başqaları da çətinliklərlə üzləşməli olurlar. Belə isə onlar daim birgə və müttəfiq olmalıdırlar.

  

  Sadaladığımız bu xüsusiyyətləri iman sahiblərinin gündəlik davranışlarında müşahidə etmək olar. Deməli, bəşəriyyət səadətə nail olmaq üçün ilk   növbədə dinə etiqadlı olmalı və onun göstərişlərini gündəlik yaşayışlarında həyata keçirməlidir.

  
    3.NİGARANÇILIQLARIN AZALMASI  

  Həyat nə qədər şirin və gözəldirsə, bir o qədər də acı və kədərləndiricidir. İnsan həyatla apardığı mübarizədə qarşılaşdığı çətinliklərin bir çoxunu aradan qaldırır, fəlakət və bədbəxtçilikləri müvəffəqiyyət və xoşbəxtliklə əvəz edir. Amma dünyada baş verən bəzi hadisələri isə əvvəlcədən bilmək və ya qarşısını almaq mümkün deyildir.

  

  Məsələn, insanın qocalmasını buna misal çəkmək olar. Hər bir insan istər-istəməz illər ötdükcə yaşlaşır və həyat çırağı getdikcə zəifləməyə başlayır. O, cavanlıq dövranını arxada qoymaqla yanaşı, bir vaxtlar sahib olduğu güc və istedaddan da məhrum olur. İnsan ömrünün son günlərini yaşadığı zaman dərdinin üstünə başqa bir dərd də gəlir. O da, bu dünyanı tərk edib onu başqalarının ixtiyarına qoymasıdır.

  

  Amma iman bütün bu nigarançılıqları aradan qaldırır. Hər bir iman sahibi çox gözəl dərk edir ki, dünyada baş verən bütün hadisələrin müəyyən səbəbi və ötüb keçəcəyi vaxtı vardır. Əgər o baş verən hadisələrin müqabilində düzgün əksül-əməl   göstərə bilməsə də, onların, ibadət etdiyi yeganə və yenilməz varlıq tərəfindən tezliklə aradan qaldırılacağına tamamilə arxayındır. O həyatındakı boşluğu ibadətlə doldurur və qocalığı heç də hər şeyin sonu bilmir. Çünki, mömin (iman sahibləri) üçün qocalıq, cavanlıq dövründən daha şirin olur.

  

  ölüm məsələsinə gəldikdə isə, iman sahiblərini dinə etiqadı olmayan şəxslərlə müqayisə etdikdə, onların arasında təsəvvürolunmaz fərqlərin mövcud olduğunu görürük. Çünki, iman sahibləri ölümü yoxluq və fəna hesab etmirlər. ölüm onların nəzərində fani əməl dünyasından əbədi və ədalətli dünyaya edilən səfərdən ibarətdir. Belə bir halda, dində   əməli-saleh   adlanan bir sıra işlər bu çətinlikləri aradan qaldırır.

  

  Psixoloqlar belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, ruhi xəstəliklər və ailə həyatında yaranan narazılıqlar əksər hallarda dinə etiqadı olmayan cəmiyyətlərdə yaranır. Dinə olan etiqad nə qədər güclü olsa, bəşəriyyət bu xəstəliklərdən bir o qədər uzaq olar. Amma təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, yaşadığımız əsr imansızlıq, dindən uzaqlaşma və ruhi çatışmamazlıqlar əsridir.

    
    DÖRDÜNCÜ FƏSİL  
    MƏKTƏB VƏ İDEOLOGİYA  

  Məktəb və ideologiya nədir və onun tərifi nədən ibarətdir? Cəmiyyət üzvü kimi insanın hər hansı bir məktəb və ideologiyaya qoşulması və dinə iman gətirməsi hansı zərurətdən irəli gəlir?

  

  Ümumiyyətlə məktəb və ideologiyanın olması hər hansı bir şəxs və ya cəmiyyət üçün zəruridirmi?

  

  İnsanın fəaliyyətləri iki hissəyə bölünür:

  

  Birincisi, zövq və həvəslə həyata keçirilən ləzzətverici fəaliyyətlər;

  

  İkincisi, ağıl və tədbirlə həyata keçirilən fəaliyyətlər.

  

  Ləzzətverici fəaliyyətlər insanın adət və istək üzündən gördüyü gündəlik sadə işlərdir. O, bu işləri cismani ləzzətlər almaq və ya qarşılaşacağı çətinliklərdən yaxa qurtarmaq məqsədilə həyata keçirir. Susuz olarkən su axtarıb tapmağı, zəhərli bir ilan görərkən təhlükədən uzaqlaşmağı, vaxtaşırı siqaret çəkməyi və bu kimi adi işləri ləzzətbəxş fəaliyyətlərə aid etmək olar. Çünki belə işlər birbaşa insanın meyl və istəyi ilə həyata keçirilir.   Ümumiyyətlə ləzzətverici işlər insanda özünə qarşı cazibə, çətinliklərə qarşı isə özündən dəf etmə hissi yaradır.

  

  Tədbirlə həyata keçirilən işlər isə heç bir cazibə və dəf etmə xüsusiyyətlərinə malik deyildir. Yəni insanın təbiəti onu bu işlərə sövq və ya onlardan dəf etməyir. Artıq insan bu kimi işlərin icrasında (və ya onları tərk etməkdə) əqli dəlillərə əsaslanır, xeyir və ya ziyanla nəticələnəcək amillərə diqqət yetirir.

