PEYĞƏMBƏRİN (S) DAVRANIŞ LARINA BİR BAXIS

: 1297 ()

   
      ÜQӘDDİMӘ 

İnsn lә yrdılıb ki, hәm bütün yşı vә bәyәnilmiş üsusiyyәtlәrә mlik l bilәr, hәm dә pis vә bәyәnilmәyәn üsusiyyәtlәri özündә güclәndirә bilәr. Dmәk, bәşәr hqq ylund ln әn yşı insn vә y triin üzünü qr dәn әn pis cinyәtkr lmq iqtidrınddır. İnsn dünyy gәldikdә zәif, hәrәkәtsiz vә zhirdә ciz lmsın bmyrq, vücudund hyrәtlәndirici istdd vrdır. İnsn dünyy gәldikdә ilk vtlr clıq vә susuzluq kimi duyğulrdn bşq bir şy bilmir. Lkin nun vücudund göz vә qulq kimi lә rqnlr qyulmuşdur ki, nlrın vsitәsilә bilmәdiklәrini bilsin vә y bşq insndn öyrәnsin. İnsn lm vә tәcrübәni bşqlrındn öyrәnir. nun fitrәtindә yşmq qüvvәsi vrdır, lkin ncә yşmğı bşqlrındn, hәytın lçq-hündürlüyünü, isti-syuğunu görәn şәslәrdәn öyrәnir. İnsn öz şәsi, ictimi - siysi vә әlqi hәytınd gh vә sәmimi bir tәrbiyәçiyә möhtcdır ki, ncә yşmğı vә ümumiyyәtlә, kml vә sәdәt yllrını n öyrәtsin. Tәrbiyәçilәrin әmәl vә dnışıqlrı insnlr üçün nümunә, özlәri isә insnlr rәhbәrdirlәr. Mәlumdur ki, hәr hnsı bir şәsin özünә sçdiyi rәhbәr vә ülgü insn, lmli, sәdqәtli vә dil lrs, nu kml, fәzilәt vә tәrәqqiyә çtdırr. mm llh lәmәsin, rәhbәr chil, әyyş, şәhvәtpәrәst ls, şübhәsiz ki, insnı cәhlәtә, şәhvәtә vә nәticәdә griliyә, bәdbәtliyә sövq dәr.

 

llh-tәl bәşәriyyәti hidyәt tmәk üçün pyğәmbәrlәr sçmiş vә nlrı pk, hәr ybdәn tәmiz, mәsum qәrr vrmiş vә bütün insnlrı pyğәmbәr vә immlrın tbliyindә lmğ dәvәt tmişdir. Ncә ki, Әhzb surәsinin 21-ci yәsindә buyurur:

 

Hәqiqәtәn, llhın Rәsulu llh, qiymәt gününә ümid bәslәyәnlәr (llhdn, qiymәt günündәn qrnlr) vә llhı ç zikr dәnlәr üçün gözәl ö әkdir! llh innn bütün müsәlmnlr vә Pyğәmbәri islm cәmiyyәtinin rәhbәri kimi qәbul dәn, immlrı nun cnişini bilәnlәrә vcibdir ki, nlrın ddiklәrinә vә gördüklәri işlәrә tb lsunlr. Әgәr blә lslr hәr hnsı zğınlıqdn qurtulrlr. mm bşqlrın tb lslr, vrp, y mriknın lqyd mәfkurәlәrini özlәrinә ö әk götürәrәk islmdn ric lrlr. Bu hld islm nlrın hәytlrın müsbәt tәsir tmәz.

 

İslm Pyğәmbәri vә immlr itәt tmәk üçün nlrın hәyt vә fәliyyәtlәrini müәyyәn miqdrd bilmәliyik. Rәhmәtlik şәhid Mütәhhәri bu brәdә iki cild kitb yzmışdır ki, biri pyğәmbәrin, biri dә immlrın hәytı brәdәdir. zәrbycnlı müsәlmn bcı vә qrdşlrımız d bu qiymәtli kitblrdn istifdә dә bilsin dyә, bu iki kitbı dilimizә tәrcümә dib nәşr tdik. Әziz uculrdn istәyirik ki, öz tәnqid vә tәkliflәrini göndәrmәklә bu işdә bizә yrdım tsinlәr.

  
ÖN SÖZ 

Әlinizdәki bu kitb üç bölmәdәn tәşkil lunub. Birinci bölmә şәhid, mütәfәkkir, ustd Mürtәz Mütәhhәrinin Üç yönlü çğırışlr vә İslm dlğsı dlı iki mәqlәsindәn ibrәtdir. Bu iki mәqlә әslindә Mәhәmmәd (s) pyğәmbәrlәrin snu kitbının birinci vә ikinci cildlәrinin müqәddimәsidir. Bu kitb bir nçә islmi yzıçının mәqlәlәrinin mәcmusudur ki, 1400-cü hicri qәmәri ilindә hicrәtin n bşinci әsrinin bşlnmsı münsibәti ilә İrşd Hüsyniyyәsi tәrәfindәn yyılmışdır. mm, kitbd bu iki müqәddimә ustdın dı ilә y, dını çәkdiyimiz müәssisәnin imzsı ilә kitb dil dilmişdi. Lkin bu mәqlәlәrin ustdın әtti ilә ln rjinlı mövcuddur. Bun görә dә hәm kitbın dlğun lmsı, hәm dә ustdın әsәrlәrinin dh d tәmәrküzlәşmәsi üçün bu iki mәqlәni kitbın әvvәlindә yrlәşdirmәyi münsib bildik. ydındır ki, kitbd mәqlәlәrin izhın hәsr lunn cüzi hissәlәr bu iki mәqlәdәn çırılmışdır.

 

Kitbın әss hissәsi ln ikinci bölmәdә şәhid ustdın Pyğәmbәrin (s) dvrnışı dlı sәkkiz çıışı vrilir ki, nlrı hicri-şәmsi 1354-cü, hicri-qәmәri 1396-cı ilin Ftimiyyә günlәrindә Thrn bzrının cm mәscidindә söylәmişdir. Bu bәhsin ilk dı İslm bımındn mәrifәt qynqlrı lmuşdur. Burd ustd bir nçә qynğı sydıqdn snr, din rәhbәrlәrinin dvrnışını d islm bımındn mәrifәt qynqlrının biri kimi tınıtdırır vә snr Pyğәmbәrin (s) dvrnışı bәhsinә kçir. Bu bәhsә kçmәzdәn әvvәl şәhid ustd biz din rәhbәrlәrinin ylunu dvm tdirmәyә qdir dyilik kimi ynlış fikir әtrfınd qıs bәhs prır. Biz isә bu bәhsi sәkkiz çıışın müqәddimәsi tdik.

 

ydındır ki, Pyğәmbәrin (s) dvrnışı bәhsi lduqc gnişdir. Bu brәdә hәr kәs bir kitb yzmq istәsә, bir nçә qlın cild lcq, ncә ki, ustd bu brәdә dyir:

 

Bir nçә il әvvәl, qyd dәcәyim üslubd Pyğәmbәrin dvrnışı shәsindә bir kitb yzmq brәdә fikirlәşirdim; çlu qydlәr götürdüm, lkin irәlilәdikcә gördüm lә bil bir dәnizә girirәm ki, tәdricәn dәrinlәşir. Әlbәttә, vz kçmәdim vә bilirdim ki, Pyğәmbәrin dvrnışını yz bilәcәyimi iddi dә bilmәrәm, lkin ncә dyәrlәr tmmilә dәrk lunmyn şy, tmmilә tәrk lunmz. Nәhyәt bir gün blә bir әsәr yzmq qәrrın gәldim ki, snrlr bşqlrı dh yşısını yzsınlr.

 

Bun görә dә biz bu kitbın dını Pyğәmbәrin (s) dvrnışlrın bir bış qymğı mәqsәdәuyğun bildik.

 

Ustdın özünün dә tırltdığı kitb (Pyğәmbәrin (s) dvrnışlrı) brәdә ndn çlu qydlәr qlmışdır ki, llhın mәrhәmәti ilә ustdın qydlәrinin dı ilә tәdqiqtçılrın istifdәsi üçün çp luncq.

 

Bu kitbın üçüncü bölmәsi Әlvәlәr dlnır. Bu bölmәdә bir çıış vә İslm Pyğәmbәrindәn (s) yüz sözün tәrcümәsi vrilib. Böyük Pyğәmbәrin hәytının qıs trii, lәcә dә hәzrәtin bir nçә sözünün izhın hәsr lunmuş bu çıış Pyğәmbәrin (s) vә İmm Sdiqin (ә) ndn lmsı gününә tәsdüf dәn Rәbiül-әvvәl yının n yddisindә, hicri şәmsi 1348-ci ildә İrşd Hüsyniyyәsindә söylәnmişdir. yüz sözün dә izhı vrdır ki, bu kitbd dәrc lunub.

 

Bu kitbın mühüm hissәsi, yәni ddiyimiz dqquz çıış mәsullrın iczәsi ilә qbqc kitb şәklindә Pyğәmbәrin (s) dvrnışlrı dı ilә çp lunmuşdu. kitbın tәrtibtının nisbәtәn yşı lmsın bmyrq, ustdın әsәrlәrinin rjinllığını qrumq mәqsәdi ilә yni tәrtibt kifyәt qәdәr diqqәtlә әmәl lunmsı lzım görünürdü. Bun görә dә qyd dilәn çıışlr diqqәtlә kstdәn kğız üzәrinә köçürülüb. Lzımi diqqәt vә әmnәtlә tәrtib dilmәmiş kçmiş çpdkı kiçik nöqsnlr rdn qldırılrq, müәyyәn әlvәlәrlә gördüyünüz şәkildә çp lundu. Qyd lunmlıdır ki, kitb qbqkı çpdn әlvә, ilk dәfә bir nәşriyyt tәrәfindәn iczәsiz lrq sәkkiz çıışın tәrkibi şәklindә çp lunmuşdu. Rdktr ustdın mәtlәblәrini öz qәlәmilә vrmiş vә bununl d sözün rjinllığını rdn prmışdı. Bundn әlvә, nun tәrtibinә lzımi qәdәr diqqәt lunmmışdı. Bun görә dә hәmin günlәrdә nun ynidәn çp lmsının qrşısı lındı vә ydındır ki, kitbın tibrı ydur. Hәr hld bundn snr bu kitb hzırkı şәkildә tәqdim luncq vә ümid dirik ki, kitb dәyәrli mütәfәkkirin bşq әsәrlәri kimi İslmın mәdәni әssını möhkәmlәndirmәkdә fydlı lmql bәrbәr, hәm dә bu müqәddәs mәktәbin rdıcıllrın әmәli bir yl göstәrәcәk. Böyük Pyğәmbәrin (s) dvrnış vә mtdundn yşı yl göstәrәn nә l bilәr? Böyük llhdn yrdım vә müvәffәqiyyәt dilәyirik.

 

Şәhid ustd Mütәhhәrinin әsәrlәrinin çpın nәzrәt dәn şur.

 

 

  
GİRİŞ  
1) ÜÇ YÖNÜMLÜ ÇĞIRIŞLR 

İnsnı müәyyәn әqidә vә mәrm dәvәt dәn bir hdisә, ictimiyyәtin üsusiyyәtlәrindәndir. Bu çğırışlr uzunluq, n vә dәrinlik tәsiri bımındn yni dyil, fәrqlidir. nlrın çunun tәsiri z vә mәhduddur. Bun görә dә trii vә ictimi cәhәtdәn diqqәtәlyiq vә әhәmiyyәtli dyil. Lkin bir sır çğırışlr vrdır ki, zı bir yöndәn irәlilәmiş vә mәsәlәn, qıs müddәt üçün ls d gniş әrzini bürümüş vә y z bir qrup rsınd ls d, rdıcıl lrq bir nçә әsr dvm tmiş vә z qrup rsınd qıs müddәtdә lkin köklü şәkildә nüfuz tmişdir. Blә çğırışlr әhәmiyyәt vә tәdqiqt, bәzәn dә hörmәt vә tәhlil lunmğ lyiqdir.

 

Dh rtıq әhәmiyyәtli vә diqqәtәlyiq çğırışlr, gniş miqysd yyıln, yәni hәm gniş әrzini әhtә dәn, hәm әsrlәr byu qüdrәtlә hökm sürәn, hәm dә bәşәr ruhunun dәrinliklәrinә nüfuz dәn çğırışlrdır. Bu cür üç yönlü çğırışlr pyğәmbәrlәrә mәsusdur. Hnsı fikri vә fәlsәfi mәktәbi tpmq lr ki, böyük düny dinlәri kimi yüz milynlrl insn tuz, iyirmi vә әn zı n dörd әsr hkim lub, fәrdlәrin vә nlrın gizli ürәk sirlәrini blә әhtә tsin? Bu, pyğәmbәrlәrin birbş vә yud dlyısı ilә triin әsl yrdıcılrı lmlrın sәbәb lmuşdur.

 

Tri bәşәriyyәtin әli ilә, bәşәr isә hәr şydәn ç pyğәmbәrlәrin әli ilә tәrbiyә lunur. Әgәr quruculuq vә yrdıcılıq shәsindә insnı әss tutsz hç bir sәnәtkr pyğәmbәrlә yqlş bilmәz. Yrnış әnәnәsi dünynı insnın fәrmnın, insnı imn qüvvәsinin fәrmnın tb, pyğәmbәrlәri isә bu qüvvәnin rәhbәri vә hәrәkәtvricisi tmişdir.

 

İmndn bşq hәr nә vrs (ğıl, bilik, pşә, sәnәt, qnun vә s.) insnın әlindә, tәmyüllәrini rzı slmq, qәrizәlәrini skitlәşdirmәk, snsuz istәklәrini tәmin tmәk üçün bir lәtidir. İnsn bütün bunlrdn öz mәqsәd vә hәvәslәri uğrund bir vsitә kimi istifdә dir. Ylnız imn qüvvәsi, (özü dә pyğәmbәrlәrin tәklif tdiyi imn) bir tәrәfdәn Qurnın ifdәsi ilә ruh hәyt vrir, (yәni bir sır ülvi, humnitr vә tәbiәtdәn üstün qyәlәr göstәrdiyi üçün yni istәklәr, tәbii lrq incә hisslәr vә tifәlәr yrdır, nәhyәt, insnın dili lәmini dәyişir vә lduqc gnişlәndirir) digәr tәrәfdәn isә tәbii myllәrin, qәrizәlәrin müvzinәtini vә cilvlnmsını tәmin dir.

 

y imn gәtirәnlәr, llh vә Pyğәmbәrin sizi cnlndırn çğırışın müsbәt cvb vrin!

 

Bәşәr lmi vә hünәrinin qüdrәti qrşısınd bir qldn bşq srsılmz ql ydur, d insnın ruhu vә nәfsidir. Dğ, sәhr, dәniz, fәz, yr vә göy hmısı bәşәrin lmi, hünәri vә bcrığı dirәsindә yrlәşir. Bu әrziyә dil lmyn ygnә mәrkәz insnın nәfsidir. Tәsdüfәn bәşәrin rhtlığı, sudәliyi, әmin-mnlığı; әdlәt, zdlıq vә bәrbәrliyi, nәhyәt, şbәtlik vә sәdәtinin әn tәhlükәli düşmәni hәmin qld pusqud durmuşdur.

 

Bu gün bәşәr bütün lmi müvәffәqiyyәtlәrdәn snr dәrdli-dәrdli inlәyir. Nәdәn inlәyir? Әskiklik vә çtışmzlıqlrı nәdәdir? dmlıq üsusiyyәtilә әlqәdr dyilmi? Bәşәr bu gün lmi vә fikri cәhәtdәn hәddә çtmışdır ki, ksms sәfәr dir. Lkin ruh, üsusiyyәt, tәbiәt vә mhiyyәt bımındn әlinә iti qılınc lmış bir divnә sәrşdn bşq dyildir. Günümüzün insnı bu qәdәr czkr lmi vә tniki tәrәqqilәrә bmyrq, dmlıq vә insnlıq cәhәtindәn bir ddım d lsun irәlilәmәmiş, әksinә, triin әn qrnlıq dövrünә qyıtmışdır. Kçmişin әksinә lrq öz lmi, fәlsәfi vә әdәbi qüdrәtinә bmyrq, bütün cinyәtlәri insnlıq, әlq, növpәrәstlik, zdlıq vә sülhsvәrlik msksı ltınd icr dir. Sflıq vә düzlük öz yrini ikiüzlülüyә vә zhirlә-btin rsınd mәsfә yrtmğ vrmişdir. Hç bir dövrdә yni әsr qәdәr әdlәt, zdlıq, qrdşlıq, insnsvәrlik, sülh, pklıq, dğruluq, әmnәt, sәdqәt, hsn vә idmәt brәsindә söz dyilmәmiş vә hç bir әsrdә dә indiki qәdәr bu üsusiyyәtlәrin ziddinә iş görülmәmişdir. Vә nәticә tibrı ilә müsir insn llh sözünün dğruluğunun şhidi vә dәlili lmuşdur:

 

Müsir dünyd bir tәrәfdәn göylәrә yüksәlәn insnpәrәvәrlik hryı qulqlrı qıcıqlndırır, digәr tәrәfdәn isә bir növ vәhşilik ln millәtçilik vә ndn irәli gәlәn bütün udbinliklәr, qәddrlıqlr vә mühribә qızışdırmlrı günü-gündәn güclәnir. Bu, müsir insn mәntiqinin düçr lduğu ziddiyyәtlәrdәn biridir.

 

Görәsәn, bundn d mәnsız söz vә bş çğırış tpmq lr ki, bir tәrәfdәn humnitr dәyәrlәrin ygnә himyәçisi ln dini ötüb kçәk, digәr tәrәfdәn isә insnlıq vә әlqiyytdn dәm vurrq, sözbzlıq vә bş öyüd-nәsihәtlәrlә bәşәrin tәbiәtini dәyişmәk istәyәk?! Bu, tibrsız pul burmq kimi bir işdir.

 

Dğru dyildir ki, әsrimizin insnlrı bu nöqsn vә çtışmzlıqlrı hiss tmir vә çıış ylu tpmq fikrinә düşmәmişdir; y, bәşәr bütün vrlığı ilә nu duyur. Bu tәntәnәli fәlsәfәlәr, bynәllq tәşkiltlr vә insn hüququ dı ilә yyıln uzun-uzdı bәynnmәlәr, bu nöqsnlrın hiss lunmsındn bşq hnsı hisslәrin mәhsuludur?

 

Lkin tәәssüf ki, snki mәşhur pişiyin bynun zınqırv smq tәcrübәsi bir dh tәkrr lur. İşin ybi-irdı icriyyә qüdrәtinin lmmsıdır.

 

Bu fәlsәfәlәr, tәşkiltlr, bәynnmәlәr vә qәtnmәlәr mәhrum insn bir fyd y, әks nәticә vrdi, ncә dyәrlәr, dәrmn qızdırmnı rtırdı. İnsnı quyudn çırmq üçün hzırlnmış kәndir hlq şәklinә düşdü vә bğzın srılrq nu dh rtıq sıdı.

 

Dğrusu budur: Mәhkum yrnmış hәr hnsı bir şyi fәlsәfә, bәynnmә, mәqlә vә çıış hlın slmql hkim tmәk lmz. lm, fikir vә fәlsәfә düny tәbiәtinә hkimdir, lkin insn tәbiәtinә mәhkumdur. Tәbiidir ki, insn hüququ fәlsәfә şәklindә lduqc bәşәr tәbiәtinә bir vsitә lcqdır.

 

Biz indi lә bir dünyd yşyırıq ki, bәşәr tәbiәtinә mәhkum ln şy lduqc gnişlәnmiş vә güclәnmişdir, lkin nun tәbiәtinә hkim ln şy zәiflәmiş vә әn zı bşqsının gnişlәnib güclәnmәsi ilә uyğun inkişf tmәmişdir. Bәşәr tәbiәtinә tb ln mәsәlәlәr miqysınd bütün tәrәqqilәrin nәticәsi bu ldu ki, hәr kәs gtdiyi yl vә mәqsәd rdınc dh rtıq sürәt vә qüdrәtlә qçır - qçsın, nun yşyışı vә yşyış hәdәflәri brәdәki istәyinin növü vә düşüncә tәrzindә, hisslәrindә, tәmyüllәrindә, tifәlәrindә vә nәhyәt, nun tәbiәtinә hkim ln mәsәlәlәr miqysınd kiçik dәyişikliklәr yrnmır. Bәşәr özünü, öz düşüncә tәrzini, tifәlәri vә tәmyüllәrini dәyişmәyi bcrmdn vә y dәyişmәyi istәmәdәn, bcrdığı qәdәr әtrfındkı mühiti dәyişmişdir. Bәşәrin bu günkü çәtinliklәrinin kökünü dә burd trmq lzımdır; bәşәrin din, mәnәviyyt, imn vә pyğәmbәrә ln htiycının kökü dә mәhz burddır.

 

Böyük islm islhtçısı vә mütәfәkkiri İqbl Lhuri dyir:

 

Bu gün bәşәriyyәt üç şyә möhtcdır: Dünynın ruhni tәfsiri, fәrdin ruhni zdlığı vә düny miqysınd tәsirә mlik ln vә bәşәrin tәkmülünü ruhni әssd izh dә bilәn әss prinsiplәr.