  

  Deməli, insanı hərəkətə gətirən qüvvə ləzzətverici amillər deyil, yekun məsləhətdir. Ləzzətbəxş işlər öz təsirini icra olunarkən biruzə verir, amma məsləhətlə görülən işlər isə heç də belə deyildir. Bu kimi işlərdə insan gördüyü işin nə ilə nəticələnəcəyini düşünür və səadətə nail olacağını gördükdə sevinc hissi keçirir. Amma bəzən görürük ki, insan ona zərər yetirəcək məşəqqətləri qəbul etməli olur və bu onun razılığı əsasında baş verir. Məsləhətli işlər gec nəticə verdiyi üçün ləzzətbəxş olmasa da, tamamilə qənaətbəxş olur. Ləzzət və məşəqqət insanla heyvan arasında olan müştərək xüsusiyyətlərdəndir. Lakin razılıq, sevinc, etiraz, arzu etmək, ikrah kimi xüsusiyyətlər məhz insana aiddir. Çünki, razılıq, ikrah, arzu və s. xüsusiyyətlər insanın hissetmə qabiliyyəti ilə deyil, onun təfəkkür dairəsi ilə əhatə olunur.

  

  Bir qədər əvvəl qeyd etdik ki, insan öz tədbiri ilə həyata keçirdiyi işləri hiss ilə əlaqəli olan ləzzətbəxş işlərin əksinə olaraq, əql və təfəkkür ilə icra edir.

  

    Əql və təfəkkür ilə icra olunur dedikdə, insandakı əql qüvvəsinin xeyir və kamala çatmaq üçün keçdiyi çətin yollar və ona nail olmaq üçün gördüyü tədbirlər, istək və iradə ilə icra olunur dedikdə isə, insan vücudunda mövcud olan qeyri-adi qüvvə nəzərdə tutulur. Bu qüvvə ağıldan asılı vəziyyətdə olduğu üçün əqlin icraedici rolunu oynayır və bəzən bütün təbii istək və cazibələri, hətta əqli düşüncələrin əksinə olaraq əməl edir.

  

  Məsələn, cavan bir tələbənin təbiəti onu istirahətə, əyləncəyə və s. işlərə sövq edir. Amma ona hakim olan və gələcək aqibəti [xeyiri, zərəri] barəsində düşünməyə vadar edən əql qüvvəsi mənasız əyləncələrdən əl çəkib səadət və xoşbəxtliyini təmin edən ikinci yolu, yəni elm və təhsili seçməyi məsləhət görür. Başqa bir misal: Xəstəlikdən əziyyət çəkən hər bir şəxs acı dərmanlar, ağrıverici cərrahiyyə əməliyyatlarından daim uzaq olmaq istəyir. Amma istəklərinə hakim olan məsləhətgörücü əql qüvvəsi onu, sağlamlığına səbəb olan bütün işlərə boyun əyməyə vadar edir.

  

  Əql və iradə nə qədər güclü olsa, öz hakimiyyətini insan təbiətinə bir o qədər çox qəbul etdirir.

  

  İnsan tədbirlə həyata keçirdiyi işlərdə müəyyən nəzəri proqramlardan istifadə edir. O, əql və şüur baxımından nə qədər inkişaf etmiş olsa, göstərdiyi fəaliyyətlər ləzzətbəxş işlərdən bir o qədər tədbirli və kamil olur. Heyvani xislətlərə yönəldikcə isə,   ləzzətbəxş istəklərə olan meyl daha da çoxalır. Çünki heyvanların bütün fəaliyyətləri ləzzət məqsədilə yerinə yetirilir. Bəzən heyvanlarda gələcəkdə nəticə verəcək işlərin həyata keçirildiyinin şahidi oluruq. Onların yuva qurmalarını, cütləşmələrini, köçəri həyat tərzi keçirmələrini və nəsil artımını buna dair misal çəkmək olar. Heyvanlar aləmi bu kimi işləri gələcək üçün görsələr də, onu şüurlu şəkildə hər hansı bir məqsədə nail olmaq üçün yerinə yetirmirlər. Onların gördükləri bu işləri   məcburi ilham   və ya   adət   adlandırmaq olar. İnsanda isə tədbirli fəaliyyətlər o qədər inkişaf edir ki, qısa müddət ərzində ləzzətbəxş fəaliyyətləri də əhatə etməyə başlayır. Yəni məsləhət diqqətlə həyata keçirilməlidir ki, ləzzətbəxş fəaliyyətlər də bu proqramların bir hissəsinə çevrilsin, eyni zamanda bütün təbii fəaliyyətlər ehtiyacları ödədiyi bir halda əqli hökmlərə də tabe olsun. Əgər tədbirlə həyata keçirilən fəaliyyətlər ləzzətbəxş fəaliyyətləri əhatə etsə və bu fəaliyyətlər eyni zamanda onun bir hissəsinə çevrilsə, təbiət əql ilə, istək isə insanın iradəsi ilə tam şəkildə uyğunlaşacaqdır.

  

  Bu kimi fəaliyyətlər müəyyən məqsəd və hədəfə nail olmaq məqsədilə həyata keçirildiyi üçün istər-istəməz icraedici vəsilə üzərində həyata keçiriləcək proqrama ehtiyac duyulur. Hər bir şəxs yalnız özü üçün tədbir gördükdə isə, özü həm tərtibedici, həm də icraedici rolunu oynayır və o, bunu ixtiyarında   olan əvvəlki bilik və məlumatlar əsasında həyata keçirir.

  

  Tədbirlə həyata keçirilən fəaliyyətlər zirvə nöqtəsinə çatdıqda bəşərin insani fəaliyyətləri üçün kifayət etməyir. Bu fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi üçün lazım olan ilk şərt onun insani xüsusiyyətləridir. Çünki onun insani xüsusiyyətlərinin yarı hissəsini əql, elm, şüur və tədbirli işlər təşkil edir.