 

Snr rtırır:

 

Şübhә ydur ki, müsir vrp idlistlәri әyli düşüncә sistmlәri yrtmışlr. Lkin tәcrübә göstәrir ki, mәhz әql ylu ilә әldә dilәn hәqiqәt şәsi ilhml әldә dilәn cnlı tiqd qәdәr hәrrәtli l bilmәz. Bu dәlilә görәdir ki, mәhz ğıl bәşәrә qәdәr dә tәsir tmәmişdir, bir hld ki, din hәmişә fәrdlәrin yüksәlmәsi vә bәşәr cәmiyyәtlәrinin frmc dәyişilmәsinә sәbәb lmuşdur. vrp idlgiysı әsl nun yşyışınd cnlı mil şәklinә düşmәmişdir vә nun nәticәsi sәrgәrdn mәnlik-dir ki, bir-birilә kçinmәyәn dmkrtlrın rsınd özünü trmql mәşğuldur vә nlrın işlәri ylnız vrlılrın yrinә lrq öz mәnfәәtlәrini güdmәkdir. Mәnә innın ki, bu günkü vrp bәşәr әlqının tәrәqqisi ylund әn böyük mnәdir.

 

Hindistnın kçmiş bş nziri Cәvhir-lәl Nhru bir ömür dinsizlikdәn snr hәytının sn illәrindә llh trmğ bşlyrq innır ki, gniş surәtdә yyıln yni mәdәniyyәtin mәnәvi bşluğu qrşısınd, dindәn dh ç mәnәvi vә ruhni cvblr tpmlıyıq. Bun görәdir ki, , bәşәrin bugünkü çәtinliklәrinin әss kökünü tpıb, bilmişdir ki, bugünkü bәşәr hәr zmndn rtıq ruhni vә mәnәvi zdlığ möhtcdır. Bu htiycın ödәnilmәsi isә nun düşüncә tәrzi vә düny görüşündә әss dәyişiklik lmdn (yәni vrlığı ilә hәytı mәnlı bilmәlidir, bş y!) mümkün dyildir.

 

Vә әgәr B rd Şu dyirsә ki:

 

Öncәdәn görürәm vә indidәn nun nişnәlәri görünmәkdәdir ki, Mәhәmmәdin imnı sbhkı vrp tәrәfindәn qәbul dilәcәkdir vә mәnim tiqdım görә nun kimi bir dm yni dünynın itiyr shibi ls, düny, prblmlәrinin hәllindә lә müvәffәqiyyәt qzncqdır ki, bәşәrin rzusu, sülh vә sәdәti tәmin luncqdır.

 

Bu, n görәdir ki, dünynın ruhni tәfsirinin vә fәrdlәrin ruhni zdlığının zәruri lmsındn әlvә, dünyy tәsir dә bilәn vә insn cәmiyyәtinin tәkmülünü ruhni әss üzrә izh dәn, İqblın ddiyi kimi: lә bir ruhiyyәyә әsslnsın ki, hәytın dәrinliklәrini göstәrәn vә nun zhirinә btini by çәkәn әss prinsiplәrin lzımlı lduğunu duysun.

 

Qurn gözәl vә ürәyәytn yәlәrdә üç şyi bәşәrin әn şiddәtli htiycı kimi tırldır:

 

1-llh imn gәtirmәk, bun innmq ki, dünynın llh dlı bir shibi vr; bşq sözlә dsәk, dünynın ruhni tәfsiri.

 

2-Pyğәmbәrә vә nun pyğәmbәrliyinә imn gәtirmәk, yәni zdlıq bәş dәn vә cәmiyyәtin tәkmülünü ruhni әssd izh dәn, zhiri hәyt mәnәvi rәng vrәn cnlı tәlimlәrә imn gәtirmәk. Bu, әn zәruri htiycdır. Bütün mәktәblәr, mәrmlr, dinlәr vә sünnәtlәr rsınd bu üç htiyc cvb vrmәk qüdrәtinә mlik ln ylnız İslmdır.

 

3-llh ylund cn vә mll cihd tmәk, yәni mәnәvi zdlıq vә cmәrdlik.

 

llh vә nun Pyğәmbәrinә innın vә llh ylund ml vә cnl cihd din!

 

Bu htiyclrdn zәruri htiyc tpmq lmz.

 

Mәktәblәr, mәrmlr, dinlәr vә sünnәlәr rsınd bu üç htiyc cvb vrmәk qüdrәtinә mlik ln ylnız İslmdır. İslmın zühurundn n dörd әsr kçәndәn snr, düny lә ilk gündә lduğu qәdәr n möhtcdır. Bu htiyclrın ümumilәşәcәyi gün (blә bir gün uzq dyil) bәşәrin İslm qynun sığınmqdn bşq ylu lmycqdır.

 

Bu gün bütün dinlәrә qrşı lqydlik vә grilәmә müşhidә lunur. İslm d öz dilindә bir növ böhrn kçirir. Әslindә İslm dini bu böhrnd kilsә sәhvlәrinin cәrimәsini vrir. İntibh dövründә kilsәnin lm vә mәdәniyyәt qrşısınd göstәrdiyi şgәlmәz vә çirkin dirәniş ümumilikdә dinin hysiyyәtinә böyük zәrbә vurrq, tәriqәt hsb dilәn bәzi sәthi fikirlәrin lm vә biliklә mübrizә kimi qiymәtlәndirilmәsinә sәbәb ldu. Bu qәzvәt uzun sürmәyәcәkdir. lә indinin özündә dә әn zı İslm triini uyn şәslәrә bu dinin kilsәdәn nә qәdәr fәrqli lduğu ydındır. İslm özü böyük bir mәdәniyyәtin әssını qymuş, özünün iftirlı triindә drül-fünunlr yrtmış, bәşәriyyәtә dhilәr vrmiş, lmә vә mәdәniyyәtә böyük yrdım tmişdir. (İslm triini mütliә tmәklә) İslmın insn mәdәniyyәtinә böyük vә iftirlı idmәtlәrinin dәyәri vә bugünkü vrpnın islm mәdәniyyәtinә lduqc ç brclu lduğu mәlum lur vә ydınlşır ki, İslmın gördüyü iş kilsәnin gördüyü işin tm ziddinәdir. Kilsә nәinki müәyyәn mәdәniyyәt yrtmdı, üstәlik әlinә kçәn mәdәniyyәti dә krldı. Әksinә, İslm prlq bir mәdәniyyәt yrdıb dünyy tәqdim tdi. İslm ygnә dindir ki, özü hәrtәrәfli mәdәniyyәtin әssını qymğı bcrmışdır. Şy Mәhәmmәd Әbduhun ddiyi kimi:

 

vrp öz dinini burn gündәn irәlilәdi, biz isә öz mәktәbimizi burdığımız gündәn gri qldıq.

 

İki dinin fәrqi burdn ydınlşır... vrpnın öz dinini burmsı İslm dünysı ilә tnış lduqdn snr bş vrdi vә bu burmq islmi dәyәrlәrә myl tmәk şәklindә ldu.

  
2) İSLMİ DLĞ 

İstәr cnlı, istәrsә dә cnsız tәbiәt dünysınd hәr bir hdisә bir hәrәkәt yrdır vә öz әtrfınd bir dlğ törәdir. Burd hәr bir hdisә bu snsuz kn üzәrindә görünәn bir dlğ vә hәrәkәtdir.

 

Düny, tәbiәt, lәm vә sirә dlrl dlndırdığımız, nindәn, uzunluğundn vә dәrinliyindәn ylnız llhın әbәri ln bu kn hәmişә öz içindәn dlğlr törәdir vә hәrәkәtlәr yrdır. Bu kndn bizә görünәn, hisslәrimizin çәrçivәsinә sığmyn, ğlımızın mhiyyәtini öyrәnmәyә cn tdığı hәmin dlğlr, çinlәr vә qırışlrdır ki, nlr hdisә dyir, mütәlif dlr qyur, öyrәnmәyә sәy göstәririk. Әgәr bu dlğlr, çinlәr, qırışlr, bşq sözlә gözlә görünüb yәqin tmәklәr lmsydı, nlrdn bir nişn lmdığı üçün öyrәnmәk mümkün lmycqdı, dh dğrusu tәbiәt vә düny lmycqdı, çünki hәrәkәtin vә dlğlnmnın tәbiәtdәn yrılmsı qyri-mümkündür.

 

Hәmin nişnәlәr, әlmәtlәr, dönümlәr, niş-yuşlr bizim hisslәrimizә nlrın şәklini çәkmәyә vә hәmin şәkillәri ğıl hkiminin itiyrın vrmәyә imkn yrdır.

 

Bun görә dә tәbiәtdә ln bir şy vr lduqc dlğlnmqd, hәrәkәt tmәkdәdir vә hәr şy nә qәdәr dlğlnırs, dmәk vrdır. Dlğsızlıq vә hәrәkәsizlik yluğ bәrbәrdir. Şr: (mәzmunu)

 

Shilә düşmüş dlğ ddi: Ç yşdıms, nә lduğum bәllәnmәdi.

 

Özündәn çımış bir dlğ ddi: Gdirәmsә vrm, gtmirәmsә ym.

 

Dlğlr zti üsusiyyәtlәrinә әssәn yrndığı ndn gnişlәnmәyә bşlyr, rdıcıl şәkildә öz әtrfının gnişliyini rtırr vә mühitlә mәrkәzin fsilәsini çldr. Digәr tәrәfdәn, bu gnişlik rtdıqc, nlrın qüvvәsi, şiddәti vә uzunluğu zlr vә tәdricәn qәdәr zәiflәyәr vә kiçilәr ki, yluğ vә mәhv lmğ - әn zı bizim nәzәrimizdә - uğryr, yluq dünysın qvuşr.

 

Dlğlrın bir-birilә tqquşmsı dh zәif dlğnın rdn gtmәsinә sәbәb lur. Güclü dlğlr zәif dlğlrın gnişlәnmәsinin qrşısını lır vә nlrı yluq dünysın göndәrir. Bu bımdn dh güclü mnәlәrlә tqquşmq dünynın dlğlrı vә hdisәlәrinin mәhv lmsı üçün bşq bir mildir. Filsflr mnә ilә tqquşm nәticәsindә bş vrәn yluğu vә mәhv lmğı kәsilәn ölüm vә yşmq qbiliyyәtinin itirilmәsindәn mydn çın y lmğı isә tәbii ölüm dlndırırlr.

 

Bәşәrin ictimi mühiti nd bş vrәn böyük vә y kiçik, fydlı vә y ziynlı hdisәlәr mәcmusu - dlğ, hәrәkәt, tufn vә titrәyişlә dlu ln ictimi mühitin özü - dәnizdir. Bu dәnizin dә dlğlrı tәdricәn gnişlәnir vә bir-birilә tqquşmql bir-birini mәğlub dirlәr. Lkin bu böyük dәnizin bir sır dlğlrı gnişlәndikcә qüdrәt vә qüvvәlәri zlıb, yluğ dğru gdәn bәzi dlğlrın әksinә lrq, әtrfının gnişlәnmәsilә ynşı, nlrın gücü, qüdrәti vә uzunluğu rtr, әks dlğlrl qrşılşm qüdrәti çlr. Snki, bir növ hәyt üsusiyyәtindәn yrnırlr vә nlrd sirli inkişf tmә qüvvәsi gizlәnmişdir.

 

Bәli, cәmiyyәtdәki bir sır dlğlr cnlıdır, cnlı dlğlr hәyt cövhәrindәn qynqlnır, nlrın ylu hәyt yludur, istiqmәtlәri isә tәkmülә dğrudur. Bir sır fikri, lmi, әlqi vә hünәri hәrәktlr cnlı lduqlrı vә sirli hәyt qüvvәsinә mlik lduqlrı üçün әbәdi qlırlr.

 

Әn cnlı vә ictimi dlğlr dini dlğlr vә hәrәktlrdır. Bu dlğ vә hәrәktlrın hәytın әssı vә fitrәti ilә әlqәsi digәr hәrәktlrdkındn dh köklüdür. Hç bir hәrәktd vә hç bir bşq dlğd bu dәrәcәdә inkişf dib böyümüş hәyt qüvvәsi ydur.

 

Bu bımdn İslm trii lduqc öyrәdici vә tәknvricidir. İslm öncә kiçik bir dlğ kimi mydn çıdı. Hәzrәt Mәhәmmәd ibn Әbdullh (s) dili lәmi dәyişmiş, qyb vә mәlәkuti dәnizә qvuşrq, ilhi mәrhәmәtlә dlmuş bir hld Hir dğındn nәrkәn Lilhәillәllh dyib nict tpın - dyә çğırış tmәklә bu dlğ bşlndı; dünynın minlәrlә hy-küylü, tәntәnәli dlğlrının әksinә lrq, ilk günlәrdә İslm ylnız üç nәfәr: Mәhәmmәd (s), әdicә vә Әli (ә) ln vin dörd divrındn çölә çımırdı. z vt әrzindә bu dlğ Mәkkәnin digәr vlәrinә dә yyıldı vә tәqribәn n ildәn snr Mәkkәnin ricinә, üsusilә Mәdinәyә çtdı, z bir müddәtdә Әrәbistn yrımdsının bşq nöqtәlәrinә dә yyıln bu hәrәktın dlğlrı yrım әsr kçmәmiş dövürkü mәdәni dünynın hәr yrini bürüdü vә sәsi bütün qulqlr çtdı.

 

Bu dlğ cnlı dlğlrd lduğu kimi, gnişlәnib yyılmql bәrbәr, öz gücü, qüdrәti vә uzunluğunu rtırdı. Hç bir din, mәslәk vә hәrәkt tpmq lmz ki, İslm n nüfuz tmәmiş lsun. Bu gün, n dörd әsrdәn snr - bsәtin n bşinci әsrinin bşlnğıcınd - bәşәr nun günü-gündәn rtn tәdrici gnişlәnmәsi vә güclәnib qüdrәtlәnmәsinin şhididir. Tri vә sttistik göstәrir ki, bu pk din әsrlәrlә irәlilәmiş vә öz tәrәfdrlrının syını rtırmışdır. Hәm dә bu irәlilәyiş tәdrici vә tәbii lmuşdur. Әgәr İspniy kimi bir әrzi zrl nun (islmın) müqәddәs vә tәntәnәli byrğı ltındn çırılmışdırs, dh böyük vә dh rәngrәk cәmiyyәtli ölkәlәr rәğbәt vә iftirl İslmı qәbul tmişlәr.

 

Qurni-Kәrim İslmın inkişf dib böyümәsini blә izh dir:

 

İncildә nlrın mәsәli әkinçilik mәsәli kimidir, öncә zәrif bir bitki cücәrәr, snr llh nu güclәndirәr, dh snr böyük vә möhkәm dәr vә nәticәdә , öz kökü üstündә durr. Bu әkinin sürәtlә inkişf tmәsi, yşıllşıb tәrvәtlәnmәsi vә llhın bunlrl kfirlәri qәzәblәndirmәsi әkinçinin tәәccübünә sәbәb lr.

 

İslmi dlğ öz n dörd әsrlik triindә ilk yyılm dövründә indlı, tәәssübkş vә chil әrәblәr tәrәfindәn bir-birinin rdınc çәkilib dğıln bәndlәr vә divrlrdn әlvә, qrunc vә mülif irqi, dini, siysi vә mәdәni dlğlrl qrşı-qrşıy gәlmişdir. İslm trii, (üsusilә birinci iki yüz il) mülif dini, irqi vә siysi dlğlrl dludur vә bunlrın hç birisi müqvimәt göstәrә bilmәyib, rdn gtmiş vә mәhv lmuşlr. İndi isә tridә nlrdn quru ddn bşq bir şy qlmyıb vә ylnız hzırkı әsrdә qәrb müstәmlәkәçilәri İslm әlyhinә hәr cür çürümüş vsitәyә әl trq, nlrdn d istifdә tmәk fikrinә düşmüşlәr.

 

nlrdn dh üstünü isә bu n dörd әsrdә fikri, fәlsәfi, lmi vә nәhyәt, mәdәni hәrkt dlğlrıdır. Mәdәni hәrәkt kimsә ilә ind tmәk fikrindә dyil, lkin qrşısındkı hәr bir sәddi vә mnәni rdn qldırır, yl üstә ln hәr cnlı ğcı kökdәn çırıb tır.

 

İslm özünün n dörd әsrlik triindә nәinki mәdәni hәrәktdn ziyn görmәmiş, üstәlik özü böyük bir mәdәni hәrәktın yrdıcısı lmuşdur. İctimi hәytı vә mәdәniyyәti öz itiyrın lıb rәhbәrlik tmiş, nlr cn vә imn vrәrәk güclәndirmiş vә möhkәmlәndirmişdir.

 

Әqidә vә idlji mühribә dövrü ln hzırkı әsrdә İslm bşq idlgiylr srsılmz vә indkr bir rәqib syılır, y nlrı özünә idmәt tmәyә yönәldir vә y nlrl uğurlu mübrizә prır. Cnlı vә әbәdi lmq üçün hnsı insn bundn yşı vsitә tp bilәr?

 

İslm bir tәrәfdәn, ğıl ilә öz әhdini möhkәmlәndirmiş vә nu dinin әss dirәklәrindәn biri kimi qәbul tmiş, dh üstünü isә nu (ğlı) btini pyğәmbәr dlndırmışdır.

 

Digәr tәrәfdәn, yr hkimiyyәti ilә sәmvi hkimiyyәti, düny ilә irәti, cism ilә ruhu, zhir ilә btini, mddә ilә mәnnı bir yrdә nәzәrә lrq, n hәrtәrәfli bmış vә hәr cür ifrt vә tәfritdәn uzq lmuşdur.

 

Bunlrdn әlvә İslm özünün kmil prqrm-ını lәyqәtli rәhbәrlәr vә lyiq prıcılr vsitәsilә dünyy tәqdim tmişdir.

 

Bun görә dә tәәccüblü dyil ki, bu pk dinin n dörd әsrlik prlq fәliyyәtini mütliә tdikdә, nun iftirl dlu lduğunu görürük.

 

Hç kimә gizli lmyn sәbәblәrә әssәn, İslm brәsindә qәrәzlә hökm dәn chil vә qәrәzkr dәstәdәn vz kçirik. Dünynın vicdnı llhın tәrәzisidir, hәqiqәt hәmişәlik örtülü qlmz. Hәqiqәtin özü tәcrübәdә göstәrmişdir ki, işin snund vicdn vә insf düşmәni tәslim dir.

 

Bu n dörd әsr müddәtindә İslmın әn güclü vә tәchiz lunmuş müliflәri ristinlr lmuşlr.

 

Bu güclü rәqibin qәzvәt triçәsinә bdıqd, görürük ki, zmn ötdükcә insf dğru myl tmişdir. Bu isә bir tәrәfdәn düny vicdnının әlmәti, digәr tәrәfdәn isә İslm hәqiqәtinin nişnәsidir.

 

İslm dlğsı düny mәdәniyyәtlәrini özünә cәzb dәn, mütәfәkkirlәr, filsf vә limlәrin dәrin ğıllrını öz qrşısınd dizә çökmәyә, tәvzökrlığ vdr dәn vә düşmәnin insfını tәhrik dәn, hәmişә inkişfd ln, yddi yüz milynluq bәşәr cәmiyyәtini öz qrşısınd bş әymәyә mәcbur dәn bir cnlı dlğdır. Bu dlğ vәhy tәqdirindәn qynqlnrq llhın bәşәr vә nun nictı üçün göndәrdiyi ilhi göstәrişlәrindәn bşq bir şy l bilmәz. İnsn bynindәn çın bir dlğnın bu dәrәcәdә gücü vә tәsiri l bilmәz.

 

Dğrudn d hyrәtlәndiricidir ki, svdsız vә dәrs ummış bir şәs, svdsız lqın - ümmiyyun rsındn vә cәhlәt, fәsd, udpәsәndlik vә özünü svmәkdәn bşq hç nәyi lmyn bir ölkәdә, yğ qlıb, blә bir mübrәk, bәrәkәtli vә sәmәrәli hәrәkt yrtsın.

  
MÜQӘDDİMӘ 

İslm bımındn mәrifәt mәnbәlәrindәn biri Pyğәmbәri-Әkrәmin şәsiyyәti vә pk immlr kimi islm rәhbәrlәrinin, bşq sözlә, mәsumlrın dvrnışıdır. nlrın ddiklәri öz yrindә, şәsiyyәtlәri, bәzi dvrnış vә mtdlrı mәrifәt üçün bir qynqdır. Pyğәmbәrin vә lәcә dә immlrın dvrnışı bizim üçün bir ilhm mәnbәyidir.

 

llhın pyğәmbәrindә sizin üçün, llhı, qiymәt gününü vә llhın zikrini istәyәnlәr üçün, gözәl ö әk vrdır.

 

Pyğәmbәrin dvrnışının nә lduğu vә nә şәkildә bizә bir mәrifәt mәnbәyi lduğunun qyd dәcәyәm. Burd bir mәsәlәni bәyn dirәm:

 

Biz Qurn brәsindә tdiyimiz zülmü pyğәmbәr vә pk immlrın dvrnışı brәsindә dә tmişik. Pyğәmbәr blә idi -dyәndә, dyirik: ki, Pyğәmbәr (s) idi, y dyirlәr Әli (ә) blә idi - dyilәndә, dyirik: Әli (ә) idi, sәn bizi Әli (ә) ilә müqyisә dirsәnmi?! Bizi pyğәmbәrlә tutuşdurursn?! Bizi imm Cәfәr Sdiqlә müqyisә dirsәn?! nlr ki, bşq sudn, trpqdn, şәhәr vә ölkәdәn idilәr?! Bşq su, trpq, şәhәr vә ölkәdәn lduqlrı üçün bizә dәli ydur. Pklrın işini özünlә müqyisә tmә.

 

Bәzәn bir misrnın bir millәtә ln zәrәri vәb vә tundn yüz dәfә ç lr. Dünyd zdırn misrlrdn biri:

 

Pklrın işini öz işinlә müqyisә tmә misrsıdır. Әlbәttә, bu misr müәllifi müәyyәn qәdәr hqlıdır. Bu ifdә bizim rmızd bşq mәnd işlәnir. Biz dmәk istәyirik ki, öz әmәlini pklrın әmәllәri ilә tutuşdurm. Biz bunu mәnd dyirik: Pklrın işini özünlә müqyisә tmә, bu şr Mövlәvidәndir vә şübhәsiz bu şrdә söylәnilәn әfsnәvi hkyә dә müәyyәn ifdә üçün söylәnilmişdir. , dyir: Bir bqqlın tutusu vr idi: Bu tutu quşu nunl dnışırdı. Bqql bәzәn ndn bir şgird kimi dә istifdә dirdi. Bir dm dükn gәldikdә, hy-küy slr, y dnışr vә y snr bir şy dyәrdi. Bqql nunl ünsiyyәt bğlmışdı vә mhribn idi. Günlәrin birindә yzıq tutu bir qutunun üstündәn bşq bir qutunun üstünә, y bir şüşәnin üstündәn biri şüşәnin üstünә uçdu vә bdm yğı şüşәlәrindәn biri töküldü; bundn әlvә, bdm yğı bşq mllrın üstünә dә töküldü, yli ml rb ldu, bqql çlu ziyn dәydi. Tutunu svmәsinә bmyrq, bqql nun bşındn vurub ddi: Kül bşın, bu nә işdir gördün. Bqql lә bәrk vurdu ki, tutunun bşının lәlәklәri töküldü. ndn snr tutu dh skit lub dinmәdi vә bir kәlmә dә lsun dnışmdı. Bqql öz işindәn pşmn lub: Әcәb iş gördüm! ddi. Nә qәdәr çlışdıs, nğul-nbt vrib, şdıs d, tutu dh nunl dnışmdı. Bir müddәt kçdi. Bir gün bir kçәl dm bqqlın düknın gәldi. Tutu bıb nun d kçәl lduğunu gördükdә dilә gәlib ddi: y kçәl, sәn niyә kçәl lmusn? Sәn dә şüşәdәn yğ tökübsәn? Sәn dә bdm yğını dğıtmısn ki, bşın kçәl lmuşdur? Tutu bunu ddi vә dili çıldı... Mövlәvi bu brәdә bir mәtlәbi dyib, snr şәslәri tәnqid dir ki, özlәrini böyüklәrlә müqyisә dirlәr. Burd tutu özünü ölçü götürüb, kçәli özü ilә müqyisә tdi. Yәni kçәli özü kimi sndı. Mövlәvi dyir bu işi tmә, böyüklәri özün kimi bilmә. Bu, dğru sözdür. Böyük sәhvdir ki, insn özünü bir üsusiyyәtә mlik görüb (bşqlrını d blә bilә). Mәsәlәn, bir nәfәr pk qәlblә bir rәkәt nmz qıl bilmәyib, dyir ki: Yәqin ki, bşqlrı d lә blәdirlәr, pk qәlblә nmz qılmq lrmı?! Yәni özünü bşqlrının ölçüsü dir. Bu, sәhvdir. Biz bşqlrını özümüzlә ölçmәmәliyik. Pklrın işini özünlә müqyisә tmә, yәni özünü pklrın ölçüsü tmә. Bu dğru sözdür. Lkin biz bu şri әksәr hllrd uyub dyirik: Özgәlәri özünә myr tmә, yәni sәn düşünürsәn ki, mәn pyğәmbәr kimi lum (yәni pyğәmbәrә tb lum), Әli kimi vә n tb lum.

 

Bun görә dә dyirәm ki, bu şr bizim rmızd zdırıcı lmuşdur. Ncә ki, Qurnı götürüb yurı tçy qyduq vә y göyә id tdik, pyğәmbәrlәr vә övliylrın dvrnışı, üsusilә әziz pyğәmbәr vә mәsum immlrın dvrnışını göy yüksәkliyindәn sıb ddik: ki pyğәmbәrdir, hәzrәt Zәhr d ki, hәzrәt Zәhrdır, Әmirәl-möminin dә hәzrәt Әmirәl-möminindir; imn Hüsyn dә ki, imm Hüsyndir. Nәticәsi bu lur ki, ömür byu pyğәmbәrin triindәn dsәlәr, bizim üçün dәrs lmycq; vә hәmçinin, әgәr dsәlәr ki, yurı lәmdә mәlәklәr filn әmәli tdilәr, dyәcәyik: Bu әmәli mәlәklәr tmişlәr, bizә nә dәli vr? Ömür byu Әli brәsindә dnışslr, bizim vcimizә gәlmәyәcәk. Әli ki bizә myr l bilmәz - dyәcәyik. Ömür byu bizә imm Hüsyndәn dşırlr. Hç vcimizә dә gәlmir ki, imm Hüsyn ylund bir ddım tmq lzımdır. n görә ki, pklrın işini özünlә müqyisә tmә, dyәrәk bu mәrifәt mәnbәyini dә bizdәn ldılr, bir hld ki, әgәr blә lsydı, llh pyğәmbәr yrinә mәlәk gönәdәrәrdi. Pyğәmbәr, yәni kmil insn; Zәhr, yәni kmil insn, yәni mәlәkdәn yüksәk insni üsusiyyәtlәrә mlik ln. nlr hәr insn kimi cnd örәk yyir, susynd su içir, ytmğ htiycı lur, öz uşqlrını svirlәr; cinsi htirslrı vr; tifәlәri vr vә bun görә dә bşçı l bilirlәr; blә lmsydılr imm vә bşçı lmzdılr. Әgәr llh lәmәmiş, imm Hüsyn bir insn tifәlәrinә mlik lmsydı, yәni di insn kimi öz övldının qrşısın çın çәtinlikdәn incimәsәydi, әgәr uşqlrını gözünün qbğınd tikә-tikә tsәydilәr, bir dun prçsını tikә-tikә dirlәrmiş kimi әsl ürәyi ynmsydı, nd Kәrbәl hdisәsi nun üçün kmillik zirvәsi lmzdı; mәn dә blә lsm, bu işi görә bilәrәm.

 

Әslindә nlrın tifәlәri vә bәşәri cәhәtlәri bizimkindәn güclüdür vә yni zmnd insnlıq kmlı bımındn mәlәk vә әmin Cәbrildәn yüksәkdirlәr. İgid ğlu gәlib izn istәyәndә nun d ürәyi dlnır. Övldın mәhәbbәti yüz qt mәndәn vә sәndәn rtıqdır. tifә bәşәriyyәtin kmllrındndır. Lkin , llhın rzılığı qrşısınd bütün bunlrı yğı ltın qyur.

 

tsındn döyüş üçün izn istәdi, tsı izn vrdi, gәlib ddi: t cn! Mәnә iczә vrirsәnmi? Buyurdu: Әziz ğlum, gt. Burd triçilәr çlu gözәl әlvәlәr tmişlәr: Snr mәyus bışl n bıb, gözlәrini şğı dikdi. Bşqsının hәytındn mәyus ln bış ilә bdı.

 

Psilji cәhәtlәr vә ruhi hllrın insn cisminә burdığı tәsirdәn ydın lur ki, insn bir müjdә vrildikdә, itiyrsız lrq svinir vә gözlәri işıqlnır. Әgәr insn ölümünü yәqin tdiyi bir әzizinin bşı üstә vә nun yrı qpnmış gözlәrini görsә gözlәrini nun üzünә zillәmәyә ürәyi gәlmәz. Bunun әksinә lrq, әgәr insnın övldı bir qәhrәmnlıq göstәrmiş l, yud övldının ty gcәsi ls, gözlәrini nun üzünә dikәr. Dyirlәr Hüsyni gördüm, bir hld ki, gözlәrini yrı yumub ümidini itirmiş bışl cvnının rdınc bdı, snki Әli Әkbәrin czibәsi Hüsyni bir nçә ddım öz rdınc çәkirdi. gtdi, gördülәr ki, Hüsyn bir nçә ddım d nun rdınc gdib ddi: (Mәzmunu)

 

 

 

Cn bәdәndәn gdәndә

 

Hәr cür dnışrlr

 

Mәn gördüm öz gözümlә

 

Cnım bәdәndәn gtdi.

 

 

İrәlilәyib gәldi, gәldi, birdәn mәrdnә sәsini ucltdı, Ömәr Sәdә itbәn ddi: y Sәdin ğlu! llh nәslini kәssin ki, mәnim nәslimi kәsdin.

  
BİRİNCİ ÇIIŞ  
DVRNIŞIN MӘNSI VӘ NUN NÖVLӘRİ 

Hәmd lsun dünylrın Rәbbiinә, bütün mәluqtı yrdn llh, slvt vә slm lsun llhın bәndәsi, nun pyğәmbәri, dstu, mәhbubu, sçilmişi, sirlәrinin hfizi vә әmrlәrini tәbliğ dәn ğmız, pyğәmbәrimiz vә sәrvәrimiz Әbul-Qsim Mәhәmmәd (s) vә nun tәmiz, pk vә mәsum süllәsinә! llh pәnh prırm qvulmuş şytnın şәrindәn!

 

Hәqiqәtәn llhın rәsulu, sizlәrdәn qiymәt gününә ümid bәslәyәnlәr vә llhı ç zikr dәnlәr üçün gözәl nümunәdir.

 

Bir nәfәr müsәlmnın öz görüşünü, bışını islh dib mükәmmәllәşdirmәli lduğu mәrifәt qynqlrındn biri hәzrәt Pyğәmbәrin (s) müqәddәs dvrnışıdır.

 

Kiçik bir müqәddimә tırldırm, d budur: llhın biz müsәlmnlr vrdiyi nmәtlәrindәn vә bşq dindә lnlr nisbәtәn iftirlrındn biri bundn ibrәtdir ki, bir tәrәfdәn Pyğәmbәrimizin sözlәrinin lduqc böyük hissәsi (ki, hәzrәtә mәnsub lmğın şübhә ydur, yәni rdıcıl vә qәtidir) bu gün әlimizdәdir. Hlbuki, bşq dinlәrin hç biri bu iddinı dib dyә bilmәz ki, filn cümlә lә bir cümlәdir ki, mәsәlәn, Mus (ә), y İs (ә) vә y bşq bir pyğәmbәrin dilindәn şidilmişdir. Çlu cümlәlәr vr, lkin qәdәr dә qәti dyildir, bizim isә, Pyğәmbәrimizdәn şidilmiş çlu sözlәrimiz vrdır. Digәr tәrәfdәn, bizim Pyğәmbәrimizin trii lduqc işıqlı vә sәnәdlidir. Bu cәhәtdәn dә dünynın bşq rәhbәrlәri nunl şәrik dyillәr. Hәtt әziz Pyğәmbәrimizin hәytındn cüzi vә dәqiq cәhәtlәr qәti şәkildә bu gün әlimizdәdir ki, bşq hç kimin brәsindә blә dyil, mәsәlәn, ndn lm trii, yı vә günü, hәtt ndn lmsının yddinci günü, südәmәrlik dövrü; Әrәbistndn ricә tdiyi sәfәrlәri; pyğәmbәrlikdәn әvvәlki ümumi işlәri, hnsı yş vә ildә vlәnmәsi; nçә övldı lmsı vә sirә bu kimi mәsәlәlәr. Pyğәmbәrlik vә bsәt dövrünә çtdıqdn snrkı mәlumt dh dәqiqdir, çünki böyük hdisә bş vrir. n imn gәtirәn ilk dm kim idi? İkinci vә üçüncü şәsiyyәtlәr kimlәr idilәr? Filnkәs hnsı ildә imn gәtirdi? nunl (Pyğәmbәrlә) bşqlrının rsınd nә kimi dnışıqlr lmuşdur? , nә işlәr gördü? Mtdu nә idi? Böyük vә şәriәt shibi ln pyğәmbәrlәrdәn bizә әn yını - hәzrәt İsnı Qurn tәsdiq tmәsәydi, (ki, düny müsәlmnlrı İsnı, Qurn hökmünә әssәn hәqiqi vә llh tәrәfindәn lmuş Pyğәmbәr bilmişlәr) İsnı dünyd sübut vә tәyid tmәk mümkün lmzdı. ristinlrın özlәri dә, trii cәhәtdәn, mildi triinә tiqdlrı ydur. Mәsәlәn, bu söz ki, dyirlәr hәzrәti Mәsihin dğum triindәn 1975 il kçir hәqiqi dyil, şәrti bir sözdür. Lkin әgәr biz Pyğәmbәrimizin hicrәtindәn qәmәri il ilә 1395 vә şәmsi tәqvimlә 1354 il kçmişdir- dsәk, sözümüzdә zәrrә qәdәr dә şübhә ydur, lkin Mәsihin dğulmsındn 1975 il kçmişdir ddikdә, şәrti qәbul lunmuş bir sözdür vә tri nu әsl tәsdiq tmir. Bu tridәn iki-üç әsr әvvәl vә y iki yüz-üç yüz il snr lmsı htimlı vrdır. Bir qrup cğrfi ristinlr isә - Mәsihin vrlığın innn ristinlr y - dyirlәr ki, görәsәn dünyd bir Mәsih lmuşdur, ys Mәsih әfsnәvi bir şәsiyyәtdir vә nu qndrmışlr? - dyә Mәsihin vrlığınd şübhә dirlәr. Әlbәttә, bu, bizim nәzәrimizcә mәnsızdır. Qurn (Mәsihin vrlığını) tәsdiq tmiş vә biz Qurn imnımız lduğundn, bu mәsәlәdә şübhә tmirik. lәcә dә İsnın Hәvrilәri kim idilәr? İncil hnsı tridә vә nçә yüz il İsdn snr kitb şәklinә düşdü? Nçә İncil vr idi? Bütün bunlrın irdı vr. Lkin biz müsәlmnlr üçün bu mәnbә, әziz Pyğәmbәrin istәr dnışığı, istәrsә dvrnışlrı lduqc qәti mәnbә - tәkcә htiml, gümn y - mövcuddur. Bu sözlәri bәhsimizin müqәddimәsi kimi sizә dmәk istәdim.

 

İndi isә bizim vәzifәmiz әzәz Pyğәmbәrin vücudundn hәm sözdә, hәm dә dvrnışd istifdә tmәkdir. Yәni Pyğәmbәrin sözlәri bizim üçün yl göstәrәn vә sәnәddir, nlrdn fydlnmlıyıq, lәcә dә Pyğәmbәrin әmәli vә dvrnışı. Burd bu sözü izh tmәliyәm. Әvvәlcә bu bәhsi söz vә dnışığ hәsr dib, snr isә dvrnış brәdә izht vrәcәyәm.

  
PYĞӘMBӘRİN (S) SÖZÜNÜN DӘRİNLİYİ 

Böyüklәrin sözlәrinin әhәmiyyәti bu sözlәrdә ln dәqiq mәsәlәlәrin fәrdlәr tәrәfindәn qvrnılmsınddır. üsusilә, әziz Pyğәmbәrin özü öz sözlәri brәsindә buyurdu (vә әmәldә göstәrdi):

 

llh mәnә hәrtәrәfli, tm vә kmil kәlmәlәr vrmişdir.

 

Yәni llh mәnә bir qüdrәt vrib ki, kiçik bir sözlә bir düny mәtlәbi dyә bilәrәm.

 

Pyğәmbәrin sözlәrini hmı şidirdi, ncq görәsәn, hmı bu sözlәrin dәrinliyinә lzımı qәdәr çt bilirdimi? Y! Bәlkә dә (şidәnlәrin) hәtt dsn dqquz fizi sözlәrin dәrinliyinә vr bilmirdilәr. Bın, әziz pyğәmbәrin özü bu brәdә öncәdәn әbәr vrir. nun bir cümlәsi vrdır ki, mәzmunu blәdir: Mәndәn şitdiyiniz sözlәri әzbәrlәyib slyın vә gәlәcәk nәsillәrә ötürün, ç htiml vr ki, gәlәcәk vә ç uzq nәsillәr mәnim sözlәrimin mәnsını minbәrimin yğınd turn sizlәrdәn dh yşı bş düşsünlәr. Bizim tibrlı kitblrımızd ln mәşhur hәdis hәdislәrdәndir ki, nlrı şiә vә sünnilәr rәvyәt tmişlәr vә Kfi, Tühәfül-üqul vә bşq kitblrd vrdır. Hәzrәt Pyğәmbәr (s) buyurdu:

 

llh, mәnim sözümü şidib әzbәrlәyәn vә mәndәn şitmәyәnlәrә çtdırn bәndәnin simsını svinclә dldurr.

 

Snr bu cümlәni әlvә tdi:

 

Bir ç fәqih lmynlr sinәlәrindә dәrin sözlәr dşıyır vә bunlrı özlәrindәn dh fәqih ln çtdırrlr.

 

Bu cümlәdә çlu mәsәlәlәr vr, yәni gәlәcәyә işrәdir. Fiqh dәrin dәrk tmәk dmәkdir, lkin burd mәqsәd dәrin ifdә dşıyn cümlәdir. Fiqh ilә fәhm rsındkı fәrq bundn ibrәtdir ki, fәhm nlmqdır, fiqh isә dәrin nlmq dmәkdir. Fiqh, sözlәrә id lduqd, dәrinliyә mlik ln söz dmәkdir. Buyurdu: Bir ç dmlr lr ki, dәrin sözlәr dşıyrlr, lkin özlәri dәrin lmzlr; cümlәni hәmişә nәql dәr, mm özü nun dәrinliyini bş düşә bilmәz. Ynә dә buyurdu: Bir ç dmlr l bilәr ki, fiqhi bir cümlәni dşıyrlr, yәni bir cümlәni mәndәn şidib әzbәrlәmişlәr, özlәri dә fәqih (bilәn)dirlәr, lkin bu sözlәri özlәrindәn dh fәqih ln nәql dәrlәr, yәni lә dm dyәrlәr ki, nlrın fikirlәrinin dәrinliyi özününkündәn dh çdur, dm ki, nәql lunur, lә şylәr bş düşür ki, nәql dәnin özü nlrı nlmır. Bun görә dә görürük ki, әsrlәr ötdükcә pyğәmbәrin sözlәrinin dәrinliyi hәr shәdә dh rtıq kәşf lunur. Әlbәttә, Pyğәmbәrdәn vә pk immlrdn söz gtmir. nlrın sözlәri Pyğәmbәrin sözlәri kimidir. Söz di insnlrdn gdir. Pyğәmbәrin sözlәrinin dәrinliyini birinci vә ikinci әsrdә üçüncü әsr qәdәr, üçüncü әsrdә dördüncü әsr qәdәr vә dördüncü әsrdә bşinci әsr qәdәr bş düşәn lmzdı. İslm trii bunu göstәrir. Әgәr siz әlqı mütliә tsәniz, irfn diqqәt ytirsәniz, görәrsiniz ki, Pyğәmbәrin sözlәrinin tәfsirindә snrkı dövrlәrin tәfsirçilәri bu sözlәrin dәrinliyini dh yşı dәrk dә bilmişlәr, Pyğәmbәrin sözlәrinin czkrlığı d bunddır. Biz әgәr ylnız öz fiqhimizi nәzәrdә tutsq, mәsәlәn, әgәr fiqhi mәsәlәlәrdә Pyğәmbәrin sözlәrinin mәnsını bş düşmәkdә min il әvvәlki bir dhini nәzәrdә tutsq, Şy Sәduqu, Şy Müfidi vә hәtt Şy Tusini nәzәrdә tutsq vә ndn dqquz yüz il snr Şy Mürtәz Әnsrini nәzәrdә tutsq, görәrik ki, Şy Mürtәz Әnsri dqquz yüz il Şy Tusi, Şy Müfid vә Şy Sәduqdn snr Pyğәmbәrin sözlәrini dh yşı şәrh vә tәhlil dir. Görәsәn, bu Şy Mürtәznın dhiliyinin Şy Tusidәn rtıq lmsın görәdirmi? Y, mm nun zmnının lmi Şy Tusi zmnının lmindәn dh gniş idi. lm inkişf tmişdir vә nәticәdә , Pyğәmbәrin sözünün dәrinliyinә min il qbqkındn dh yşı çt bilmişdir. Gәlәcәk dә blәdir. Yüz il, yud iki yüz il snr lә dmlr mydn çıcq ki, pyğәmbәrin sözlәrini Şy Әnsridәn dә dәrin dәrk dәcәklәr.

  
PYĞӘMBӘRİN DVRNIŞININ DӘRİNLİYİ 

Pyğәmbәrin dvrnışının tәfsir vә izhınd d mәsәlә blәdir.

 

Pyğәmbәrin sözünün mәnlı lmsı müәyyәn ifdә üçün dyildiyi kimi, dvrnışlrının d hmısı mәnlıdır vә bu dvrnışlr hqqınd fikirlәşmәk lzımdır.