  

  Amma buna baxmayaraq bu amillər kifayət etməyir. Həyata keçirilən fəaliyyətləri yalnız o zaman   insani   adlandırmaq olar ki, əql və iradə ilə bağlılığı olmaqla yanaşı, insaniyyətin ən ali zirvəsinə [kamala] yönəlmiş olsun.

  

  Buna nail olmadıqda isə ziddiyətli mövqe tutmaması gərəkdir. Belə ki, biz insanların törətdikləri cinayətlərin əvvəlcədən düşünüldüyünün və tədbirlə həyata keçirildiyinin şahidi oluruq. İstismarçı qüvvələrin (dövlətlərin) hal-hazırda həyata keçirdikləri siyasi, iqtisadi hiylələr dediklərimizin ən bariz nümunəsidir. Dini terminalogiyada insanların   ali insani   hədəflərdən uzaq düşərək yalnız maddi şeylərə və digər mənfi xislətlərə meyl etməsi   şeytənət və ya nukra   [Şeytani hiylə] adlanır.

  

  Fərz edək ki, tədbirlə həyata keçirilən fəaliyyətlər yalnız insana deyil, heyvani (qeyri-insani) fəaliyyətlərə də şamil olunur. Belə olduqda o,   heyvani və ləzzətbəxş fəaliyyətlərdən daha da təhlükəli olar. Məsələn, yırtıcı heyvan özünü doydurmaq üçün başqa bir heyvanı, ya da insanı parçalayıb yeməlidir. Amma bütün işlərini tədbirlə həyata keçirən insan bu məqsədə nail olmaq üçün şəhərləri viran edir və minlərlə günahsız insanı qətlə yetirir.

  

  Əqli hədəflər necə? Hamının xeyrinə olması həyata keçirilməsi üçün kifayət edirmi?

  

  Bildiyimiz kimi insan cüzi tədbirlər həyata keçirmək istədikdə belə, əql və təfəkkürə əsaslanır. Şübhəsiz ki, o, dost, həyat yoldaşı, ixtisas seçməkdə, səfərə çıxmaqda, xeyirxah işlər görməkdə, pisliklərə qarşı mübarizədə nə qədər çox düşünüb-daşınarsa bir o qədər çox müvəffəqiyyət qazanmış olar. Amma bununla yanaşı, bu kimi məsələlərdə o başqalarının da kömək və təcrübəsinə ehtiyac duyur. İlk növbədə nə edəcəyini planlaşdırır və yekun qərar çıxardıqdan sonra onu həyata keçirir.

  

  Ümumi və geniş dairədə necə? Görəsən insan özünə aid olan işlərdə bütün məsələləri əhatə edə biləcək vahid proqram tərtib edə bilərmi? Yoxsa onun fərdi təfəkkür dairəsi buna qadir deyildir?!

  

  Filosoflardan bir çoxu iddia edərək deyirlər: Biz səadət və bədbəxtçiliklərin hansı amillər üzündən irəli gəldiyini təyin edir, əql və təfəkkürə əsaslanaraq səadətə nail ola bilirik. Amma bu nəzəriyyəni əməli   olaraq təsdiq edə biləcək iki filosof tapmaq bir o qədər də asan deyildir.

  

  İnsanın əldə etmək istədiyi ən son mərhələ, yəni   səadət   ilk baxışda sadə nəzərə çarpsa da, ən sirli və müəmmalı məsələlərdən biridir.

  

  Səadət və xoşbəxtliyin nə olduğu və hansı amillər üzündən meydana gəlməsi indinin özündə də kimsəyə məlum deyildir.

  

  Nə üçün? Çünki insanın batini istedad və bacarığı hələ də tam şəkildə kimsəyə məlum deyildir və belə bir halda təbii ki, o səadətin nə olduğunu və hansı amillər üzündən yaranmasını dərk etməyə qadir olmayacaqdır.

  

  ötən fəsillərdə insanın ictimai varlıq olduğuna dair bəzi məlumatlar əldə etdik.

  

  Haqqında söhbət açmaq istədiyimiz bu fəsildə də həmən mətləbə işarə etməyi daha məqsədə uyğun sayırıq.

  

  Qeyd etdik ki, insan ictimai varlıqdır və bu səbəbdən də o öz ictimai həyatında bir çox çətinliklərlə qarşılaşır. Belə olduqda o, öhdəsinə düşən məsuliyyəti dərk etməli və bu çətinliklərin müqabilində lazımi əksül-əməl göstərməlidir. İctimai varlıq olduğu üçün onun səadəti, hədəfləri, xeyir və şəri, həyat tərzi, başqalarının səadəti ilə sıx əlaqəlidir. Bu səbəbdən də onun başqalarından ayrılıb müstəqil həyat tərzi keçirməsi sadəcə olaraq qeyri-mümkündür. Demək o elə bir həyat yolu seçməlidir   ki, onu qət etməklə həm özünü, həm də başqalarını səadət və kamala qovuşdurmuş olsun.

  

  Digər bir halda, əgər əbədi həyatı, ruhun əbədiliyini habelə axirət dünyasını nəzərə alsaq daha çətin məsələlər ilə üzləşmiş olacağıq. Belə bir şəraitdə ideoloúi məktəbin yaranma zəruriyyəti özünü biruzə verir. Yəni elə bir ümumi nəzəriyyə meydana gəlməlidir ki, onun əsas hədəfi insanı kamala çatdırmaq və bəşəriyyətin səadətini təmin etmək olsun. Bu nəzəriyyədə əsas meyarlar əmr və qadağalar, yaxşılıq və pisliklər, hədəf və vəsilələr (vasitəçi amillər), ehtiyaclar, dərd və dərmanlar (çətinliklər və onun həll yolları), vəzifə və məsuliyyətlər əvvəlcədən müəyyən edilmiş olsun, həmçinin hamıya məsuliyyət və vəzifə təyin etmək yalnız ilahi mənbə tərəfindən qaynaqlansın.