 

llhın pyğәmbәrindә sizin üçün gözәl ö әk vr, dm üçün ki, llh vә qiymәt gününә ümid bәslәyir.

 

üsusilә Qurnın ddiyinә görә: Pyğәmbәrin vücudund sizin üçün bir ö әk vә bir izlәnilmәli cәhәt vr; Pyğәmbәrin vücudu bir cqdır ki, biz ndn yşyış ylunu öyrәnmәliyik (әz tmәliyik). Bir nәfәrin Pyğәmbәrin ddiklәrini sırf şәkildә rәvyәt tmәsi (kifyәt dyildir).

 

Ç rәvyәt dәnlәr vrdır kr, hç nәyi dәrk tmirlәr. Pyğәmbәrin triini nәql dib әziz Pyğәmbәr filn yrdә blә lәdi dmәk kifyәt dyil, Pyğәmbәrin әmәlinin tәfsiri vә çıqlnmsı әhәmiyyәtlidir. Pyğәmbәr filn yrdә blә rәftr tdi, niyә blә tdi? Mәqsәdi nә idi? Dmәk, Pyğәmbәrin sözü tәfsir dilmәli lduğu kimi, nun dvrnışı d tәfsir dilmәlidir.

 

Snuncu pyğәmbәrin ümmәtiyik, әgәr birisi hәr birimizdәn Pyğәmbәrdәn nçә söz bildiyimizi sruşs, dğrusu budur ki, - biz nәinki bir söz bilmirik, hәlә qlsın mәn vә tәfsiri - nun dvrnışı brәdә bir nçә kәlmә dnış bilmәrik. Mәn bunu bәzi bşq çıışlrd dmişәm: İrnın mәşhur yzıçılrındn biri iki-üç il әvvәl öldü. Әlbәttә, , dindr bir şәs dyildi. (Ömrünün әvvәlindә әsl dindr dyildi, mm ömrünün snlrınd kitblrımın vsitәsilә mәnimlә әlqәd lub (dinә) myl tmişdi.) Bir vt mәnә ddi: Mәn dinlәrin hikmәti brәdә, yәni dünynın mütәlif dinlәrindә ln hikmәtlәr brәdә bir kitb tәrcümә dirәm. rd Yәhudi dinindә ln, İncildә, Zәrdüştә, Buddy, Knfutsiyә id dilәn hikmәtlәr vә bizim Pyğәmbәrimizә id ln hikmәtlәr cәmlәnib. (Bu, mәnim syyidlik dmrım tundu, çünki hmıdn çlu sözlәr nәql tdiyi hld, İslm Pyğәmbәrinә çtdıqd ylnız bir nçә qıs cümlә vrdı.) Mәnim tәrcümәm zd lduğundn bir z rtıq hikmәtli kәlm әlvә tmәk istәyirәm, lkin bun imknım ydur. Qәrr gәlmişәm ki, Qurndn yüz yә nәql dim, Pyğәmbәrin sözlәrindәn yüz cümlә, yüz cümlә dә Әmirәl-mömininin sözlәrindәn kitb әlvә dim. Qurn brәsindә ddi ki, tәrcümә lunmuş Qurn (Qümşinin Qurnı) lduğu üçün özüm bir nçә yә sçә bilәrәm; Әmirәl-mömininin sözlәrindәn dә, tәrcümә lunmuş Nәhcül-bәlğә lduğu üçün çәtinlik ydur, lkin Pyğәmbәrin sözlәrinә gәldikdә, әrәb dilini yşı bilmirәm, frs dilindә dә nә qәdәr trdıms, tp bilmәdim; әgәr bcrsn Pyğәmbәrin sözlәrindәn yüzünü mәnim üçün tәrcümә t, ncq mәn snr nlrı öz qәlәmimlә uyğunlşdırım ki, zövqümә münsib lsun. Ddim ç yşı. Mәn әziz Pyğәmbәrdәn yüz cümlә tplyıb n vrdim. Tәrcümә dә tdim ki, mәnsınd sәhv tmәsin. Snr nlrı Dinlәrin hikmәti dlı kitbd çp tdi. Әlbәttә, Pyğәmbәrin bu yüz cümlәsini hrdn ldığını kitbınd qyd tmişdi, mm mәn istәmirdim, çünki әss mәqsәdim idi ki, bu iş lsun. Hәr hld bir zmn mәnә ddi: Filnkәs! Pyğәmbәrimizin blә sözlәri lmuşdur?! Mәn ki bilmirdim! Hlbuki, bu dm özü İrnın mәşhur yzıçılrındn biridir vә bir dmdır ki, rici ölkәlәrdә İrnın birinci dәrәcәli yzıçılrını symq istәdikdә, nun d dını çәkәrlәr. Bir dm ki, özünün ddiyinә görә syiddir vә bütün ömrü byu kitbl mrqlnmışdı, әbәri y idi ki, Pyğәmbәrimizin blә sözlәri vr. mәnә ddi: Pyğәmbәrimizin blә sözlәri lub, mәn isә bilmirdim?! Ddim: Bәli! Bu kitb çp lndn snr ddi: Mәn indi gördüm ki, İslm Pyğәmbәrinin sözlәri düny pyğәmbәrlәrinin hmısının sözlәrindәn üstündür, bu qәdәr dәrin vә mәnlıdır.

 

Nә üçün biz müsәlmnlr bu qәdәr qfil tmiş lq ki, tnınmış bir yzıçımız Pyğәmbәrin hikmәtli sözlәrinin lub-lmmsındn әbәrsiz qlsın; bmyrq ki, mәn bu sözlәri sçmәmişdim, nlrın bәzisi zhnimdә idi, bәzilәrini İsn әşәriyyәdәn vә bәzilәrini Tühәfül-üquldn sçib n vrmişdim.

 

Pyğәmbәrin dvrnış vә rәftrınd bәlkә dә bundn d rtıq qәflәt tmişik. Bir nçә il әvvәl düşünürdüm ki, әziz Pyğәmbәrin dvrnışı brәdә, dәcәyim üslubd bir kitb yzım. Çlu qydlәr hzırldım, lkin irәli gtdikcә, gördüm snki bir dәnizә girirәm ki, tәdricәn dәrinlәşir. Әlbәttә, bu işdәn vz kçmәdim. Mәn bilirәm ki, Pyğәmbәrin dvrnışını yzmğı iddi dә bilmәrәm, lkin hmısı dәrk lunmyn şy, tmmilә tәrk lunmz. Nәhyәt qәrr gәlmişәm ki, llhın kömәyi ilә bu shәdә bir şy yzım ki, snrdn bşqlrı gәlib dh yşısını yzsınlr. İnsn dәrindәn fikirlәşdikdә, görür ki, Pyğәmbәrimizin sözlәri nә qәdәr dәrin vә mәnlıdırs, nun dvrnışı d qәdәr dәrin vә mәnlıdır. nun әn kiçik bir әmәlindәn bir qnun yrtmq lr. Pyğәmbәrin kiçik bir işi bir çırqdır, bir şölәdir, insn üçün bir prjktrdur ki, ç uzq mәsfәlәrә dә işıq slır.

  
DVRNIŞIN MӘNSI 

Әvvәlcә dvrnış sözünü mәnsını çq, çünki bu kәlmәnin mәnsı çıqlnms, din dvrnışını tәfsir dә bilmәrik. Sirә (dvrnış) әrәb sözü lub syr kökündәndir. Syr - yәni hәrәkәt, gtmәk. Sirә - yәni yl gtmәyin növü: sirә flәt vәznindәdir.

 

Flәt isә әrәb dilindә növ vә tәrzә dәllәt dәr. Mәsәlәn, cәlsәt-yәni turmq vә cilsәt-yәni turmğın tәrzi, bu isә incә mәsәlәdir. Syr - yәni gtmәk, rәftr, dvrnış, sirә isә rәftrın növü vә tәrzi dmәkdir. Pyğәmbәrin dvrnışının üslubunu tnımq әhәmiyyәtlidir. Sirә yznlr Pyğәmbәrin dvrnışını yzmışlr, sirә dı ilә әlimizdә ln kitblr syrdir. sirә y. Mәsәlәn Siryi hәlәbiyyә syrdir, sirә y. dı sirәdir, lkin әslindә syrdir. Pyğәmbәrin dvrnışının, rәftrının tәrzi, üslubu vә mtdu dyil, nun rәftrı yzılmışdır.

  
ÜSLUB 

Üslub mәsәlәsi ç mühümdur. Misl üçün, şrә gәldikdә, Rudәkiyә, Sәniyә, Mövlәviyә, Firdvsiyә, Sibә, Hfizә şir dyirik. Şr üslubun bәlәd lmyn dm üçün bunlrın hmısının yzdığı şrdir, dyir: Şr şrdir dә! Lkin bәlәd ln bir şәs bş düşür ki, şrdә mütәlif üslublr vr, Hind üslubund şrimiz vr, rsn üslubund şrimiz vr; İrfn vә bşq üslublrd şrimiz vr. Şr tnımqd mühüm mәsәlә üslubiyytdır. Mәliküş-şüәr Bәhr üslubiyyt dir bir kitb yzmışdır. Hәtt nәsrdә dә üslubiyyt vr vә şrdәn fәrqlidir. Üslubiyyt şrşünslıq vә nәsrşünslıqdn yrıdır. İnsn, nәsri zmn tnıy bilәr ki, mütәlif nәsrlәrin üslublrını öyrәnsin vә şri dә zmn tnıy bilәr ki, mütәlif şr üslublrını öyrәnsin.

 

Sәnәtkrlığ gәldikdә, bu shәdә ust lmyn bir dm üçün bәnnlıq bәnnlıqdır. Kşıkrlıq kşıkrlıqdır, lövhә yzmq lövhә yzmqdır d - dyir. Lkin diqqәt tsәniz görәcәksiniz ki, dünyd nlrc üslub vr vә sәnәtlәrin hәr biri bir üslubddır. Mәsәlәn, lmniylı bir yzıçı İslm sәnәtkrlığı dlı bir kitb yzıb vә bu kitb sn zmnlr dilimizә tәrcümә lunmuşdur. Dğrusu, yşı kitbdır vә hәtt bir zmn nu vrdilәr ki, mәclislәrdә tәbliğ dim. Lkin mәnim işim tәbliğ lmdığı üçün bu işi görmәdim, indi dә dilimә gәldiyi üçün söylәdim. Hәr hld İslm sәnәtkrlığın dir bir kitb yzmışlr vә bu nu göstәrir ki, İslm sәnәtkrlığının özünәmәsus üslubu vrdır. İslm dünysınd İslm mәdәniyyәtinin özünәmәsus bir üslubu yrndı. Әlbәttә, İslm üslubu d bütün bşq üslublr kimi digәrlәrindәn qidln bilәr, lkin özünün dә istiqlliyyәti vr vә özünәmәsus üslub mlikdir.

 

Bunlrdn dh üstünü ln tәfәkkür vә düşüncә sistmlәrinә gәldikdә, bşı çımyn bir dm üçün risttl bir lim, filsf vә mütәfәkkirdir; Әburyhn Biruni, İbn Sin, Pltn, F. Bkn bir lim vә mütәfәkkirdir, lәcә dә S. Mil, Dkrt vә Hgl. Digәr tәrәfdәn, bşq bir qrup gәldikdә: Şy Sәduq, Şy Kulyni bir limdir, Әәvnüs-sәf bir qrup limlәr idilәr vә hmısı d şiә idilәr, cә Nәsirәddin bir limdir. ncq bәlәd bir şәs bilir ki, bu limlәrin üslub vә tәrzlәri rsınd yrdәn göyә qәdәr fәrq vrdır, bir limin üslubu istidlli vә qiysi üslubdur, yәni bütün mәsәlәlәrdә risttlin mәntiqini rәhbәr tutur. Әgәr tәbbәt lmini nun itiyrınd qysn, risttlin mәntiqi ilә mәnimsәmәk istәr, fiqhi n vrsәn, risttlin mәntiqi ilә istidll tmәk istәr, әdәbiyytı, mrflgiy vә sintktiknı itiyrınd qysn, risttlin mәntiqini nd işlәdәr, çünki nun üslubu blәdir. Bşqsının üslubu - yni limlәrin çu kimi - tәcrübidir. Bunlr dyirlәr ki, Әburyhn Biruninin üslubu dh ç hissi vә tәcrübi lmuşdur. Bmyrq ki, bunlr çğdş vә hәr ikisi dhi idilәr, birinin üslubu әqli, bşqsının üslubu isә nәqli idi. Bәzilәrinin әsl әqli üslubu lmur vә bütün mәsәlәlәrdә ylnız nәql lunmuşlr әsslnırlr, nәql lunmuşlrdn bşq hç nәyә timd tmirlәr. Mәsәlәn, mәrhum Mәclisi tәbbәt lmini yzmq istәsә dә, nәql lunmuşlr, söylәnilmişlәr әssınd yzcq vә nәql lunmuşlr rlndığı üçün y düz lub-lmmsın ç әhәmiyyәt vrmәz, y d әn zı kitblrınd hmısını tplyr. Әgәr , günlәrin uğurlu, ys uğursuz (sәd vә nәhs) lduğu brәdә yzmq istәsә, ynә nәql lunmuşlr istind dәr. Birinin üslubu nәqli, bşqsının üslubu isә әqlidir; birinin üslubu hissi, bşqsınınkı isә istidllidir; birinin üslubu bu günkülәrin ddiyi kimi mәsәlәn, dilktikdir, yәni şylәri cәrәynd vә hәrәkәtdә görür; bşqsının üslubu durğunluqdur, yәni dünynın nizm-intizmınd әsl hәrәkәt görmür. Üslublr çdur.

 

İndi isә dvrnışlr gәlirik. Dvrnışlrd d mütәlif üslublr vr. Dvrnışlrı tnımq, özü bir üslubiyytdır. Әvvәl, bütün bunlrın bir ümumiliyi vrdır: Düny şhlrı rlrınd ln itilflrl bәrbәr, ümumiyyәtlә, vhid bir üslub, bir dvrnış mlik lurlr; filsflrın özlәrinә mәsus üslublrı vr, tәrki-dünylrın özlәrinә s üslublrı vr, pyğәmbәrlәrin, ümumiyyәtlә, müәyyәn üslublrı vr vә hәr birisini yrıc nәzәrdә tutsq (özünәmәsus üslubu lcq). Mәsәlәn, hәzrәt Pyğәmbәrin (s) dә özünәmәsus üslubu vrdır.

 

Burd bşq bir mәsәlәni dә dmәliyәm: sәnәtkrlıqd, şrdә, düşüncә sistmindә, dvrnışlrd cürbәcür üslublr vrdır. Bu söz, üslub shibi ln dmlr hqqınddır. dmlrın çunun әslindә üslubu ydur, mәsәlәn, şr dyәn dmlrın çunun üslubu ydur vә üslub bilmәzlәr. Bu sәnәtkrlrın çu (bәlkә dә kubistlәr dә blәdirlәr) әslindә üslubun nә lduğunu bilmәzlәr. dmlrın çunun düşüncәlәrindә üslub vә mәntiq ydur; bir dәfә nәqlә rlnır; bir dәfә әqlә istind dir; bir dәfә hissi lur, bir dәfә әqli. Bunlr mәntiqә çtmırlr. Mәnim mәntiqdәn şğı lnl işim ydur. Dvrnışd d tәqribәn hç birinin üslubu ydur. Әgәr bizdәn dvrnış üslubunu söylә, yşyış çәtinliklәrini hәll tmәkdә hnsı üslubun vr sruşslr, cvbımız ydur. Hәr kәsin hәytd hәr nә lurs lsun, müәyyәn bir hәdәfi vr; birinin hәdәfi yüksәkdir, birinin hәdәfi lçq, birinin hәdәfi llhdır, birininki düny. Hәr hld insnlrın hәdәfi vr. Bәzi dmlrın şәsi mәqsәdlәrinә çtmq üçün üslublrı ydur, bir üslub sçmәmişlәr, nun nә lduğunu bilmirlәr; lkin lqın z bir qisminin gtdiklәri yld üslublrı vrdır. lqın zı bu cürdür, әksәriyyәti mәntiq üslubundn şğı sәviyyәdәdirlәr, ncә dyәrlәr, işlәrinә hәrc-mәrclik hkimdir, lçq, mq vә ndndırlr.

 

Pyğәmbәrin (s) dvrnışı, yәni Pyğәmbәrin (s) üslubu, әmәldә öz mәqsәdi uğrund istifdә tdiyi üslubdur. Bәhsimiz Pyğәmbәrin (s) mәqsәdlәrindә dyildir; Pyğәmbәrin (s) mәqsәdi hәlәlik bizә mәlumdur, bәhsimiz Pyğәmbәrin üslubund, nun öz mәqsәdinә çtmq üçün işlәtdiyi üslubddır. Mәsәlәn, Pyğәmbәr (s) tәbliğ dәrdi. Pyğәmbәrin (s) tәbliğ tәrzi vә üslubu ncә idi? İslm Pyğәmbәri bir tәbliğtçı lduğu hld, hәm dә öz cәmiyyәti üçün siysi bir rәhbәr idi. , Mәdinәyә gәldiyi zmn cәmiyyәt tәşkil tdi, hökumәt qurdu vә öz cәmiyyәtinin rәhbәri ldu. Pyğәmbәrin (s) cәmiyyәtә bşçılıq vә rәhbәrlik tәrzi ncә idi? Pyğәmbәr (s) yni zmnd qzi (hkim) idi vә lqın rsınd qәzvәt dәrdi. nun qәzvәt tәrzi ncә idi? Pyğәmbәrin (s) bşqlrı (lq) kimi, ilә hәytı, hәyt yldşı vә övldlrı vr idi. Pyğәmbәrin (s) ilә slmqd üslubu ncә idi? Pyğәmbәrin (s) öz әshbı, yldşlrı, ncә dyәrlәr, müridlәrilә dvrnış tәrzi ncә idi? Pyğәmbәrin (s) indkr düşmәnlәri vr idi. Pyğәmbәrin (s) düşmәnlәrә ynşm tәrzi ncә idi? Vә bşq mütәlif shәlәrdә ydınlşmsı zәruri ln nlrc çşidli üslublr.

  
MÜTӘLİF DVRNIŞ TӘRZLӘRİ (Üslublrı)  

Mәsәlәn, bәzi ictimi-siysi rәhbәrlәrin üslublrı, yәni timd tdiklәri ylnız zrkılıqdır, zrkılıqdn bşq hç nәyә imnlrı vә timdlrı ydur. nlrın mәntiqi blәdir: bir bәnd buynuz iki rşın quyruqdn yşıdır, yәni zrkılıqdn bşq hәr nә vrs, t gtsin; bu gün dünyd mriklılrın işlәtdiyi siysәt kimi. nlrın inmı budur ki, çәtinliklәri ylnız vә ylnız zrkılıql hәll tmәk lr. Bәzi dmlr isә siysәtdә vә idrәçilikdә hәr şydәn ç hiylәgәrliyә timd dirlәr: İngiltәrәnin vә Müviyәnin siysәti kimi. Birinci zrkılıq siysәti Yzid siysәti idi. Yzid vә Müviyә hәdәf bımındn yni idi, hәr ikisi qәddr idilәr, qәddrlrın qәddrı; lkin Yzidin üslubu Müviyәnin üslubundn sçilir. Yzidin üslubu öldürrәm, böldürrәm, yәni zrkılıq idi, Müviyәnin üslubu isә hәr şydәn rtıq hiylә, ldtmq, nifq vә hqqbzlıq idi.

 

(Öldürrәm-böldürrәm zәrbycn dilindәn Frs dilinә kçmiş söz birlәşmәsidir vә zrkılığı göstәrmәk üçün işlәnәr- rdktr.)

 

Bir dmın d üslubu hәr şydәn ç әlq (Müviyәnin әlq dnun girmiş hiylәgәr üslubu y), sәdqәt, sәf vә sәmimiyyәt dlu üslub l bilәr. Әlinin (ә) siysәtdәki dvrnışının Müviyәnin dvrnışı ilә fәrqi bund idi. Zmnın әksәr dmlrı Müviyәnin siysәtini üstün tutub, әsil siysәt, Müviyә siysәtidir, - dyirdilәr.

 

Әliyә (ә) dyirdilәr ki, niyә Müviyәnin işlәtdiyi üslubu işlәtmirsәn ki, işin bş tutsun? Sәn işinin bş tutmsının fikrindә l, hәr nә lurs, lsun. Bir yrdә dm bir pul brc tmәlidir, gәrәk bundn lıb, n vrsin; bir yrdә dә bir vәdә vrәr, yln d çıs, çııb; vәdә vrib, vәf tmәmәk lr. Әhәmiyyәtli ln işin uğurudur. İş yrә çtdı ki, bәzilәrindә blә bir tәsәvvür yrndı ki, Әli (ә) bu yllrı bilmir, Müviyә zirәk vә zәklıdır. Әlinin (ә) bu zirәkliklәri ydur. Әli (ә) buyurdu:

 

llh nd lsun ki, Müviyә mәndәn zәklı dyildir!

 

Niyә sәhv dirsiniz? Tәsәvvür dirsiniz ki, mәn hiylә işlәtmәyin ylunu bilmәdiyim üçün işlәtmirәm?!

 

, hiylәgәrlik vә pzğunluq dir.

 

Әgәr llh hiylәgәrliyi bәyәnsәydi, nd dhi dlndırdığınız vә Müviyәni dhi bildiyiniz kimi mәnim dhi lub-lmdığımı görәr vә bilәrdiniz ki, dhi kimdir: mәnәm, ys Müviyә!

 

Mәn ncә hiylәgәrlik dim, bir hld ki, hqq, ldtm vә hiylәnin yrmz vә fisq-fücur lduğunu bilirәm . Bu fisq - fücurlr küfr dәrәcәsindәdir vә qiymәtdә hәr hiylәgәr bir byrql mәhşәrә gәlәr. Mәn hç vt hiylә işlәtmirәm.

 

Bunlr dyәrlәr üslub. Dh bir üslub özünü әbәrsizliyә vurmqdır. Yәni zrkılığ, hiylәgәrliyә, özünü ölülüyә vurmğ, özünü tülkü ölümünә vә әbәrsizliyә vurmğ rlnmq üslubu. Bir nçә il әvvәl bir qc siysәtçi vr idi ki, bu üsusiyyәtlә mәşhur lmuşdu. Bilmirәm dğrudn d sdәlövh idi, y y? Lkin bәzi dmlr dyir, özünü sdәliyә vururdu. , bş nzir idi. Böyük ruhnilәrdәn birini tutmuşdulr. Bu işlәr әlqәdr nun ynın gtmişdilәr ki, niyә tutublr? Dmişdi bu iş kimin әlindәdir? Mәmlәkәtin bş nziridir, dyir bu iş kimin әlindәdir? Kimә mürciәt dim? Yşı, d bir üslub sçmişdi, özünü mqlığ, ndnlığ vursun vә bu yll öz ulğını körpüdәn kçirtsin. Qy nun ulğı körpüdәn kçsin, lq n mq d dsә, ybi ydur. Bu d bir üslubdur: özünü tülkü ölümünә, mqlığ vә әbәrsizliyә vurmq. Bir qrup bu üslubl öz işlәrini qydy slırlr. Bәzilәrinin üslubu işlәri bu gündәn-sbh slmqdır vә dğrudn d bu üslub innırlr. Bәzilәrinin üslubu uzqgörәnlikdir, bәzilәri öz üslublrınd qәti vә kәskindirlәr; bәzilәri isә әksinә. Bәzilәri fәrdi üslubu sçmişlәr, yәni özlәri tәk qәrr gәlirlәr, bәzilәri isә tәklikdә bir qәrr gәlmәyi әsl qәbul tmirlәr. Hәtt, iş özünә tmmilә ydın lduqd blә, tәkbşın qәrr gәlmirlәr. Bu hl üsusilә әziz Pyğәmbәrin dvrnışınd qәribәdir: Pyğәmbәrlik mәqmınd, mәqmd ki, Pyğәmbәrin sәhbәlәrinin dәrәcәdә n imnlrı vr idi ki, dyәrdilәr: әgәr sәn özümüzü dәnizә tmğı әmr tsәn, trıq; yni hld Pyğәmbәr fәrdi üslub götürmәyә, tәkbşın qәrr gәlmәk istәmir, çünki bunun әn z zәrәri ndn ibrәt lrdı ki, sәhbәsinә şәsiyyәt vrmәmiş lcqdı, yәni snki nlr dyәrdi ki, sizdә fikir, ğıl, şüur vә düşüncә ydur. Siz bir lәtsiniz; mәn әmr, siz isә әmәl tmәlisiniz. Pyğәmbәr öz fәrdi nәzәrinә әssәn әmәl tsәydi, sbh rәhbәr ln bşq hәr bir dm dyә bilәr ki, rәhbәr fikir vә nәzәriyyә vrmәli, tbliyindә lnlr isә ylnız irdәsiz lәtlәr kimi әmәl tmәlidirlәr. Lkin Pyğәmbәr (s) pyğәmbәrlik mәqmınd bunu tmәdi. , şur tәşkil dir, Dstlr, nә tmәliyik? dyәrdi. Bәdr qrşıy çıır, şur tәşkil dir; Ühüd qrşıy çıır, şur tәşkil dib dyir: Bunlr Mәdinәyә yınlşmışlr, nә mәslәhәt görürsünüz? Mәdinәdәn çııb nlrl döyüşәk, ys şәhәrdә qlıb öz mövqyimizi möhkәmlәdәk; bunlr bir müddәt bizi mühsirә dәrlәr, әgәr müvәffәq lmslr, mәğlub lub gri qyıdrlr. Yşlılrın vә tәcrübәlilәrin çu Mәdinәdә qlmğı mәslәhәt görürdülәr. Bu iş, ncә dyәrlәr, dh ç mәğrur ln gәnclәrә tunduğu üçün ddilәr: Mәdinәdә qlq, gәlsinlәr bizi mühsirә tsinlәr? Biz bun rzı l bilmәrik, şәhәrdәn çııb hәr cür ls vuruşcğıq. Tri yzır ki, әziz Pyğәmbәrin özü Mәdinәdәn çölә gtmәyi mәslәhәt görmәyib, dyirdi ki, Mәdinәdә lsq, müvәffәqiyyәtimiz dh ç lr, yәni yşlılr vә tәcrübә görmüşlәrlә yni mövqdә idi, lkin gördü ki, әksәri gәnclәrdәn ibrәt ln yldşlrı dyirlәr: Y, y llhın Pyğәmbәri, biz Mәdinәdәn çııb Ühüd dğının ymclrınd nlrl döyüşәk. İcls bitdi. Bir zmn gördülәr ki, Pyğәmbәr (s) yrqlnıb çölә çıdı vә buyurdu: Gdәk şiyә. Bu nәzәri irәli sürәnlәr gәlib ddilәr: y llhın Pyğәmbәri, sәn bizdәn nәzәr istәdiyin üçün blә nәzәr vrdik, lkin yni hld biz sәnin tbçiliyindәyik, әgәr mәslәhәt görmürsәnsә, öz nәzәrimizin әksinә lrq, Mәdinәdә qlrıq. hәzrәt buyurdu: Pyğәmbәr yrqlnıb çıdıs, yrğını syunmğı düzgün lmz. Şәhәrdәn çımq qәrrın gәlmişiksә, çıq.

 

Bunu dmәkdә mәqsәdim dur ki, bunlr mütәlif üslublr lduğu üçün mütәlif bölmәlәrdә rşdırılmsı yşıdır. Bunlr, sizә әrz tdiyim bşlıqlrın itisrıdır. Bәlkә hәr gcә bu hissәlәrlә әlqәdr Pyğәmbәrin (s) üslubunu sizә bәyn tmәyә müvәffәq lduq.

  
MÜSİBӘT  
Zikr tmәyin fәlsәfәsi 

Bu günlәr hәzrәt Zәhr slmullh әlyhy iddir. Bu mәsәlәni dünәn gcә gәnclәrdәn biri sruşduğu üçün, dmәk istәyirәm. Әlbәttә, mәn hç vt hәr çıışd hökmәn müsibәt zikr tmәyi tәkid tmәmişәm. Әgәr söz bir yrә ytsә vә görsәm müsibәtdәn dmәk mәnә qәbul tdirilmәkdir, mәn bu işi görmәrәm. Lkin müsibәt günlәrindә, işrә şәklindә dә ls d, zikr dәrәm. Bir gәnc mәndәn sruşdu ki, görәsәn bu işin zәrurәti vә y gözәlliyi vrmı? Әgәr imm Hüsyn (ә) mәktәbinin (ylunun) dirilmәsi lzımdırs dirilsin, mm imm Hüsynin (ә) müsibәtinin dirilmәyi dә lzımdırmı? Ddim: Bәli, bu pk immlrın bizә vrdiklәri әmrdir. Vә bu әmrin hikmәti vr, d bundn ibrәtdir ki, hәr bir mәktәbin tifә yvnlığı lms vә ylnız fikir vә fәlsәfә mәktәbi ls, ruh bir qәdәr dә nüfuzu lmz, lkin bir mәktәbin tifәdәn ibrәt yvnlığı ls, tifә n hәrrәt vrәr. Bir mәktәbin mәnsı vә fәlsәfәsi nu işıqlndırr, mәktәbә mәntiq vrәr vә nu mәntiqli dәr. Şübhәsiz, imm Hüsyn (ә) mәktәbinin mәntiqi vә fәlsәfәsi vr vә bu, öyrәnilmәsi zәruri ln bir dәrsdir. Әgәr biz bu mәktәbi sırf bir fikri mәktәb kimi göstәrsәk, hәrrәti vә qynrlığı lınr vә köhnәlәr. Bu, lduqc böyük vә dәrin bir nәzәriyyә, yni zmnd lduqc qәribә vә mәsum bir uzqgörәnlikdir. Dyiblәr ki, hәmişәlik lrq bu yvnlığı - Hüsyn ibn Әli (ә), y Әmirәl-möminin, y imn Hәsәn (ә), yud digәr immlr vә hәzrәt Zәhr slmullh әlhynın müsibәtini - tırlmğı әldәn vrmәyin. Bu tifә yvnlığını qruyub slmlıyıq.

 

Bu günlәr әziz Pyğәmbәrin (s) vәftı vә hәzrәt Zәhrnın (s) dünydn gtdiyi günlәrin rlığınd ln vt hökmәn nlrın müqәddәs vücudlrın mәsusdur, mәn isә bir nçә kәlmә nlrın müsibәtindәn dyirәm. Yzmışlr:

 

tsındn snr Zәhrnın (s) bşın bğldığı mtәm dәsmlının çıldığını görmәdilәr. , günü-gündәn rıqlyıb, üzülürdü, tsındn snr Zәhrnın (s) gözü ğlr idi. Rükn cümlәsinin ç qәribә mәnsı vr. Rükn - yәni tәmәl, dirәk, yәni bir bin ki, dirәklәri vr vә bin nun üstündә dynıb. Bәdәndә yqlr vә nurğ sümüklәri insnın dirәyidir. Yәni insn sümük dirәyin üstündә dynır. Bәzәn cismi bımdn bu dirәk rb lur. yqlrı kәsilmiş, nurğ sütunu sındırılmış insn kimi. mm hәrdәn insn ruhi bımdn lә әzilәr ki, snki üzәrindә dyndığı ruhi dirәklәr rb lmuşdur. tsındn snr Zәhrnın (s) blә tәsvir tmişlәr. Zәhr (s) vә Pyğәmbәr (s) bir-birini sn dәrәcәdә svirdilәr.

 

Zәhr (s) övldlrı imm Hәsәn (ә) vә imm Hüsynә (ә) bnd, itiyrsız dyir: Bllrım! mhribn bbnız, sizi dlın mindirәn, sizi qucğın ln, mhribncsın әlini bşınız çәkәn tnız hry gtdi?

  
İKİNCİ ÇIIŞ  
SBİT ӘMӘLİ MӘNTİQ 

Әvvәlcә bu gcә mәqsәdim әziz Pyğәmbәrin (s) dvrnışının mütәlif hissәlәrinә bir-bir girişmәk ls d, lә bir mәtlәb nәzәrimә gәldi ki, nu dünәn gcәki mәtlәblәrin rdınc әrz tmәyi lzım gördüm. Dünәn gcә ddim ki, syr sirә dәn bşq bir şydir. Syr, yәni rәftr. Hәr kәsin dünyd bir şәkildә dnışığı lduğu kimi, rәftrı d vr. Lkin dvrnış lә üsusi üslub vә mtdlrdn ibrәtdir ki, üslub shiblәri öz rәftrlrınd nu işlәdәrlәr. Hmının rәftrı vr, lkin dvrnışı ydur, yәni blә dyildir ki, lqın hmısı öz rәftrlrınd üsusi bir mәntiqi izlәyib, lә üsullr әsslnsınlr ki, üsullr nlrın rәftrınd myr lsun. Mәntiqlә tnış ln fәrdlәr üçün bu iki cümlәni dyib kçirәm: Fikri mәntiqdә bütün dmlr fikirlәşir, lkin hmı mәntiqi düşünmür. Mәntiqi düşünmәk dmәkdir ki, insnın әlindә mәntiq lmindә qәti ln bir sır myrlr lsun vә nun düşüncәsi myrlr әsslnsın. Fikirlәri ölçülәr vә miqyslrl uyğun lmsı üçün bu hsbı slynlr ç zdır. lәcә dә z dm tpılr ki, rәftrlrının mәntiqi lsun; yәni lә knkrt ölçülәrә mlik lsun ki, hç vt ölçü vә üsuldn kәnr çımsın. Bunlrı nәzәrә lsq, çlrının rәftrının, lәcә dә fikirlәrinin mәntiqi ydur. Hәm rәftrlrınd, hәm dә sözlәrindә nriy hökm sürür.

 

Bәhsimiz nqis qlmsın dyә, bşq bir mәtlәbi әrz dim. Bәzәn lmi trminlәri dyәndә, itisrl dmәyә çlışırm ki, әksәr dinlәyicilәrimizin vәziyyәti ilә uyğun lsun, lkin dmәmәk dә mәtlәbi nqis dәr, dur ki, dmәk mәcburiyyәtindә qlırm.

  
MӘNTİQİN NÖVLӘRİ 

Hikmәtdә vә fәlsәfәdә qәbul lunmuş nrmlr әssәn hikmәt iki növә - nәzәri vә әmәli növlәrә bölünür. İlhiyyt, riyziyyt (hsb, hәndәsә, strnmiy, musiqi) vә tәbii lmlәrә (zlgiy vә btnik) nәzәri hikmәt vә y nәzәri fәlsәfә dyilir. nun qrşılığınd әlq, siysәt vә vdrlığ әmәli hikmәt dyilir. Mәntiqdә blә qyd lms d, bu söz mәntiq hqqınd d düzgündür. Yәni fәlsәfә iki növ (nәzәri vә әmәli) lduğu kimi, mәntiq dә, yәni bәşәrin ölçülәri dә iki növdür: nәzәri ölçülәr (di mәntiqlәr) vә әmәli ölçülәr. Әmәli ölçülәr dvrnış (sirә) dlndırdığımız myrlrdır.

  
ӘMӘLDӘ SBİT BİR MӘNTİQӘ MLİK LMQ MÜMKÜNDÜRMÜ?  

Әvvәlki bәhsdә ddik ki, bәzi dmlr mәntiq shibidir, bәzilәri isә mәntiq shibi dyil. Burd bir mәsәlә qrşıy çıır (vә üsusilә gәnclәrin diqqәtinin bu mәtlәbә yönәlmәsi htimlı çdur) ki, görәsәn dm bütün zmn vә mәkn şәritindә vhid bir mәntiqә mlik l bilәrmi? lә sbit vә möhkәm bir mәntiq ki, ndn kәnr çımsın? Biz, Pyğәmbәr (s) brәdә dyirik ki, әziz Pyğәmbәr (s) әmәl vә dvrnışd üslub vә mәntiq shibi ln bir dm idi. Biz müsәlmnlrın vәzifәsi nun dvrnışını bilmәk, әmәli mәntiqini (işdә ndn istifdә tmәk üçün) kәşf tmәkdir. Görәsәn, bir insn ömrünün әvvәlindәn ırın qәdәr lә bir mәntiqә mlik l bilәrmi ki, bu, nun üçün әss lsun? Ys bәşәr ümumiyyәtlә, bir mәntiqә mlik l bilmәz, yәni insn yşdığı zmn vә mәkn, yşyış şәritinә, üsusilә sinfi mövqyinә tbdir vә lduğu hәr bir ictimi, iqtisdi vәziyyәtdә mәcburi lrq müәyyәn bir mәntiqi izlәyir? Bu, müsir dünyd irәli sürülәn mühüm bir mәsәlәdir. Mrksizm bu әssddır. İctimi vә iqtisdi şәritdә, üsusilә sinfi mövq qrşısınd fikir, әqidә vә imnı әss bilmәyәn mrksizm dyir: Әss tibrilә bir insn mütәlif şәritdә yni cür düşünә, vhid bir mәntiq işlәdә bilmәz; insnın sryd vә dmd yrı-yrı mәntiqi vr, sryd bir cür düşünür, dmd bşq cür; sry insn bir cür mәntiq vrәr, dm isә bşq cür; hәmişә zülm, işgәncә vә sııntıd lub, mütәlif mәhrumiyyәtlәri ddmış vә ddn bir dm, istәr-istәmәz müәyyәn bir şәkildә fikirlәşir, yәni yşyış vәziyyәti nd müәyyәn bir düşüncә tәrzi yrdır. , әdlәt, bәrbәrlik vә zdlıq dyir. Dğrudn d blәdir. Çünki vәziyyәti bunu tәlәb dir. Әgәr bu dmın vәziyyәti dәyişsә, dmd turn dm sry köçsә, yşdığı trpq v sryl әvәzlәnsә, nun üçün rici şәrit, bun müvfiq lrq fikri dә dәyişәr vә dyәr ki, y, dyilәn bu sözlәr düz dyil, şәrit yrı bir şyi tәlәb dir. Musvt (Bәrbәrlik.rd) bir qәdәr dә düz söz dyil, bir z zdlıqlrın qrşısını lmq lzımdır. , әdlәti dә yrı cür tәfsir dәr. Yәni yşyış vәziyyәti istәr-istәmәz dәyişildiyi üçün, mәnf vә mәslәklәri dә dәyişir. İnsn öz mәnf vә mәslәhәtindәn әl çәkә bilmәdiyindәn (fikri dә dәyişilir). Bu idyy görә insnın fikir әqrәbi blә düzәldilmişdir ki, nun mqniti öz mәnfәәtlәridir: mәnfyi mәhrum sinfin mәnfyi istiqmәtindә lduqd, bu әqrәb mәhrum siniflәrin yrinә fırlnır; mnfyi dәyişdikdә vә , vrlı tәbәqәyә dil lduqd isә fikir әqrәbi dә istәr-istәmәz, mәcburi lrq vrlı tәbәqәnin istiqmәtindә fırlnr.

  
TӘLӘBӘNİN HKYӘSİ VӘ NMZD İQTİD TMӘK 

Kçmişdә bәzi sözlәri zrft hsb dәrdik, indi görürük ki, bәzilәri bu zrftlr әsslnrq bir fәlsәfә düzәltmişlәr; dyirlәr ki, bunlr zrft dyil, ciddidir. Mәşhәd tәlәbәlәri zrftyn dyirdilәr ki, bir tәlәbә dyirmiş: Mәn hәmişә mәnә pul vrәn ğnın dlınd nmz qılrm vә nmzım d düzdür. n dyәndә ki, pul vrәn dm iqtid tmәyin pul iqtid tmәyin kimidir. Dyirmiş: Hәr kim mәnә pul vrmәsә, bun görә nu günhkr, fsiq snırm. dur ki, n iqtid tsәm, nmzım btil lr, mm mәnә pul vrәn kimi әqidәm dә dәyişir, dәqiqәdәn nun dil lduğun innırm. nd nmz qılsm, nmzım düzdür, çünki mәnim әqidәm pul tbdir. Әgәr bir kәs mәnә pul vrsә, әslindә әqidәm bu lr ki, dildir, әgәr vrmәsә әqidәm bu lr ki, , günhkr vә fsiqdir. Bun görә dә hç vt mәnә pul vrmәyәnin dlınd nmz qılmmlıym, çünki nmzım btil lr vә hәr kim mәnә pul vrsә, mәn dә nun rsınd nmz qılsm, nmzım düz lr. Biz hәmişә bunu bir zrft hsb dәrdik, indi görürük ki, y, bunun özü dünyd bir fәlsәfәdir. Bәşәrin fikir әqrәbi blә tәnzim dilmişdir ki, öz mәnfyi vә mәslәhәti istiqmәtindәn bşq istiqmәtdә düşünә bilmәz, bu, triin, iqtisdın cәbridir vә dh bşq bir yl ydur.

  
BU NӘZӘRİYYӘNİ RӘDD DӘN TRİİ NÜMUNӘLӘR 

Bu d bir iddidır vә bu kimi iddilrın düz, yud sәhv lduğunu ncә bilmәk lr? Biz әmәldә bunu bilmәliyik ki, sınqdn kçirib görәk dğrudn d blәdirmi? İnsn fәrdlәrini imthn dib görәk dğrudnmı insnın vicdnı bu dәrәcәdә mәnf vә mәnfәәtlәrin yuncğıdır? Dğrudn d bәşәrin quruluşu blәdir? Bәşәrin vicdnı bu әndzәdә nun mәnfyinin yuncğıdır? Görәsәn bu, bәşәr üçün әn böyük tәhqir dyilmi? Görәsәn, bu nәzәriyyә insnlığ yüz fiz zidd ln bir nәzәriyyә dyilmi? Gdib gәzirik, insfl ynşnd görürük ki, mәsәlә bu cür dyildir. Şübhәsiz ki, mәntiqsiz vә imnsız dmlr blәdirlәr, lkin nlrın ziddinә tpcğımız yüzlәrcә dәlil bu vәziyyәtin ümumilikdә hmıy şmil lduğunu göstәrmir.