  

  İnsan yarandığı vaxtdan, xüsusilə ictimai həyata qədəm qoyduğu ilk gündən bir neçə ixtilaf doğuran məsələlərlə qarşılaşmışdır və bu ixtilafların həlli üçün o, daim özündə məntiqə əsaslanan ideologiyaya ehtiyac duymuşdur. Quran terminalogiyasında bu edoloúi məktəb   şəriət   adlanır.

  

  Bəşəriyyət inkişafa doğru getdikcə bu ideologiyaya olan ehtiyac daha da güclənmişdir. Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, bir növ irqçilik, millətçilik, qəbiləçilik və bir sıra mənfi xüsusiyyətlər keçmiş cəmiyyətlərə ictimai ruh kimi hakim   olmuşdur. Belə bir şəraitdə (qeyri-insani olsa da) bəşəriyyətin üzərinə hakim olan ruh (qanun) insanlar arasında birliyin yaranmasına səbəb olmuş, əqli və elmi təkamül isə bu birliyin zəifləyib aradan getməsi ilə nəticələnmişdir.

  

  İnsanlar arasında birliyi bərqərar edən şey, onları xeyir və şər işlərdən agah edən yeganə amil də məhz vahid ideologiyadır.

  

  Müasir insanlar belə bir fəlsəfəyə dünənin insanından daha çox ehtiyac duyur. Elə bir fəlsəfə ki, hər bir şəxsin mənafeləri ilə müvafiq olmaqla yanaşı, onun mənəvi ehtiyaclarını da təmin etmiş olsun. Burada bir neçə sual meydana gəlir.

  

  1-Hər hansı bir ideologiya müəyyən şəxslər tərəfindənmi hazırlanır? Şübhəsiz ki, onlar ayrı-ayrılıqda bu işə qadir deyillər. Ümumiyyətlə insanlar ictimai həyatlarını təmin edə biləcək belə bir ideologiyanı qurmağa qadirdirlərmi? İnsan keçmiş və hal-hazırki həyat təcrübə və məlumatlarından istifadə edərək belə bir proqram tərtib edə bilərmi? Əgər insan özü haqda dəqiq məlumata malik deyilsə, təbii ki, özünün ictimai səadəti haqda da agah olmayacaqdır. Bəs nə etməli? Əgər dünyada mövcud olan bütün varlıqları və onların üzərinə hakim olan qanunları həqiqət, puç və boşluqları isə bunlardan uzaq hesab etsək belə bir qənaətə gəlməliyik ki, insanların ehtiyac duyduqları ideologiyaya da biganə yanaşılmamış və bu sahədə qənaətbəxş tədbirlər   görülmüşdür. Bunun əsas səbəbkarı isə Allah tərəfindən bəşəriyyətə göndərilən peyğəmbərlər olmuşlar. Əql və elmi fəaliyyətlər də bu çərçivənin daxilində hərəkət etmişdir.

  

  Əbu Əli ibni Sina özünün   Nicat   adlı kitabında bəşəriyyətin ilahi dinə olan ehtiyacını və bunun peyğəmbərlər tərəfindən onlara bəyan olunmasını belə izah edir:

  

    Fəlhacətu ila hazəl insani fi ənyəbqa novul insani və yətəhəssələ vücudəhu əşəddü minəl hacəti ila inbatiş-şəri ələl hacibeyni və təqiyril əxməsi minəl qədəmeyni və əşyaə uxra minəl mənfaeil-ləti la zərurətə iləyha fil əbqai bəl əksəru ma ləha innəha tənfəu fil bəqa.   

  

    (Bəşəriyyətin [insanların] peyğəmbərlərə, din mübəlliğlərinə və ideologiyaya olan ehtiyacı onların qaş tüklərinə və ayaqda olan çökəkliklərə olan ehtiyacından daha çoxdur.)   

  

  Yəni insanların həyat və yaşayışı üçün zəruri olan ən kiçik ehtiyaclar belə təmin olunduğu bir halda, sözsüz ki, onların həyati məsələləri də nəzərdən qaçırılmamışdır.

  

  Varlıqlara qarşı real mövqe tutmadıqda isə, insan sağlam ideologiyalardan məhrum qalmalı və qaranlıq həyat tərzinə təslim olmalıdır.

  

  Yuxarıda qeyd etdiklərimizdən belə məlum olur ki, ideologiyanın mövcud olması zəruri olduğu kimi, insanların da ona meyl etməsi vacib və labüddür.   Həqiqi ideologiyaya isə iman çərçivəsində nail olmaq olar. Din və ideologiya cəzb və qəbul ediləsi olduğu üçün onu zor gücünə əldə etmək olmaz. İdeologiya iman tələb edir və onlar bir-birləri ilə sıx əlaqədə olurlar.

  

  Bəşəriyyətə xidmət edən ideologiya elə bir dünyagörüşünə əsaslanmalıdır ki, həm əqli baxımdan qənaətbəxş olsun, həm də öz dünyagörüşündən cəzbedici, məntiqli və hədəflərə nail olmaqda etimadedici olsun. Belə olduqda imanın iki əsas ünsürü olan   eşq və əql   birləşərək bəşəriyyəti səadətə çatdırır.

  

  İdeologiya iki hissəyə bölünür:   Bəşəri və ictimai.   

  

  Bəşəri (insani) ideologiyada xitab hər hansı bir qəbilə və ya sülaləyə deyil, insanın [ümumilikdə] özünə aid edilir. Adından məlum olduğu kimi, bu ideologiyanın əsas prinsipləri insanları ayrı-ayrılıqda deyil, ümumilikdə məhrumiyyət və mənəvi sarsıntılardan azad edib səadətə doğru yönəltməkdir.