  
ӘLİ ӘLYHİSSӘLM 

Әliyyәl-Vәrdi dlı bir әrәb yzıçısı vrdır ki, әsli İrqlıdır. Bu dm univrsitt müәllimi idi vә tәqribәn iyirmi il әvvәl nun bәzi kitblrı çp lundu vә snrdn nlrın bir hissәsi frscy tәrcümә dildi. , şiәdir vә yni zmnd mrksizmә myl göstәrmişdir. nun kitbınd hәm şiә mәzhәbinin, hәm dә mrksizmin tmyüllәri vr. zcıq dini myillәri lduğun görә, bәzi yrlәrdә mrksizmin ziddinә dnışır. dyir: İnsfl dsәk, Әli (ә) öz hәytınd mrksizmin bir insn sryd vә dmd yni cür fikirlәşә bilmәz, istәr-istәmәz fikri dәyişilәr vә fikir әqrәbi ictimi vәziyyәtin istiqmәtinә yönәlәr prinsipini srsıtdı. Әlinin (ә) hәytı göstәrdi ki, mәsәlә bu cür dyil. Çünki biz Әlini (ә) iki mütәlif sinfi-ictimi vәziyyәtdә görürük, hәm sıfır yın hәddә, hәm dә әn yüksәk nöqtәdә - yәni bir gün Әlini (ә) bir fәhlә, ksıb vә sdә bir әsgәr simsınd görürük, bir şәsin simsınd ki, sәhәr vindәn çııb kәhriz qzmğ, ğc әkmәyә, әkinçilik tmәyә vә bәzәn dә muzd ilә işlәmәyә, bir fәhlә kimi zәhmәt çәkib muzd lmğ gdir. Әlini (ә) biz bir fәhlә simsınd görürük vә hәmçinin görürük ki, bir cür düşünür. Snrlr İslm gnişlәndikdә (vә müsәlmnlrın itiyrınd çlu sәrvәt lduqd vә hәtt әlifәlik zmnınd Әli (ә) lә hәmin cür düşünür). Әlbәttә, İslm gnişlәndikcә islm dünysı vrlndı vә çlu qәnimәtlәr gәlmәyә bşldı. Bunu biz dә qәbul dirik ki, İslm dünysın sәrvәt sli dıqd, yüzlәrcә müsәlmnın imnını d özü ilә prdı. Biz vr-dövlәtin әksәriyyәtә tәsir tmәk tәsirini inkr tmirik, lkin bunu ümumi bir prinsip kimi dә qәbul tmirik. Zübyr imnlı bir müsәlmn idi. Zübyri hnsı mәsәlә krldı? nun әtәyinә tökülәrәk, min t, min qulm vә nçә-nçә v shibi dәn böyük sәrvәt vә sysız hsbsız qәnimәtlәr! Bir v Misirdә, biri Kufәdә, biri Mәdinәdә. Tәlhәni nә fsid tdi? lә bunlr, Pyğәmbәrin (s) bir ç bşq sәhbәlәrini, şübhәsiz, y mәnsәb vә әlifәlik, mәnsәb rzusu vә mәnsәb tmhı fsid tdi, y d pul vә sәrvәt. Lkin әgәr bu prinsip dğru lsydı, nd Pyğәmbәrin sәhbәlәri, lh lәmәmiş, bir yl ilә gdәrkәn pul vә mәnsәb әldә tdikdә, bu pul vә mәnsәb hmısını bir cür hәrәkәtә gәtirmәli lcqdı. Lkin biz görürük ki, bu rd lә dirәklәr dә vrdır ki, bu böyük sllәr gәldikdә nlrı tәrpәdә bilmәdi.

  
SӘLMN 

Bu ch-cәll, mәnsәb vә sәrvәtlәr tәkcә Әlini (ә) dyil, nun şgirdlәrini dә tәrpәdә bilmәdi. Sәlmnı zәrrә qәdәr dәyişdirә bildimi? Mәdinin hkimi Sәlmn Pyğәmbәr zmnındkı Sәlmn idi. әlifә Sәlmnı Mәdinә hkim tmişdi, çünki , İrnlı idi vә Mәdin dә ncә dyәrlәr, әski İrnın pyttı idi vә әlifәnin siysәti irnlılrın özlәrindәn bir müsәlmnı vli göndәrmәyi tәlәb dirdi ki, nlr irqi cәhәtdәn vәhşәtә düşmәsinlәr, nә üçün bury bizim irqimizdәn gәlmәdi dmәsinlәr. Sәlmnı göndәrdi, nlr görsünlәr ki, öz irqlәrindәn tm mәnsı ilә mömin bir fәrd lә bir yrә hökumәt tmәyә gәlib ki, rd Әnuşirәvn, rd srv Pәrviz minlәrlә qul vә kәnizlәrlә hökmrnlıq tmişdir, rd minlәrlә çlğıçılrı ilә Yzdgird hökmrnlıq tmişdir ki, tәkcә n-n iki min nәfәr qdın nun hәrәmnsınd dustq vә giriftr idi. Bәli, hәmin islm tәrbiyәsi lmış irnlı Sәlmnın hkimiyyәtinin әvvәlindәn ırın qәdәr bütün v vәsiti dl lmlı bir şәlә tәşkil dirdi, yәni vәsitini tpldıqd, özü dlın lıb hәrәkәt dәrәk rdn gdә bilәrdi. Butün bunlr fәthlәrdәn vә çlu qәnimәtlәr gәlәndәn snr idi.

  
ӘBUZӘR 

Әliyyәl-Vәrdi dyir: Әlinin (ә) hәytı Mrksın nәzәriyyәsini pzdu. Mәn dyirәm: Sәlmnın hәytı d Mrksın nәzәriyyәsini pzdu, Әbuzәrin yşyışı d. Әbuzәr smnın әlifәliyinin rtlrın qәdәr y idimi? zmn ki, bşqlrı әlifәdәn yüz min dinrlıq pullr vә yüz min dirhәmlik mükftlr lıb ciblәrini dldurur vә özlәri üçün qyun sürülәri, t ilılrı, qullr vә kәnizlәr әldә dirdilәr. Әbuzәrin әmr b mәruf vә nәhy әz münkәrdәn bşq bir şyi y idi. smn nә qәdәr çlışdı ki, zәrәri yüzlәrlә qılıncdn ç ln bu dili bğlsın, mümkün lmdı. nu Şm sürgün tdi, lmdı, gәtirib döydürdü, ynә lmdı. smnın bir qulmı vr idi, n bir kisә pul vrib ddi: Әgәr bu pul kisәsini Әbuzәrә vrib nu qn dә bilsәn (ki, bu pulu bizdәn lsın,) sәni zd dәrәm. Qulm yğlı dil ilә Әbuzәrin ynın gәldi, nә qәdәr çlışdı vә hәr cür mәntiq işlәtdisә, Әbuzәr ddi: Bu nә puldur ki, mәnә vrir? Әvvәlcә bu ydınlşmlıdır: mәnim hqqımı vrmәk istәyirsә, bşqlrının hqqı ncә lsun? Bşqlrının hqqını vrirmi ki, mәnim dә hqqımı vrsin? Bu, bşqlrının pyıdırs, ğurluqdur, mәnim pyımdırs, hnı bәs bşqlrının pyı? Bşqlrının mlını vrirsә, mәnim mlımı d vrsin, qәbul dәrәm, lkin nә üçün ylnız mәnә vrmәk istәyir? Qulm hәr nә tdisә, Әbuzәr qәbul tmәdi. Nәhyәt, bu qulm dini yll dnışıb ddi:

 

- Әbuzәr! Ürәyin bir qulun zd lmsını istәmirmi?

 

Әbuzәr ddi:

 

- Niyә, ç d ürәyim istәyir. Qulm ddi:

 

- Mәn smnın qulmıym, smn mәnimlә şәrt kәsib ki, sәn bu pulu lsn, mәni zd dәcәk. Mәnim zd lmğım görә bu pulu l.

 

Әbuzәr ddi:

 

- Ürәyim ç istәyir ki, sәn zd lsn, lkin ç tәәssüf ki, bu pulu lsm, sәn zd lrsn, lkin mәn özüm smnın qulu lrm.

  
PYĞӘMBӘRİ-ӘKRӘM 

Әliyyәl-Vәrdi dyir: Әlinin (ә) әmәli hәytı bu nәzәriyyәni pzdu. Mәn әrz dirәm ki, tәkcә Әlinin (ә) yşyışı dyil, ndn әvvәl Pyğәmbәrin (s) hәytı d bu nәzәriyyәni rәdd tdi. Şbi Әbitlib Pyğәmbәrinә dә bın, vәft gününün Pyğәmbәrinә dә.

 

Şbi Әbitlibdә Pyğәmbәr z sylı sәhbәlәrilә bir dәrәdә yşyır. Su, ymәk vә htiyc duyuln bşq şylәr nlr çtmır, yşyışlrı qәdәr ğırdır ki, müsәlmn lduqlrını gizli slyn bәzi müsәlmnlr, şbdә ln bәzi müsәlmnlrl, üsusilә Әli (ә) ilә әlqә yrdır vә gcәnin qrnlığınd dld-bucqd bir dğrcıq ymәk gәtirirdilәr. Müsәlmnlrın hәr birisi ylnız clığının qrşısını lmq üçün bu ymәklәrdәn bir z yyirdilәr. Hәmin şәritdә yşyn Pyğәmbәr, hicrәtin nuncu ilindә lә bir vәziyyәtdәdir ki, düny hökumәtlәri nu nәzәrdәn qçır bilmir vә nu özlәrinә tәhlükә hsb dirlәr. Bu zmn bütün Әrәbistn yrımdsının nun nüfuzu ltın kçmәsi bir yn qlsın, üstәlik düny siysәtçilәri hsb dirdilәr ki, yın gәlәcәkdә , Әrәbistn yrımdsındn çırq nlr tәrәf gәlәcәkdir. yni hld, hicrәtin nuncu ilinin Pyğәmbәri ilә Şbi Әbitlibdәn gәlәn bsәtin nuncu ili Pyğәmbәri ruhiyyә bımındn zәrrә qәdәr dәyişilmәmişdi.

 

Hicrәtin tәqribәn nuncu ilindә qüdrәtinin çldığı vә şöhrәtinin hәr yn yyıldığı zmnd bir bәdәvi әrәb Pyğәmbәrin hüzurun gәlir. , Pyğәmbәrlә dnışmq istәdikdә (Pyğәmbәrin brәsindә) şitdiklәrinә görә Pyğәmbәrin zәhmi nu bsır, dili tutulur. Pyğәmbәr nrht lur vә öz-özünә Mәni gördüyündәnmi dili tutulub? dyir. Dәrhl әrәbi qucqlyıb, lә bğrın bsır ki, bәdәni nun bәdәnini hiss tsin vә dyir: Qrdş! Nrht lm, d, nәdәn qrursn? Mәn sәnin әyl tdiyin zlımlrdn dyilәm, şh dyilәm, mәn rvdın ğluym ki, öz әlilә kçinin döşündәn süd sğırdı. Mәn sәnin qrdşın kimiyәm, könlün hәr nә istәyirsә, d.

 

Görәsәn bu vәziyyәt, bu qüdrәt, bu nüfuz, bu vüsәt vә bu imknlr zәrrәcә Pyğәmbәrin ruhunu dәyişdirә bilmişdirmi? Әsl y! Әrz lәdim ki, tәkcә Pyğәmbәr blә dyildi, Pyğәmbәrin vә Әlinin mәqmlrı bu sözlәrdәn ç yüksәkdir; sәlmnlrın, әbuzәrlәrin, әmmrlrın, üvysi-qәrәnilәrin vә yüzlәrcә bu kimilәrinin dını çәkә bilәrik.

  
ŞY ӘNSRİ 

Zmnl irәlilәyib şy әnsrilәrә çtdıqd, nun simsınd bir kişini görürük ki, bütün şiә dünysının mәrcәyi, müctәhidi lduğu hld ölәndә, dzfullu ysul bir tәlәbә kimi Nәcәfә gtdiyi vtdn әsl fәrq tmәmişdi. nun vinә bmğ gtdikdә, görürlәr ki, ysul bir fәrd kimi yşyır. Bir nәfәr n dyir:

 

- ğ, sәn böyük qәhrәmnlıq göstәrirsәn, bütün bu pullr sәnin әlinә kçir. mm sәn hç n әl dә vurmursn.

 

Dyir:

 

- Nә qәhrәmnlıq tmişәm?

 

Dyirlәr:

 

- Bundn d böyük qәhrәmnlıq l bilәr?

 

Dyir:

 

- Mәnin işim dh ç Kşn çrvdrlrının işinә şyır. Kşn çrvdrlrın pul vrirlәr ki, gdib İsfhndn әmtәә lıb Kşn gәtirsinlәr. Hç görmüsünüzmü nlr lqın pulun әynәt tsinlәr? Mәn bir әmnәtdrm, hqqım ydur ki, (lqın mlın әl uzdım). Bu, lә dә böyük iş dyil, sizin nәzәrinizә ç böyük gәlmişdir.

 

Müctәhidliyin li mәqmı bu böyük kişinin ruhunu zәrrәcә öz tәsiri ltın l bilmir.

 

Bun görә dә görәsәn bәşәr әmәli mәntiqindә sbit, hәngdr vә dәyişmәz l bilәrmi - sulının cvbını ncә vrә bilәrik? Fәrdlәrin üzәrindә iş prmlıyıq. Cәnb Mrks sәhv tmişdi, nun mütliәsi nqis idi. İslm triini düzgün dmlrın üzәrindә dyil, Mәrvn-Hәkәm, smn, Zübyr, Tәlhә vә dünynın minlәrlә bu kimi dmlrının üzәrindә mütliә dib, bu sözlәri dmişdir. Hәqiqi möminlәrin üzәrindә mütliә tsәydi, hç vt bu sözlәri dmәzdi.

 

Dmәli bu bir әsldir: Dünyd lә fәrdlәr vr (vә әziz Pyğәmbәr dә nlrın bşınd dynır) ki, әmәli mәntiqә-dvrnış mlikdirlәr, bir sır myr shibidirlәr ki, myrlrın ilfın dvrnmırlr, yәni ictimi şәrit, iqtisdi vәziyyәt vә sinfi mövqlәr myr prinsiplәrini nlrın әlindәn lmğ qdir dyildir.

  
DӘLİL VӘ ŞR 

Bizim nәzәri mәntiqimizdә dәlil dә vr, şr dә. Dәlil riyziyytd bir mövzunu sübut tmәk üçün gәtirilәn dәlillәr kimidir. Riyziyyt uyn bir şgirdi nәzәrdә tutq ki, üçbucğın әsslrını n izih dirlәr. n ddikdә ki, üçbucğın bucqlrının cәmi 180 dәrәcәdir, nlrın 181 vә y 179 dәrәcә lmsı qyri-mümkündür, bu işi dәlillә isbt dirlәr. Dәlili ddikdә, şgird nun düzgün lduğunu duyur. Görәsәn, riyziyyt müәlliminin lә bir qüdrәti vrmı ki, öz istәyi ilә bir dәfә üçbucğın bucqlrının cәminin iki düzbucğ - 180 dәrәcәyә bәrbәr lmsı brәdә dәlil gәtirsin, bir dәfәdә üçbucğın bucqlrının cәminin 120 dәrәcә lmsın bşq bir dәlil gәtirsin? İtiyr nd dyil. Әqli-nәzәri әsslr insnın itiyrınd dyil, bәşәr nlr tb lmlıdır. Әgәr ynştyn dә dünyy gәlib lә bir dәlil gәtirmәk istәsә, bir şgird nu mәğlub dә bilәr. Niyә? n görә ki, mәntiqsiz dnışır, mәntiqsiz sözü isә ğıl qәbul tmәz. ğıl qәbul tmәyәn şyin әlyhinә dünynın әn güclü dmlrı d dnış bilmәz, çünki söz dәlil-sübutdn gdir.

 

Şrә gәldikdә isә, , insnın itiyrınd ln mum kimi bir şydir. İnsn istәdiyi hәr bir mövzu hqqınd tәşbh, istirә vә әyli bir şy yrd bilәr. Şrdir dә, mәntiq vә dәlil dyil ki! Mәsәlәn, şirә dyirlәr filn şyi tәriflә, d tәriflәyir; dyirlәr hәmin şyi pislә, pislәyir. Bir gün Firdvsinin sultn Mhmuddn şu gәlir, nu tәriflәyir, özü dә nә tәrif:

 

Dünyy mlik ln böyük şh Mhmud qyun ilә qurdu birlikdә su içәn yrә gәtirir.

 

Bir gün dә ndn cığı gәlir, inciyib yzır:

 

Әgәr şhın nsı nım lsydı, mәnim dizimә qәdәr gümüş vә qızıl lrdı.

 

lә bil ki, şh çörәkçi ğludur ki, çörәk tikәsinin qiymәtini mәnә vrmişdir.

 

Bir şirә dsәn ki, sәyhәti tәriflәsin, dyәr: - Bәli, sәfәrә çımq yşıdır. Bir yrdә qlmq ncә dә mәnsızdır!

 

Әgәr ğc mütәhәrrik lrq yrbәyr, dlnsydı, blt vә dәhrә ilә kәsilmәzdi.

 

Bu ğcı ki, görürsәn, hy gәlib, bltlyırlr, n görәdir ki, bir yrdә dynıb, әgәr gәzib-dlşsydı, bu hl düşmәyәcәkdi. Bunun әksinә lrq, şirә dsәn ki, şr yz ki, dmın bir yrdә ğır turub btmn gәlmәsi yşıdır. Dyәr: Bәli, bu qәdәr vüqrlı dğın әzәmәti, yrindә sbit lduğun görәdir; lkin hç kimin symdığı hәmin külәyin hörmәtsizliyi dim hәrәkәtdә lduğundn irәli gәlir. Blә yzmq, yәni әyld bir şyi bir şyә bәnzәtmәk. Mәn hәr nәzmә şr dmirәm, mәnzum kәlmın bәhsi yrıdır, mәntiq trmini ilә ln şri dyirәm, yәni әyl ilә mәsәlәlәri nizm-intizm slmq. әylın ölçü vә myrı ydur.

 

Şhlrdn birinin yli müddәt gizlәnmiş bir düşmәni vr idi, nәhyәt, nu tutub dr çәkdi vә uzun müddәt drd qldı. Dr çәkilmiş dmın şir müridi vr idi, nu mәdh dәn bir şr yzıb lq rsınd yydı, ncq şri yznın kim lduğunu hç kәs bilmәdi. Әlbәttә, snrlr mәlum ldu. , şrlәrin birindә dyirdi:

 

Yüksәklik hәytd vә ölәndә dә,

 

Cnım nd lsun, şәrәfli işdir.

 

Ddi: Bәh bәh! Hәytd qәdir-qiymәtlә yşdı, ölәndә dә ucd, yüksәkdә (yәni dr ğcınd) idi. nu dr sdırn ddi: Könlüm istәyirdi ki, mәni dr sydılr vә bu şri mәnim mәdhimdә dyәydilәr. Şrdir dә, hәr cür dmәk lr.

 

Fәrdlәrin әmәli mәntiqi dә blәdir: Dәlil kimi bәrk vә möhkәmdirlәr, hç bir qüvvә izlәdiklәri üsul vә әsslrı nlrdn lmğ qdir dyil; zr d mhldır, tmh d mhldır, ictimi şәrit dә, iqtisdi vәziyyәt dә vә sinfi vәziyyәt dә mhldır. Dәlil vә riyzi üsullr kimi möhkәm üsullr fәrdin itiyrınd dyildir ki, istәdikdә dәyişsin, itiyri, hisslәrlә әlqәdr dyil. Blә möhkәm üsullr Pyğәmbәr (s)dә, Әli (ә)d, Hüsyn (ә)d, hәtt nlrın ylunu izlәyәnlәrdә (Sәlmn, Әbuzәr, Әmmr vә Miqdd, Şy Mürtәz Әnsri) dә vrdır. Lkin bir qrup dmlrın yşyışlrındkı üsullrı bir şirin düşüncә üsulu kimidir; n pul vrsәn, fikri dәyişilәr, n vәd vrsәn fikri dәyişilәr, çünki nun fikrinin sәbәbi vә әsli ydur. Dmәk, әziz Pyğәmbәrin (s) dvrnışının müqәddimәsindә bizim üzәrindә bәhs dәcәyimiz mühüm mәtlәblәrdәn biri bundn ibrәtdir:

 

Görәsәn, İslm mәktәbi blә bir mәktәbdirmi ki, nun syәsindә insn nәzәri mәntiqdә pld kimi srsılmz lduğu kimi, әmәli mәntiqdә dә hç bir qüvvә nu srsıtmğ qdir lmsın?

 

İmn fәslindә dyilәn mömin hç bir güclü külәyin tәrpәdә bilmәdiyi bir dğ kimidir. (Söz hәmin mәnddır). şiddәtli külәklәr nәdir? Şiddәtli külәklәrin bir növü bunlrdır; birisini mәhrumiyyәt yrindәn tәrpәdәr, bşqsını isә sudәlik vә şgüzәrnlıq.

 

Qurn dyir: Bәzi dmlr imn vә hqq ylu ilә vt qәdәr gdәrlәr ki, mәnfәәtlәri yld tәmin lunsun, lә ki, zәrәr gördülәr, üz çvirәrlәr. Bunlr imn dyil.

  
ZHİDLİYİN TӘRİFİ 

Mövlyi-müttәqiyn Әlinin (ә) Nәhcül-bәlğәdә zhidlik brәsindә bir cümlәsi vrdır ki, ndn yşısını dmәk lmz. Zhidliyin tәrifini Әlidәn (ә) şitmәk lzımdır. hәzrәt buyurdu:

 

Zhidlik Qurnın iki cümlәsindә bәyn lunmuşdur. (Yәni zhidlik quru vә bş müqәddәslik dyil, zhidlik insnın ruhun bğlıdır.) llh-tәl Hәdid surәsindә buyurur:

 

Bu, n görәdir ki, itirdiyinizdәn kәdәrlәnmәyәsiniz, tpdığınızdn isә svinib qürrәlәnmәyәsiniz.

 

Bu mәrhәlәyә çtdıqd, yәni vrlı lduğunuz hld dünynız sizdәn lıns, kәdәrlәnmәyin, dünynın qәmi sizi çulğmsın; ysul ln vt düny birdәn sizә üz gәtirsә, svinmәyin. Әli (ә) zhidliyi blә tәrif dir ki, bu tәrifi Mrks kimilәr bәşәr brәsindә tәsәvvür dә bilmirlәr. nlr dyirlәr: Mhldır ki, bәşәr Әlinin (ә) ddiyi kimi zhid lsun; yәni qyri-mümkündür ki, bәşәr öz sinfi mәnfyindәn üstün bir şәsiyyәtә mlik lsun. Lkin İslm mәktәbi bu әss innır. İslm mәktәbi, yud bu günün trmini ilә islm humnisti vә әsil müsәlmn bu fikirdәdir ki, insn zhid l bilәr. Lkin biz dlrını zhid qyduğumuz kimi zhid y, Әlinin (ә) tәrif tdiyi zhid kimi, İtirdiyindәn kәdәrlәnmәyәn vә tpdığındn svinmәyәn.

 

Dmәli, blә nәticә çıır ki, dvrnış, yәni әmәli mәntiq nәzәri mәntiqdәn yrıdır. İnsn ictimi, iqtisdi vә digәr mütәlif sinfi mövqyә mlik lmsın bmyrq, sbit bir mәntiq shibi l bilәr. Yәni İslmın nәzәri blәdir vә islm mәktәbindә hәqiqi tәrbiyә lunnlr göstәrmişlәr ki, bәşәr blә l bilәr.

  
MTDLGİY 

Nәzәri mәntiq kimi әmәli mәntiqdә dә mütәlif üslublrın lduğunu qyd tdik. Yәni insnlrın trdığı hәll yllrı bir-birindәn fәrqlәnir. Misl lrq ddiyimiz kimi, birinin mәntiqi zrkılıq, bşqsınınkı mәhәbbәt, әlq vә mhribnçılıq, üçüncüsünün mәntiqi isә uzqgörәnlik vә tәdbirdir; birisinin mәntiqi hiylә vә ldtmq, bşq birisinin mәntiqi özünü ölülüyә vurmq, ölü kimi lmq. İndi sözümün qlnınd bunu qyd dim ki, nәzәri mәntiqdә bir qrup qiysi mәntiq, bir qrup isә tәcrübi vә hissi mәntiq, bşq bir qrup isә sttistik mәntiq tbliyindә lmuşlr. Qiysilәr tәcrübilәri rәdd dir, tәcrübilәr dә qiysilәri. Vәziyyәt bu hld idi. Sn әsrdәki yşı işlәrdәn biri bu ldu ki, mtdlgiy dlı bir lm, yәni mtdu tnımq lmi mydn gәldi. Bu lm dyir: qiysi mtdu tutub bşq mtdlrı rәdd dәnlәr sәhv dirlәr; tәcrübi mtdu tutub, qiysi mtdu rәdd dәnlәr dә sәhv dirlәr; lәcә dә mәsәlәn, sttistik mtdu dyil, dilktik mtdu dğru bilәnlәr sәhv dir. Әss şy budur ki, insn hәr mtdun öz yrini tnısın ki, hr qiysi üslubun yridir, hr tәcrübi üslubun vә hr bşqsının yri. Bu müqәddimәni n görә әrz tdim ki, әmәli mәntiqdә dә mәsәlә ynilә blәdir. Nәzәri mәntiqdә bir sır üslublr tmmilә rәdd lundu, çünki nlr lmi üslub dyildi. İnsn lmi mәsәlәlәrdә bşqlrının, hәtt böyük şәsiyyәtlәrin ddiklәrinә timd tmәk istәsә, bu, sәhvdir; mәsәlәn, filn sözü Әrәstun ddiyi üçün, bşq cür l bilmәz. Hç bir limin söylәdiyi dәlil l bilmәz.

  
GÜNLӘRİN MÜBRӘKİ VӘ NӘHSİ 

Әmәli mәntiqdә dә üslublrın çu rәdd dilmişdir, İslm d nlrı rәdd dir. Mәsәlәn, görәsәn Pyğәmbәr öz üslub vә dvrnışınd günlәrin mübrәk, yud nәhs lduğunu nәzәrә lırdımı? Bu özü bir mәsәlәdir. Pyğәmbәrin dvrnışını әvvәldәn ır qәdәr nәzәrdәn kçirәk, şiәlәrin vә sünnilәrin Pyğәmbәrin hәytı brәdә yzdıqlrı bütün kitblrı rşdırıb görәk ki, әziz Pyğәmbәr öz üslub vә dvrnışınd istifdә tdiyi vsitәlәrdәn biri dә günlәrin mübrәk vә y nәhs lmsı idi, ys blә dyildi? Mәsәlәn, dyirdimi bu gün bzr rtәsidir, sәfәrә çımq yşı dyil; yud bu gün Nvruz byrmının n üçüdür, hәr kim şiyә gtmәsә, bynu sınr, özü dә bir yrdәn dyil, n üç yrdәn? Görәsәn blә sözlәr vrmı? Әlinin (ә) dvrnışınd ncә? İmmlrın dvrnışınd ncә? Biz Pyğәmbәr, yud pk immlrın bu sözlәrdәn zәrrә qәdәr istifdә tdiyini y, әksini görürük. Nәhcül-bәlğәdә vrdır ki, bir zmn Әli (ә), әvric mühribәsinә gtmәk qәrrın gәldi. Sәhbәlәrdәn Әşәsi Qys tәlәsik gәlib ddi:

 

- y Әmirәl-möminin! Ric dirәm sәbr dib hәrәkәt tmәyin! Mәnim münәccim ln qhumlrımdn birinin dmәyә sözü vr. Buyurdu:

 

- D gәlsin! Münәccim gәlib ddi:

 

- y Әmirәl-möminin! Mәn münәccimәm, günlәrin mübrәk vә y nәhs lduğunu bilirәm. Öz hsblrımd bu nәticәyә gәlmişәm ki, әgәr siz indi yl düşüb mühribәyә gtsәniz, mütlәq mәğlub lrsınız vә sәhbәlәrinizin çu öldürülәr. Әli (ә) buyurdu:

 

- Sәn tәsdiq dәni Pyğәmbәr dnır.

 

Bu mq sözlәr nәdir?! y mәnim sәhbәlәrim!

 

Bismillh dyib gdin. llhın dı ilә, llh timd vә tәvәkkül dәrәk yl çıın. Bu şәsin nәzәrinin әksinә lrq, bu st yl düşün. Bildiyimiz kimi, Әli (ә) hç bir mühribәdә bu vuruş qәdәr fth lmdı.

 

Vәsildә blә bir hәdis vr ki, bir gün Әbdül-Mәlik İbni Әyәn İmm Sdiqin (ә) hüzurun gәlir. Әbdül-Mәlik Zürrәnin qrdşı, özü dә böyük rәvyәtçi vә lim idi. , münәccimliyi umuşdu vә bun görә dә blә şylәrә әmәl dәrdi. Yvş-yvş hiss tdi ki, özünә bir müsibәt düzәltmişdir. Mәsәlәn, vdәn çınd, birdәn görür ki, Qәmәr (y) әqrәb bürcündәdir ürәyindә dyir: Әgәr gtsәm, lә lcq, blә lcq. Bir gün görür ki, filn ulduz qrşısındn çıdı. Yvş-yvş yzıq özü hiss tdi ki, әli-qlu tmmilә bğlnır. Bir gün İmm Sdiqin (ә) hüzurun gәlib әrz lәdi: y Pyğәmbәrin ğlu, mәn nücum әhkmın qpılmışm, bu shәdә kitblrım vr. Yvş-yvş hiss dirәm ki, әstәliyә tutulmuşm. Bu kitblr bmyınc, hç bir işdә qәrr gәlә bilmirәm, nә dim? İmm Sdiq (ә) tәәccüblә buyurdu:

 

- Sәnin kimi bir sәhbә, sәnin kimi bir hәdisçi blә şylәrә әmәl dәr?

 

- Bәli, y Pyğәmbәr ğlu. İmm (ә) buyurdu:

 

- İndi ql vә gt vә, çtn kimi hәmәn bu kitblr d vur, dh görmәyim ki, bu sözlәrin hәtt bircә kәlmәsinә әmәl dәsәn.

 

Bu brәdә ln rәvyәtlәrlә ynşı, bir sır bşq rәvyәtlәrimiz dә vrdır ki, Tәfsir-әl-mizn kitbınd, Füssilt surәsinin nәhs günlәrdә yәlәrinin tәfsirindә yzılmışdır. Pk Әhli-bytdәn qlmış rәvyәtlәrin mәcmusundn bu mәtlәb nlşılır ki, y әssәn bu işlәrin tәsiri ydur vә y әgәr tәsiri dә ls, llh, Pyğәmbәrә, vә Әhli-bytә tәvәkkül tmәk, bunlrın tәsirini rdn prr. Bun görә dә, bir müsәlmn, hәqiqi şiә әmәldә bu işlәrә tin tmәz. Sәfәrә çımq istәyirsә, sәdәqә vrәr, llh, llhın övliysın tәvәssül dәr vә bu işlәrin hç birisinә tin tmәz. Hmısındn yşısı budur ki, Pyğәmbәrin vә pk immlrın triinә bın! Görün, bir dәfә dә lsun nlr bu mәsәlәyә әmәl tmişlәr?

 

Sirә blә şylәr dmәkdir. Görәsәn nlr öz әmәli mәntiqlәrindә bu kimi işlәrdәn istifdә tmişlәr, ys y?

 

rsnd mәşhur bir әnәnә vr. Mәn bәzi İrn şәhәrlәrindә dә bu әnәnәni görmüşәm, bәzilәrindә isә ydur. Hörmәtli ustdımız mәrhum hcı Mirz Әli ğ Şirzi nun sәbәbini çmışdır ki, nәdir vә hrdn qynqlnır? Bizim vilyәtdә, Fәrimnd ç yyılmışdı. Dğrudn d bun innırdılr. Bәni Әbbs dövründә, yzıq syyidlәri (Pyğәmbәr övldı lduqlrı üçün gizli yşyırdılr) hәr dmın vindә tutsydılr, tәkcә nlrın özlәrini y, ilәnin hmısını öldürәrdilәr. Yvş-yvş lqd bu fikir yrndı ki, syid blә bir mәqmd nәhsdir. Siysi nәhsdir, ruzigr nәhsi dyil. Yәni bir syid bir dmın vinә gәldimi, nun vi yıılcq; bu siysi nәhs yvş-yvş lqın nәzәrindә yrnışın nәhsinә çvrildi. Bәni Әbbs rdn gdәndәn snr, yvş-yvş qdınlr, uşqlr vә sdәlövh dmlr ddilәr ki, syid-üsusilә, sәfәrdә nәhsdir.

 

Mәnim özümün dә qbğım çıdı. İkinci vә y üçüncü sәfәrim idi ki, Qum gtmәk istәyirdim. vdәn çııb t mindim, çünki iki ğclıqd qnq idik vә rdn mşın minib gtmәk istәyirdik. Dstlr bizi yl slmğ gәlmişdilәr, vdә mәrhum nm vә bşqlrı ilә vidlşıb çıdıq. Ç istәyirdim ki, tz gәlim. t mindikdә gördüm ki, qbqdn bir syyid gәlir. Ürәyimdә ddim: llh lәmәsin ki, rvd bilsin, әgәr bilsә, gtmәyә qymycq. llh - llh dirdim. Dyndım, syyid gәlib tımın cilvundn tutrq mәndәn sruşmq istәdi ki, sәn Rmn dlı kәndә gdir vә rdn bir bş Qum gdәcәksәn, ys bury qyıdıb burdn d mşın minib gdәcәksәn? dur ki, blә sruşdu.

 

- ğ, inşllh dh qyıtmycqsınız?

 

Ddim: Y, inşllh dh qyıtmycğm. Öz-özümә ddim: Әgәr qdınlrın qulğın çts ki, syyid mәnim qbğım çııb inşllh qyıtmycqsn dyib, mütlәq mәnim gtmәyimә mn lcqlr. Lkin gtdim vә qyıtdım, indi dә sizinlә dnışırm, zmndn d tuz il kçir...

 

Bir müsәlmn öz fikrini bu cür mövhumtl yrmmlıdır. Bәs tәvәkkül nә üçündür? Biz hәm tәvәkküldәn dәm vururuq, hәm dә tәvәssüldәn, hәm dә qr pişikdәn qruruq. llh tәvәkkül dib, vilyәtә sığınn dm bu sözlәri dnışmmlıdır. Vilyәt dyә n tәvәssül dәn dm bu mәnsız sözlәrә tin tmәmәlidir. Dmәk, bunlrın hәr birinin özü bir әsldir: Әziz Pyğәmbәrin dvrnışınd hiylә, hqq vә mövhumtdn istifdә tmәk lәğv lunmuşdur.

 

Sәnin böyük, әzәmәtli, yüksәk, әziz dınl y llh...

 

y llh, bizi İslm vә Qurnın qәdrini bilәnlәrdәn t! Öz mәrifәt vә mәhәbbәt nurunu bizim qәlblәrimizә sç. Pyğәmbәr vә nun övldının mәhәbbәt vә mәrifәtini bizim qәlblәrimizdә yrlәşdir; bizim şәri htiyclrımızı yrinә ytir; ölülәrimizә inyәt vә rәhmәtini şmil lә!

 

Vә ğmız Shibәz-zәmnın zühurunu yınlşdır! min.

  
ÜÇÜNCÜ ÇIIŞ  
DVRNIŞ VӘ ӘLQIN NİSBİLİYİ 

Qbqc blә bir bәhsimiz ldu ki, bir insn mütәlif zmn vә mәkn şәritindә, çşidli ictimi vә sinfi vәziyyәtlәrdә sbit әmәli myr vә mәntiqlәrә shib l bilәrmi? Bu bәhs n görә lzım vә zәruri idi ki, sbit әmәli myr vә mәntiq lms, Qurn dmişkәn üsvә (nümunә)-dәn, yәni bir kmil insnı myr götürüb nun hәyt vә dvrnışındn nümunә kimi bәhs tmәyin tәbii ki, mәnsı lmycqdır. Bir insn min dörd yüz il әvvәl müәyyәn mәntiqlә hәrәkәt tmişdir; mәn ki, ln şәritdә dyilәm, d mәn lduğum şәritdә dyildi vә hәr bir şәrit bir mәntiq törәdir fikri dmәkdir ki, hç bir dm ö әk l bilmәz. Mәn dә bun görә qbqkı bәhsi әrz tdim ki, bu mәtlәbә bir cvb vrәm. Gәlәcәk bәhslәrdә dә inşllh, llhın mәrhәmәti ilә ynә dә bu mövzu üzәrindә dynmq niyyәtindәyәm, çünki әsrimizdә bir mәsәlә dillәrә düşmüş, lkin yşı dәrk lunmdığındn bir sır pis dәtlәrә sәbәb lmuşdur. Bu, әlqın nisbi lmsı mәsәlәsidir. Görәsәn insnlıq myrlrı, yәni nәyin yşı, nәyin pis lmğı, insnın nә cür lmsı vә nә cür lmmsı nisbidir, ys mütlәq? Әgәr bu mövzu günün yzılrınd, kitblrd, mәqlә, qәzt vә ju llrınd ç yzılmsydı, nu irәli sürmәzdim, lkin tz-tz qrşımız çıdığı üçün nu biz dә rşdırmlıyıq.

  
ӘLQ NİSBİDİRMİ?  

Bәzilәri innırlr ki, әlq nisbidir, yәni yşı vә pis әlqi ölçülәr nisbidir, bşq sözlә, insn lmq nisbidir. Bir şyin nisbiliyinin mәnsı budur ki, şy mütәlif zmn vә mәknlrd dәyişir. Bir hәrәkәt müәyyәn bir zmn vә şәritdә әlqi bımdn yşıdır; bşq zmn vә şәritdә isә әlq ziddir. Bir әmәl bir vәziyyәtdә vә hld humnitrdır, bşq vәziyyәt vә hllrd insnlığ ziddir. Günümüzdә dillәr әzbәri ln mövzu әlqın nisbi lmsıdır.

 

Mәn indi bir mövzunun әslini dyib, snr nun әtrfınd izht vrәcәyәm, d bundn ibrәtdir ki, әlqın ilkin әsslrı, insnlığın ilkin ölçülәri әsl nisbi dyil, mütlәqdir, lkin ikinci dәrәcәli ölçülәr nisbidir, biz İslmd d bunu görürük. Pyğәmbәrin dvrnışı hqqındkı bu bәhsimiz tәdricәn mәsәlәni ydınlşdırcq.

 

Hәzrәt Pyğәmbәrin dvrnışınd bir sır prinsiplәr görürük ki, (btil vә lәğv lunduğu üçün) Pyğәmbәr öz dvrnışınd, öz әmәli mәntiqindә vә hç bir şәritdә bu üsullrdn istifdә tmәmişdir. İmmlr d blәdir. Bu prinsiplәr İslm bımındn bütün şәritdә, hәr zmn vә mәknd pisdir.

  
ŞİӘLİYİN SӘRMYӘSİ 

Biz şiәlәrin, sünnilәrin mlik lmdığı bir sәrmyәmiz vrdır. d bundn ibrәtdir ki, sünnilәrin nәzәrincә ismәt dövrü, yәni dvrnışındn qәti şәkildә istifdә tmәk mümkün ln mәsum bir şәsiyyәtin yşdığı dövr iyirmi üç ildәn rtıq dyil, çünki nlr ylnız Pyğәmbәri (s) mәsum bilirlәr. Dğrudur ki, Pyğәmbәr (s) iyirmi üç il müddәtindә mütәlif şәritdә lmuşdur vә bu şәritdә Pyğәmbәrin çlu dvrnışlrı öyrәdicidir. Lkin biz şiәlәrin hәmin iyirmi üç ildәn әlvә, tәqribәn 250 ili dә vrdır. Yәni bizim ümumiyyәtlә 273 il ismәt dövrümüz vr vә bu dövrdә yşmış mәsumlrın dvrnışındn istifdә dә bilirik. Әziz Pyğәmbәrin bsәtindәn imm Hәsәn Әsgәri (ә) ın vәftı, yәni hicri 260-cı ilә qәdәr. Çünki hicrәtdәn 260 il snr qybәti süğr bşlnır, yәni ümumlqın mәsum imm әli çtmır. 260 il, üstә gәl bsәtdәn hicrәtә qәdәr ki, 13 ilin hmısı şiәlәr üçün ismәt dövrüdür. Bu 273 ildә şәrit vә vәziyyәt dәfәlәrlә dәyişildi. Bu dövrlәrin hmısınd mәsum lmuşdur vә bun görә dә biz mütәlif şәritdә düzgün üslubun lduğunu dәrk dә bilirik. Mәsәlәn, imm Sdiq (ә) Bәni bbs dövründә dә vr idi, hlbuki Pyğәmbәr (s), Bәni Әbbs dövrünün sııntılrın mәruz qlmmışdı. Bu cәhәtdәn bizim mәnbәlәrimiz dh zәngin, dh kmil vә әtrflıdır.

  
LӘĞV LUNMUŞ ÜSULLR  
1) hiylә prinsipi 

Biz görürük ki, bәzi prinsiplәri Pyğәmbәrdәn (s) imm Hәsәn-Әsgәriyәdәk hmı rәdd tmişlәr. Bş düşürük ki, bunlr qәti vә şübhәsiz myrlrdır vә bütün şәritlәrdә rәdd lunmlıdır.

 

Biz, әlq mütlәq şәkildә nisbidir dyәnlәrә bildiririk: Fәrdlәrin öz dvrnışlrınd әz tmәyә qdir lduqlrı myr vә üslublrdn biri hiylә vә әynәtdir. Düny siysәtçilәrinin tәqribәn hmısı, öz mәqsәd vә hәdәflәri üçün hiylә vә әynәtdәn istifdә dirlәr. nlrın bәzilәrinin bütün siysәtlәri hiylә vә әynәt üzәrindәdir, bәzәn dә, hç lmzs, bir yrdә ndn istifdә dәrlәr. Yәni siysәtdә әlqın mәnsı ydur vә nu burmq lzımdır dyirlәr. Bir siysәtçi söz vrәr, müqvilә bğlyr, nd içәr, lkin zmn qәdәr öz sözünә, müqvilәsinә vә ndın әmәl dәr ki, bu әhd, mәnfyini tәmin tsin. Lkin mәnfәәtlә müqvilә bir-birinә zidd ls, zmn müqvilәni lәğv dәr. Çörçil İkinci Düny Mühribәsi hqd bir kitb yzımşdır ki, bir zmn İrn qәztlәrindә yyıldı, mәn dә nun bir hissәsini umuşm. Bu kitbd müttәfiqlәrin İrn hücumunu nәql dәrkәn yzır: Bmyrq ki, biz irnlılrl pymn bğlmışdıq, qәrrddımız vr idi vә nun әssınd blә işi görmәmәliydik. Snr özü özünә cvb vrib dyir: Lkin bu ölçülәr, müqvilә vә müqvilәyә sdiq qlmq şәsi sәviyyәdә ln ölçülәrdir. İki nәfәr biri-birinә söz vrdikdә l bilәr. Lkin siysәtdә, bir millәtin mәnfyi mәsәlәsi qrşıd durnd, rtıq bu sözlәrin mәnsı ydur. Mәn Böyük Britniynın mәnfyini bu iş әlq ziddir - dyә nәzәrә lmy bilmәzdim ki, biz bşq bir ölkә ilә pymn bğlmışıq vә pymnı pzmq insnlığ ziddir. Bu sözlәr ümumi ölçülәrdә vә gniş dirәlәrdә dğru dyildir.