  

  İctimai ideologiya isə bunun tam əksinədir. Burada xitab müəyyən qrup və təbəqəyə olunur və onun əsas prinsipləri müəyyən ictimai təbəqəni müdafiə etmək və onların maraqlarını doğrultmaqdan ibarətdir.

  

  Bu ideologiyaların hər biri insan barəsində müəyyən baxışlara əsaslanır. İstər bəşəri, istərsə də ictimai ideologiyada, islam ideologiyasında olduğu   kimi, insantanıma prinsipləri mövcuddur və dini termin olaraq bu prinsiplər   fitrət   adlanır. Dini nöqteyi-nəzərdən insanın yaradılış prosesi tarixi və ictimai amillərdən ön planda yerləşir. Beləki o, özünə xas olan bəzi xüsusiyyətləri ilə digər canlılardan fərqlənir və həyat səhnəsində özünəməxsus məqama nail ola bilir. Bu nəzəriyyəyə əsasən belə bir qənaətə gəlmək olur ki, insan düşüncə və şüura malik olduğu üçün fitrətində bir növ səlahiyyət və dirçəliş zühur edir və onun kamala doğru hərəkət etməsi üçün mühüm rollardan birini oynayır.

  

  Bəzi ideoloúi məktəblər insan haqda digər təsəvvürə malikdirlər. Onların fikrincə insan heç bir səlahiyyət və dirçəliş prosesinə qadir deyildir. Çünki, onun şüuru, vicdanı, müxtəlif cərəyanlara olan meyli tarixi səbəblərin, ümumi təbəqələrdə isə ictimai amillərin təsiri altında müəyyənləşir. Müxtəlif insan yalnız tarixi və ictimai baxımdan nə şüura, nə səlahiyyətə, nə də fitri vicdana malikdir. Beləki o, xarici varlıq deyil, xarici varlıqlardan başa düşüləsi bir varlıqdır.

  

  Marksizm və digər fəlsəfi məktəblər insan haqda məhz belə bir ideyaya əsaslanırlar. Bu məktəblərin ən başlıca məqsədi müxtəlif təbəqə mənafelərinin və ya qəbiləvi, milli hissiyatların yaradılmasıdır.

  

  İslam ideologiyalarının hədəfi isə ilk gündən insan fitrəti və onun saflığı olmuşdur. Bu səbəbdən də   islam hansısa müəyyən təbəqəyə deyil, bəşəriyyətə ümumilikdə   Ən-nas - camaat   deyə müraciət edir. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, islam bütün təbəqələrdən, hətta müxalif qruplardan belə özünə tərəfdar və himayəçi cəlb etmiş, həmçinin onlardan müxtəlif sahələrdə səmərəli istifadə edə bilmişdir. Bu siyasət tarix boyu uğurla həyata keçirilmiş və hal-hazırda da davam etdirilməkdədir.

  

  İslam insanın fitrətinə arxalanaraq onun batininə nüfuz edir və öz dağıdıcı xüsusiyyətinə qarşı üsyan etməyə vadar edir. Belə bir batini çevriliş din terminalogiyasında tövbə adlanır. İctimai ideoloúi məktəblər isə bir qrup təəssübkeş şəxsləri digərlərinə qarşı üsyan etməyə sövq edir. Belə bir şəraitdə insan özü ilə mübarizə aparmağa və batinində mövcud olan şeytani xislətləri məhv etməyə qadir olmur.

  

  İslam bəşəriyyətə göndərilən sonuncu səmavi din olduğu üçün ən başlıca hədəfi ictimai ədaləti bərqərar etmək olmuşdur. Zəif və məhrum təbəqələri müdafiə etmək, zülm və ədalətsizliklərə qarşı mübarizə aparmaq bu ilahi dinin ən ümdə vəzifələrindən biridir. İslam dininin xitab etdiyi şəxslər tək zəif və imkansız insanlar deyil, əksinə bütün bəşəriyyətdir. Beləki belə bir uğurlu siyasəti həyat keçirməklə bir çox tərəfdar əldə edə bilmişdir və onun tərəfdarları yalnız məhrum təbəqələrdən ibarət deyildir. Bu din bir tərəfdən insan fitrətinə, digər tərəfdən isə dini təlimlərə əsaslanaraq onunla   mübarizəyə qalxan qrupları ram edə bilmiş və az müddət ərzində onları özünə cəlb etmişdir. Beləki tarix müxalif qrupların islam fədailərinə qoşulduqlarının dəfələrlə şahidi olmuşdur.

  

  Bir sözlə, islam tövhidin şirkə, elmin cəhalətə, ədalətin zülmə, bərabərliyin ayrı seçkiliyə, təqvanın imansızlığa, insaniyyətin heyvani xislətlərə və zəif təbəqələrin sitəmkarlara qalib gəlməsi deməkdir.

  

  İnsan mədəniyyətinin özəyini vahid mahiyyət təşkil edir, yoxsa digər təsiredici mahiyyətlər də vardır? İnsan fitrəti yalnız ona vahid mədəni həyat tərzi təklif edir, yoxsa tarixi, coğrafi amillərdən irəli gəlmiş digər həyat tərzlərində (mədəniyyət, adət-ənənə və s.) mövcuddur? Qeyd etmək lazımdır ki, islam dini insan fitrətinə böyük əhəmiyyət verməklə yanaşı, həm vahid ideologiyanın, həm də vahid mədəni həyat tərzinin tərəfdarıdır.

  

  Yalnız dəyişilməz, fitri və bəşəri ideologiya insani dəyərlərə arxalana və yalnız belə bir ideologiya insani mahiyyətlərə malik ola bilər.

  

  İdeologiyanın zaman və məkana bağlılığı varmı? Zaman və məkan dəyişildikcə insan müəyyən ideologiyaya sahib olmalıdırmı? Zaman və məkan ideologiyaya hakimdirmi? İnsan ideologiyasını vahid hesab edənlər onu zaman və məkan baxımından mütləq və ya nisbi olmasını və eyni zamanda insan fitrətinə və səadətə çatdıran hədəflərə bağlılığı   nəzərə alsaq, ictimai dəyişikliklərin mahiyyətini necə qələmə verməliyik?

  

  Cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklər ilk növbədə icra olunan qanunlarda nəzərə çarpır. Yəni qüvvədə olan qanunlar yeni-yeni qanunlarla əvəz olunur. Bir sözlə ictimaiyyətdə baş verəcək hadisələrə daim yeni qanunlar əsasında nəzarət edilir. Məsələn, suyun hərarəti yüz dərəcəyə çatdıqdan sonra buxara çevrilir və bundan sonra yeni-yeni [qazların tərkib hissəsini və xüsusiyyətlərini araşdıran] qanunlar əsasında təhqiqatlar aparılmağa başlanır. Cəmiyyətdə baş verən dəyişikliklər isə bu minvalla baş verməyir.

  

  Çünki hər bir cəmiyyətə hakim olan qanunlar və onda baş verən dəyişikliklər ümumilikdə sabit və dəyişilməz olur. Yəni dəyişilən qanun deyil, sadəcə olaraq dövr və mərhələlərdir. Beləki canlılar aləminin həyatında nisbi dəyişikliklər baş versə də, onların üzərində hakim olan təbii qanunlar daim sabit və dəyişilməz qalır.

  

  Bu məsələyə qayıtdıqda isə, ideologiyanın zaman və məkan baxımında mütləq (dəyişilməz) və ya nisbi olmasını bilmək üçün ilk növbədə onun dünyaya olan baxışını nəzərdən keçirmək lazımdır. Elmi ideologiya sabit dünyagörüşünə əsaslandığı üçün çox davam gətirə bilməz. Fəlsəfi baxış isə əksinə olaraq ibtidai və sadə qanunlara və ya peyğəmbərliyə əsaslanaraq özünəməxsus dünyagörüşünə sahib olur. Kitabın bu fəslində insan fitrəti və ictimaiyətdə baş   verən dəyişiklər haqqında geniş şəkildə söhbət açmağa imkan olmadığı üçün biz onun haqqında eyni adlı kitabın   Cəmiyyət və tarix   adlı hissəsində (5-ci cild) söhbət açacağıq.

  

  Bir qədər əvvəl insan ideologiyasının zaman və məkan baxımından dəyişildiyi haqda söhbət açdıq. Bəs ideologiya özü necə daim dəyişilməkdədir, ya onda sabitlik hökm sürür? Yarandığı ilk gündən başlayaraq arxada qoyduğu mərhələlərdə hər bir ideologiyanın dəyişildiyinin, ideoloqlar tərəfindən islahatlar aparıldığının şahidi oluruq. Bütün bunlar zərurət üzündənmi həyata keçirilir, yoxsa islahatların aparılması və yeni nəzəriyyələr verilməsi də mümkündür? Bir qədər əvvəl verilən cavablar bu suallara da şamil olunur.

  
    BEŞİNCİ FƏSİL  
    İSLAM ÜMUMBƏŞƏRİ MƏKTƏBDİR  

  İslam ümumbəşəri din olduğu üçün ilk növbədə insanların maddi, mənəvi, cismi, ruhi, dünyəvi, uxrəvi, əqli, fərdi və ictimai ehtiyaclarını ödəməlidir.   Dini təlimlərə gəldikdə isə, o, ümumilikdə üç hissəyə bölünür:

  

  1-   Əqidə əsasları   Bu məsələ ətrafında insan özü dərindən düşünməli və yetgin nəticəyə gəlməlidir. Allahın birliyinə, peyğəmbərlərin və imamların haqq olduqlarına, öldükdən sonra dirilməyə (axirət dünyasına), Allahın ədalətinə olan etiqad bu məsələləri əhatə edir.

  

  2-   Əxlaq (etika)   Hər bir müsəlmanın gündəlik həyatında gördüyü xeyirli və savab işlərdən ibarətdir. O, daim xoşa gəlməz xislətləri özündən uzaqlaşdırmağa və Allahın və Onun bəndələrinin razılığına səbəb olan işlər yerinə yetirməyə çalışar.

  

  3-   Şəri hökmlər   İnsanın dinlə bağlılığı olan və gündəlik həyatında namaz, oruc, xüms, zəkat, oruc, həcc və s. kimi yerinə yetirdiyi şəri məsələlərə deyilir.

  

  Demək islam öz tərəfdarlarını zahiri fəaliyyətlərlə yanaşı batini fəaliyyətlərə də sövq edir. Zahiri fəaliyyətlər insanın bədən üzvlərinə aiddir. Batini fəaliyyət deyildikdə isə, onun zehni fəaliyyət və təfəkkürü nəzərdə tutulur. Beləki insanın bir saatlıq zehni fəaliyyəti (zehni ibadət) onun üçün illər boyu yerinə yetirdiyi ibadətdən daha xeyirli ola bilər.

    
    QURANIN İNSAN TƏFƏKKÜRÜNDƏ YARANAN SƏHVLƏRƏ OLAN MÜNASİBƏTİ  

  Qurani-kərim insanları düşüncə və təfəkkürə dəvət edir, bunu onun üçün ibadət sayır və eyni zamanda əqidəvi məsələlərdə də məntiqi təfəkkürdən savayı başqa bir yol görməyir. Quran çox incə bir məsələyə diqqət yetirmişdir. O da onların təfəkkür və düşüncədə buraxdığı səhvlər və onun yaranma səbəblərini araşdırmaqdan ibarətdir. Yəni insan səhvə yol verdikdən sonra dərhal onun yaranma səbəblərini aramalı və həlli üçün müxtəlif tədbirlərə əl atmalıdır.

  

  Bu haqda bir neçə Quran ayəsinə işarə etmək daha məqsədə uyğun olardı.

  

    Və in tuti əksərə mən fil ərzi yuzillukə ənsəbilillahi inyəttəbiunə illəz-zənnə.   

  

    (Əgər sən yer üzündə olanların əksəriyyətinə itaət etsən, onlar səni Allahın yolundan azdırarlar. Onlar (yəqinə deyil), yalnız zənnə uyarlar.)   (Ənam-116.)

  

  Qurani-kərim bir çox ayələrdə zənn və gümana əsaslanaraq hərəkət etməyə qarşı çıxmış və buyurmuşdur:

  

    Vəla təqfu ma leysə ləkə bihi elmun.  

  

    ([Ey insan!] Bilmədiyin bir şeyin ardınca getmə [bacardığın bir işi görmə, bilmədiyin bir sözü demə]).   (İsra-36).

  

    Bu günlər filosoflar belə bir qənaətə gəlmişlər ki, insanların gündəlik həyatlarında düçar olduqları xəta və günahların bir çoxu məhz bu amillərdən (məlumatsızlıqlardan) irəli gəlir. Dekart Quran nazil olduqdan min il sonra öz nəzəriyyəsini verərək bildirmişdir:   Aradığım bir şey mənə məlum olmayınca mən onu qəbul etmirəm. Yəqinlik hasil etdiyim məsələlərdə tələsməməyi üstün tuturam. Mətləbi yalnız o zaman qəbul edirəm ki, şəkk və şübhə tamamilə aradan getmiş olsun.  

  
    NƏFSANİ İSTƏK VƏ MEYLLƏR  

  İnsan hər bir məsələ ətrafında düzgün qərar çıxarmaq üçün ilk növbədə həmin mövzuya qarşı bitərəf mövqe tutmalıdır. Yəni həqiqətə nail olmaq istəyən hər bir şəxs təəssüb və inadkarlığı kənara qoyub mötəbər sənəd və dəlillərə tabe olmalıdır. Beləki iki şəxs arasında hökm çıxarmaq istəyən qazi bitərəf mövqe tutmalı və onlardan birini, digərinə üstün tutaraq haqqa göz yummamalıdır. Çünki qazinin şikayətçilərdən birinə meyl etməsi istər-istəməz digərinə qarşı etinasızlığın yaranmasına və nəticədə ədalətin bərqərar olunmamasına gətirib çıxarır. Gündəlik həyatda bu kimi məsələlərlə tək qazilər deyil, adi insanlar da qarşılaşır. Belə bir şəraitdə insan ədaləti meyar tutaraq zənn və gümanı kənara qoymalıdır.

  

    Qurani-kərim zənn və gümanı bütün pisliklərin əsas amili hesab edir.   Nəcm   surəsinin 23-cü ayəsində bu haqda deyilir.

  

    İn yəttəbiunə illəz-zənnə və ma təhvəl ənfusu.   

  

    (Onlar yalnız zənnə və nəfslərindən gələn istəklərə uyarlar).   

  
    TƏLƏSMƏK  

  Bütün hüquqi məsələlərdə qazinin hökm verməsi üçün əlində kifayət qədər sənəd və dəlillər olmalıdır. Əks təqdirdə tələsgənlik və fikir ayrılığı üzündən böyük səhvlərə yol verilə bilər.

  

    İsra   surəsinin 85-ci ayəsində bu haqda deyilir:

  

    Vəma utiytum minəl elmi illa qəliylən.   

  

    (Sizə [bu barədə] yalnız cüzi bir bilik verilmişdir).   

  

  İmam Sadiq (ə)-dan bu barədə nəql olunmuş hədisdə deyilir:   Allah-taala Qurani-kərimdə öz bəndələrini iki qismə bölmüşdür. Onlardan bir qismi yəqinlik hasil etmədən əldə etdikləri məlumatlara istinad etməzlər. Digər qismi isə yəqinlik hasil etmədən heç nəyi rədd və ya inkar etməzlər.  

  

  Allah-taala öz kitabında buyurur:

  

    Ələm yuxəz ələyhim misaqul kitabi ənlayəqulu ələllahi illəl həqqə.   

  

      (Məgər Allaha dair yalnız haqqı demək barədə kitabda [fitrət və asimani kitablarda] onlardan əhd almamışdımı?).   

  

  Başqa bir yerdə deyilir:

  

    Bəl kəzzəbu bima la yuhitu bi elmihi.   

  

    (Xeyr, o kafirlər elmini qavraya bilmədikləri və hətta yozumu onlara gəlib çatmayan Quranı təkzib edirlər).   

  
    QURAN KEÇMİŞ NƏSİLLƏRDƏN KOR-KORANƏ TƏQLİD ETMƏYİ DƏ TƏNQİD ATƏŞİNƏ TUTUR  

  İnsan bir növ özündən asılı olmayaraq keçmiş nəsillərin qəbul etdiyi müəyyən bir iş və ya əqidə ilə rastlaşdıqda, haqqında düşünməyə macal tapmayaraq onu qəbul edir. Quran xəbərdarlıq edərək keçmiş inam və etiqadları əqli meyarlarla uyğun gəlmədiyi təqdirdə qəbul etməyi qadağan edir, bu kimi işlərə fikir müstəqilliyi ilə yanaşmağı tövsiyə edərək buyurur:

  

    Və iza qiylə ləhumut-təbiu ma ənzələllahu qalu bəl nəttəbiu ma əlfəyna ələyhi abaəna, əvələv kanə abauhum la yəqilunə şəyən vəla yəhtədun.   

  

    (Bütpərəstlərə: [Allahın göndərdiyinə [Qurana] tabe olun deyildiyi zaman, onlar: Biz ancaq atalarımızın   getdiyi yolla gedəcəyik, - deyirlər. Bəs ataları bir şey anlamayıb, doğru yolda deyildilərsə necə? [Yenə də onlara tabe olacaqlar].   (Bəqərə-170).

  
    ŞƏXSİYYƏTƏ PƏRƏSTİŞ  

  İnsan təfəkkürünə xələl gətirən amillərdən biri də şəxsiyyətə pərəstişdir. Tarix boyu insanlar yaşadıqları cəmiyyətdə görkəmli şəxsiyyətlərdən ö ək götürmüş, hətta onlar kimi düşünüb daşınmağa və onların tutduğu yolu davam etməyə çalışmışlar. Belə olduqda insanlar heç bir ixtiyara sahib olmadan başqalarından müti vəziyyətə düşürlər. Quran isə bəşəriyyətə azad düşünüb-daşınmağı və şəxsiyyətə pərəstiş etməməyi tövsiyə edir və belə bir yolla azğınlığa düçar olmuş şəxslərin qiyamətdə söyləyəcəkləri sözləri bu şəkildə bəyan etmişdir:

  

    Rəbbəna inna ətəna sadətəna və kubəraəna fəzəllunəs-səbila.   

  

    (Pərvərdigara! Biz ağalarımıza, böyüklərimizə itaət etdik, onlarsa bizi haqq yoldan azdırdılar.)   (Əhzab-67)

    
    ALTINCI FƏSİL  
    İSLAMDA TƏFƏKKÜR MƏNBƏYİ  

  İslam, bəşəriyyəti düşüncə və təfəkkürə dəvət etməklə yanaşı, onlara necə düşünməyin və səhv düşüncələrdən çəkinməyin yollarını da bəyan edir. Bu ilahi din insanlara maddi və mənəvi həyatlarında müsbət təsir göstərəcək müxtəlif yollar təklif edir və eyni zamanda insan təfəkkürünə mənfi təsir göstərən amillərə qarşı əks mövqe tutur.

  

  Peyğəmbər (s) heç bir faydası olmayan elmin mövcud olub-olmamasını əhəmiyyətsiz hesab etmişdir. Təhqiqat aparılası və insanlara xeyir verəcək elmlərin öyrənilməsini isə vacib bilmişdir.

  

  Ümumilikdə götürsək, Qurani-kərim təfəkkür üçün insanlara üç mühüm mövzu təklif edir:

  

  1-   Təbiət.   

  

  Qurani-kərimdə dəfələrlə yer, göy, ulduzlar, günəş, ay, bulud, yağış, külək cərəyanı, gəmilərin sular üzərində hərəkəti, bitki və heyvanlar aləmi və   nəhayət insanların ətraf mühitdə hiss etdikləri digər şeylər haqqında söhbət açılmışdır. Beləki, bəşər təbii varlıqların mahiyyətinə diqqət yetirməli, nə üçün və hansı amillər üzündən vücuda gəldikləri haqda düşünüb yetgin nəticəyə gəlməlidir.

  

    Yunus   surəsinin 101-ci ayəsində deyilir:

  

    Qul unzuru ma za fissəmavati vəl ərzi.  

  

    De ki: Bir gör göylərdə və yerdə [Allahın birliyini və qüdrətini sübut edən] nələr var.   

  

  2-   Tarix.   

  

  Quranın bir çox ayələrində keçmiş qövm, millət və qəbilələrin tarix və aqibətlərini mütaliə etmək tövsiyə edilmişdir. Quran bəşəriyyətin tarixini və orada baş verən dəyişikliklərin bir sıra qanunlar əsasında həyata keçdiyini hesab edir. İnsanların tarix boyu qarşılaşdıqları sevinc və kədərlər, uğur və müvəffəqiyyətsizliklər, qələbə və məğlubiyyətlər tarixi qanunlar əsasında baş vermişdir. Bu qanunlardan səmərəli istifadə etməklə o, tarixi öz ixtiyarına keçirə və bununla öz xoşbəxt həyatını təmin edə bilər.

  

    Qəd xələd min qəblikum sunənun fəsiyru fil ərzi fənzuru keyfə kanə aqibətul mukəzzibin.   

  

    ([Ey müsəlmanlar!] Sizdən əvvəl bir çox vaqiələr [ibrətli əhvalatlar] olub keçmişdir. İndi yer üzünü dolaşıb haqqı təkzib edənlərin aqibətinin necə olduğunu görün.)   (Ali-imran-137).

  

    3-   İnsanın batini:   

  

  Quran, insan batinini ən mühüm agahlıq mənbələrindən biri kimi qələmə vermişdir. Burada bütün məxluqat ilahi nişanə və əlamətlər hesab edilir. Qurani-kərimdə xarici aləm afaq (üfüqlər), batini aləm isə ənfus adlandırılmışdır.

  

    Sənuriyhim ayatina fil afaqi və fi ənfusihim hətta yətəbəyyənə ləhum ənnəhul həqqu.   

  

    (Quranın haqq olduğu müşriklərə bəlli olsun deyə, Biz öz qüdrət nişanələrimizi onlara həm xarici aləmdə [kainatda, göylərin və yerin ətrafında], həm də onların öz daxilində mütləq göstərəcəyik.)   (Fussilət-53).

  

  Alman filosofu Kantın məşhur bir cümləsi var və bu sözlər onun qəbri üzərində həkk olunmuşdur.   İnsanı heyrətə gətirən iki şey vardır. Biri başının üzərindəki ulduzlarla dolu olan səma, digəri isə onun vicdanı və batinidir.