 

Bu, hiylә vә әynәtin özüdür ki, Müviyә öz siysәtindә tmmilә n әmәl dirdi. Әziz Pyğәmbәr istisn lmql Әlini (ә) dünynın siysәtçilәrindәn fәrqlәndirәn cәhәt budur ki, , öz üslubund, bütün vr-dövlәti vә hәtt әlifәlәyinin әlindәn gtmәsi qiymәtinә lmuş ls d blә, hiylә vә әynәtә әl tmdı. Nә üçün? Çünki mәn bu üsulun qruqçusuym, dyirdi. Qruqçu lmq sәdqәtdir, әmnәtdir, vәfdrlıq vә düzlükdür, mәn isә bunlr әlifәyәm. Blәdirsә, mәn bunlrı öz әlifәliyimә qurbn vrә bilәrәmmi?! Mәnim әlifәliyim bunlr üçündür, ncә l bilәr ki, bunlrı әlifәliyә qurbn dim?! Tәkcә özü blә dyildi, Mlik Әştәrә yzdığı fәrmnınd bu fәlsәfәni çıb göstәrir. Mlik Әştәrә yzırdı: Mlik! Hәr kәslә - hәrbi kfirlә blә - pymn bğldıqd mәbd әhdini sındırsn! Nә qәdәr ki, nlr әhdә vәflıdırlr, sәn dә vәflı l. Әlbәttә, әhdi sındırdıqlrı vt, rtıq rd pymn lmycqdır.

 

Qurnd buyurur:

 

Pyğәmbәrlә (s) pymn bğlmış müşriklәr vә bütpәrәstlәr brәsindә buyurulur: nlr sizә müqvimәt göstәrsәlәr, siz dә müqvimәt göstәrin. nlr öz әhdlәrinә vәfdr qldıqlrı zmndәk, siz dә sdiq lun vә әhdi sındırmyın. Lkin, әgәr nlr sındırslr, siz dә sındırın. Әli (ә) buyurdu: Mlik! Hәr kimlә (qnlı düşmәnin, kfirlәr, müşriklәr, İslm düşmәnlәri) ls blә, bğldığın әhd-pymnı әsl sındırm!. Dh snr izh dәrәk buyurdu: Çünki bәşәrin yşyışı әss tibrilә bunlrın әssınddır; әgәr bunlr sındırıls vә möhtәrәm tnınms, dh bir şy qlmz. Tәәssüf dirәm ki, hәmin ifdә yni ilә ydımd dyil, ys Әli (ә) bu mәtlәbi qәdәr gözәl bәyn dir ki, ndn yşı bәyn tmәk lmz.

 

İndi mәn әlq mütlәq şәkildә nisbidir dyәnlәrdәn sruşurm: Siz bir rәhbәr üçün hiylә vә әynәt әslini nisbi bilirsiniz? Yәni ynә dyirsinizmi ki, bir yrdә әynәt tmәli, bşq bir yrdә isә dilmәmәlidir? Bir şәritdә hiylә vә әynәt dğru, bşq şәritdә nun әksinәdir? Ys, hiylә vә әynәt mütlәq mәhkumdur?

  
2) TӘCVÜZ PRİNSİPİ 

Tәcvüz ncә? Yәni düşmәnә qrşı d ls, hәddi kçmәyә qüdrәtimiz çtdıqd, hәtt müşrik ln düşmәnimizlә blә, nun düşmәn, müşrik vә әqidәmizә zidd lduğu üçün bir hәddi-hüdudu qәbul tmәyimiz lzım dyildirmi? Qurn dyir ki, hәtt llh şirk qәrr vrәnlә dә hәdd gözlәnilmәlidir.

 

y müsәlmnlr! Sizinlә mühribә dәn kfirlәrlә döyüşün, lkin hәddi şmyın. Burd söz ümumiyyәtlә, kfirdәn gdir: Kfirlәr vә müşriklәrlә dә döyüşdükdә hәddi itirmәyin. Hәddi itirmәk nә dmәkdir? Bu söz tәfsirlәrdә dә, fiqhdә dә dyilir, әziz Pyğәmbәr, Әli (ә) mühribәlәrdә tpşırrdı vә Nәhcül-bәlğәdә dә vrdır ki, düşmәn yıılıb yrlı lduqd, mәsәlәn, döyüşmәyә qdir lmdıqd, nunl işiniz lmsın. Filn qc mühribәdә iştirk tmәmişdir, nunl işiniz lmsın, uşqlrl işiniz lmsın, suyu nlrın üzünә bğlmyın; misl üçün bu gün di hl ln zәhәrli qzlrdn istifdә tmәk kimi işlәr görmәyin. zmn zәhәrli qzlr y idi, lkin nun kimi insnlığ zidd ln işlәrdәn istifdә tmәk, suyu bğlmq kimidir. Bu işlәr rtıq hәddi şmqdır. Hәtt, bın görün Qurn Qüryş kfirlәri brәdә nә fәrmn vrir? Bunlr Pyğәmbәrin әn qәddr düşmәnlәri vә lә dmlr idilәr ki, tәkcә müşrik, bütpәrәst vә düşmәn dyil, üstәlik tәqribәn iyirmi il Pyğәmbәrlә döyüşmüşdülәr vә әllәrindәn gәlәni әsirgәmәmişdilәr. Pyğәmbәrin әmisini bunlr öldürdülәr; Mәkkәdә ln dövrdә bunlr nә qәdәr Pyğәmbәri, nun sәhbәlәrini vә әzizlәrini incitdilәr! Pyğәmbәrin dişini bunlr sındırdılr vә görmәdiklәri bir pis iş qlmdı. Lkin nәhyәt, Mәkkәnin fәthi gәlib çtır. Midә surәsi Pyğәmbәrә nzil ln snuncu surәdir, hәlә düşmәnlәrin mirslrı qlır, lkin qüdrәt müsәlmnlrın әlindәdir. Bu surәdә buyurur:

 

y imn gәtirәnlәr ... Bir qrupun düşmәnçiliyi sizi әdlәtli lmqdn slmsın, çünki , (әdlәt) pklıq vә tәqvy dh yındır.

 

y imn gәtirәnlәr! llh qrşısınd (brcunuzu yrinә ytirmәkdә) sbitqәdәm vә әdlәtli şhidlәr lun, әdlәtsizliyә sövq tmәyin. Әdlәtli lun. Bu, tәqvy dh yındır. llh tdiklәrinizdәn әbәrdrdır.

 

Bu ncә bir prinsipdir? (Mütlәqdir, ys nisbi?) Dmәk lrmı ki, bir yrdә hәddi şmq cizdir? Y, hәddi şmq hç bir hld ciz dyil. Hәr şyin mizn vә hәddi vrdır, hәddi şmq lmz. Mühribәdә hәddi pzmq nәdir? Sruşurm: Nә üçün düşmәnlә döyüşürsәn? Bir zmn cvb vrirsәn ki, ürәyimi bşltmq üçün döyüşürәm. Bu, İslmın vrdiyi cvb dyil. Lkin bir zmn d dyirsәn ki, bәşәriyyәtin ylu üzәrindәn bir tiknı qldırmq üçün döyüşürәm, ç yşı, tiknı götürdükdәn snr tiknı lmyn budğı nә üçün götürmәk istәyirsәn? Hәddin mәnsı budur.

  
3) ZÜLMӘ BŞ ӘYMӘK VӘ RӘHM DİLӘMӘK 

Zülmә bş әymәk vә rәhm dilәmәk prinsiplәrdәndir ki, Pyğәmbәr vә Pyğәmbәrin vәsiyyәt tdiyi dmlr hç vt n itәt tmәmişlәr; yәni blә hl lmuşdurmu ki, bir yrdә düşmәn güclü luduqd, bu iki vәsilәdәn birinә әl tsınlr; biri budur ki, rәhm dilәsinlәr, yәni bşlrını çiyinlәrinә qyub, ylvrıb-yrmğ bşlsın, iltims vә hu-nlә tsinlәr ki, bizә rәhm din? İnzilm ncә? Yәni zülmә bş әymәk. Bu d әsl l bilmәz. Bunlr bir sır әsllәrdir ki, әziz Pyğәmbәr, nun vәsiyyәt tdiyi böyüklәr vә hәtt nun mәktәbinin ytirmәsi lnlr d bu prinsiplәrdәn әsl istifdә tmәmişlәr.

 

Lkin bir sır әsillәr vr ki, hәmişә nlrdn, nisbi şәkildә ls d, istifdә tmişlәr. Blәliklә, nisbilik mәsәlәsi bәzi hllrd rty çıır.

  
QÜDRӘT VӘ ZRKILIQ 

Qüdrәt vә zrkılıq dlı iki prinsip dә vrdır. Qüdrәt, qdir lmq dmәkdir. Qdir lmq düşmәnin bşın döymәk üçün dyil, qrşısını lmq üçündür. Qurn şkrcsın buyurur:

 

llhın düşmәnini vә öz düşmәnlәrinizi qrutmq üçün nlr qrşı bcrdığınız qәdәr qüvvә vә döyüş tlrı tәdrük din.

 

Qüdrәt prinsipinә әssәn, insn qәdәr güclü lmlıdır ki, düşmәn n hücum tmәkdәn qrsun. Bütün tәfsirçilәr dmişlәr ki, burd mәqsәd düşmәnin hücum tmәk qәsdinә düşmәmәsidir.

 

Görәsәn bu, bir mütlәq әsldir, ys nisbi? Görәsәn İslm bu әsli müәyyәn bir zmnd qәbul dir, ys bütün zmnlr şmil bilir? Cvb budur ki, bütün zmnlrd. Mdm ki, düşmәn mövcuddur, dmәk qüdrәt әsli dә vrdır. Lkin qüdrәt işlәtmәk dlı bşq әsl dә vrdır. Qüdrәt işlәtmәk qüdrәtli lmqdn vә bcrıqdn bşqdır, zrkılıq mәnsınddır. Görәsәn, İslm zrkılığı ciz bilirmi? Әziz Pyğәmbәr (s) öz dvrnışınd zrkılıq dirdimi? Cvb budur ki, dirmiş, lkin nisbi şәkildә. Yәni bәzi hllrd bşq yl qlmynd, zrkılığ izn vrirdi. Mәşhur mәsәldә dyirlәr: Sn dәrmn dğlmqdır. Zrkılığ sn dәrmn lmq tibrilә izn vrirdi. İndi dә Әmirәl-möminin Әlidәn (ә) bir söz dyәk:

 

Әlinin (ә) әziz Pyğәmbәr brәdә bir cümlәsi vr. , Nәhcül-bәlğәdә bir yrdә Pyğәmbәrin dvrnışını bәyn dir: Pyğәmbәr, lq üçün bir tәbib idi. Şübhәsiz, tәbib ddikdә misl üçün әstәlәrә inәktu çiçәyini mәslәhәt bilәn cn hәkimini dyil, ruh vә cәmiyyәt tәbibini nәzәrdә tutur. nu tәbibә ştmql dmәk istәyir ki, Pyğәmbәrin üslubu bir tәbibin öz әstәlәri ilә ln üslubu kimi idi. Bir hәkim öz әstәsi ilә ncә dvrnır? Hәkimin әstәyә qrşı ln üsusiyyәtlәrindәn biri dә әstәnin hlın rәhm tmәsidir. Bu hqd hәzrәti Әli (ә) Nәhcül-bәlğәdә buyurur:

 

llhın, pk lmğ müvәffәq tdiyi dmlr günh әstәlәrinә rәhm tmәlidirlәr.

 

Günhkrlr rәhm lunmğ lyiqdirlәr nә dmәkdir? Rәhm lunmğ lyiq lduqlrı üçün nlr bir söz dmәk lmzmı? Y. әstәyә rәhm lunmlıdır - dmәkdir ki, nu söymә, n qrşı lqyd lm vә nu sğlt. Әziz Pyğәmbәrin üslubu kimi. Lkin buyurdu: Hәkimlәr dә fәrqlidir. Bizdә hәm sbit hәkim, hәm dә sәyyr hәkim vrdır. lә hәkim vr ki, öz kbintindә turur; hәr kәs n mürciәt dib, mәni mülicә t dsә, nu mülicә dir. Mürciәt tmәyәnә isә hç bir mәslәhәt vrmәz; lәsi dә vrdır ki, sәyyrdır. әstәlәrin n mürciәt tmәsi ilә kifyәtlәnmir. , özü әstәlәrә mürciәt dir vә nlrı trır. Pyğәmbәr (s) әlqi vә mәnәvi әstәlәrin srğını lırdı. Bütün hәytı byu işi bu idi. Tifә tdiyi sәfәrin sәbәbi nә idi? Mәscidül-hәrmd nun-bunun srğını lmsı, Qurn umsı, bunu cәlb dib, nu dәvәt tmәsi dğrudn d nә üçün idi? Hrm ylrd mnd lduğu zmnlr, әrәb qәbilәlәri özlәrinin bütpәrәstlik әnәnәlәrinә görә, Hәcc mәrsimini yrinә ytirmәk üçün gәlәrәk Mind, üsusilә Әrәftd tplşnd Pyğәmbәr (s) fürsәtdәn istifdә dәrәk, nlrın rsın gdәrdi, Әbu lәhәb dә nun rdınc gәlib tәkrr-tәkrr: Bunun sözünә qulq smyın dyirdi. Vә öz qrdşğlumdur, bunun ylnçı lduğunu bilirәm. (llh pәnh prırm) bu dәlidir, bu lәdir, bu blәdir. Lkin Pyğәmbәr (s) öz işini dvm tdirirdi. Bu, nә üçün idi? Әli (ә) buyurur ki, Pyğәmbәrin (s) üslubu sәyyr hәkim üslubu idi. Sbit bir hәkim kimi vdә turub, hәr kim gәlib bizdәn sruşs, cvb vrәrik, sruşms bizim mәsuliyyәtimiz ydur dmirdi. Y, Pyğәmbәr (s) öz mәsuliyyәtinin dh yüksәk lduğunu bilirdi. Rәvyәtlәrimizdә vrdır ki, İs Mәsih (ә) bir pzğun rvdın vindәn çınd, nu gördülәr. Müridlәri tәәccüb dib, ddilәr:

 

- y Ruhullh, sәn burd nә dirsәn? Ddi:

 

- Hәkim әstәnin vinә gdәr!

 

Ç söz vrdır.

 

Hәkimlik üçün gәzәn tәbib öz mәlhәmlәrini vrdi vә dğlmğı hökm tdi. Әli (ә) üslublrın vә dvrnışlrın nisbiliyini blә dyir. Görәsәn Pyğәmbәr (s) lql mülyim dvrnırdı, ys kbud? Mәrhәmәt vә mhribnlıq dirdi, ys kbudluq vә zrkılıq? Әli (ә) hәr ikisi lzımdır, ncq hәrәsinin öz yri vrdır, - dyir. Hәm mәlhәmi vr idi, hәm dğı. Bu, Әmirәl-möminin özünün ifdәsidir: bir әlindә mәlhәm vr idi, biri әlindә dğ bsm lәti. Bir yrnı dәrmnl yvş-yvş sğltmq istәdikdә, nun üstünә mәlhәm qyurlr. Misәm- yәni cәrrhlıq lәti, dğ bsm lәti. Bir әlindә mәlhәm vr idi, biri әlindә dğbsm lәti. Mәlhәmlә mülicә tmәk mümkün lduqd, mәlhәmlә sğldırdı, mәlhәmin fyd vrmәdiyi yrlәrdә isә әlc ydur, - dyә әstәni öz hlın burmırdı, çürümüş vә rtıq mәlhәmlә mülicә lunmyn üzvü dğlyırdı. Blәliklә, cәrrhiyә әmәliyytı ilә çürümüş üzvü kәsib tmq lzımdır. Dmәk bir yrdә zrkılıq, bşq yrdә isә yumşqlıq vә mhribnlıq lzımdır. , hәr birini öz yrindә işlәdirdi. Dmәk, bir yrdә zrkılıq, bşq yrdә isә yumşqlıq vә mhribnlıq lzımdır. Dmәk, qdir lmq bir, zrkılıq isә bşq bir şydir. İslmd blә bir әsl vr: İslm cәmiyyәti dünynın әn güclü cәmiyyәti lmlıdır ki, düşmәn nun mddi vә mәnәvi htiytlrın, sәrmyәlәrinә, trpqlrın, lqın vә mәdәniyyәtinә tmh slmsın. Bu, nisbi әsl dyil, mütlәq әsldir. Lkin zrkılıq bir nisbi әsldir, bu işi bir yrdә görmәk lr, bşq yrdә isә y.

  
QRUTMQDN ÇӘKİNMӘ VӘ SDӘ YŞMQ PRİNSİPİ 

Bir cәhәtdәn nisbi lmsın bmyrq, digәr cәhәtdәn mütlәq ln prinsiplәrdәn biri dә yşyışd sdә lmqdır. Әziz Pyğәmbәr (s) üçün yşyışınd sdәlik bir әsl idi. Әziz Pyğәmbәrin (s) dvrnışı vә әhvl-ruhiyyәsi brәdә çlu mәnbәlәrimiz vr. Biz Әlinin (ә), İmm Sdiqin (ә), bşq immlrın, sәhbәlәrin çunun dilindәn Pyğәmbәrin (s) dvrnışı hqd söhbәtlәr şitmişik. Bu mövzud üsusilә iki rәvyәt vr vә hmısındn müfәssәl isә bir rәvyәt vrdır ki, nu imm Hәsәni-Müctәb (ә) ögy dyısındn rәvyәt tmişdir. Bәlkә dә z şitmisiniz ki, imm Hәsәni-Müctәbnın (ә) ögy dyısı vr idi. Hәzrәtin ögy dyısı Hind ibn Әbu Hlә dlı bir kişi idi. , әziz Pyğәmbәrin (s) ögy ğlu idi. Dh dğrusu, Hәzrәti-Zәhrnın (s) ögy qrdşı syılırdı, yәni әdicәnin (s) әziz Pyğәmbәrdәn (s) әvvәlki әrindәn ln ğlu idi. Hind dә Cәhş qızı Zynәbin ğlu Üsmә ibn Zyd kimi Pyğәmbәrin (s) ögy ğlu idi. Lkin Üsmә kiçik lduğu üçün ylnız Pyğәmbәrin (s) Mәdinәdәki dövrünü görmüşdü. Hind isә böyük lduğu üçün, Mәkkәdәki n üç il müddәtindә Pyğәmbәrin (s) hüzurund idi vә n il Mәdinәdә lmuşdu. Hәtt Pyğәmbәrin (s) vindә vә hәm dә nun ğlu kimi idi. Pyğәmbәrin (s) yşyışının tәfәrrütını bu kişi dyib, imm Hәsәn (ә) isә nәql tmişdir. Rәvyәtlәrimizdә vrdır ki, imm Hәsәn (ә) uşq idi. Bir gün Hindә ddi:

 

Hind! Bbm Pyğәmbәri (s) ncә görmüsәn, cür dә mәnә dnış. Hindin imm Hәsәnә (ә) vә bşqlrın nәql tdiklәri bizim rәvyәtlәrimizdә mövcuddur. Öyrәnmәk istәsәniz, Tәfsirül-miznın ltıncı cildindә bu cümlәlәr vrdır ki, bәlkә dә dörd sәhifәdir. Pyğәmbәrin (s) yşyışının bәzi hissәlәrini nәql dәn şәslәrdәn biri dә hәzrәtin mәşhur sәhbәlәrindәn biridir. Zәnnimcә Әbu Sәid idri lmlıdır. Tәqribәn hmının ddiyi cümlәlәrdәn biri budur (lkin bu ifdә nlrın birinindir):

 

İslm Pyğәmbәrinin (s) sdә yşyışı vr idi.

 

Әziz Pyğәmbәr (s) yşyışd sdәlik üslubunu sçmişdi. , hәr şydә: ymәkdә, gyimdә, yşyış yrindә, dvrnışd, fәrdlәrlә görüşdә üslubu sdә idi; bütün üsusiyyәtlәrdә ymәyin sdәliyi vә qәnәtcilliyi hәzrәtin yşyışınd bir әnәnәyә çvrilmişdi. Pyğәmbәr (s), qrutmq üslubundn çәkinirdi. Dünynın qüdrәtli dövlәtlәrinin çu hәdә-qru üslubundn istifdә dirlәr. Bәzilәri bu işi hәddә çtdırmışlr ki, hç kim düşünmәmәlidir, - dyirlәr.

 

Bir nçә il әvvәl Milvn..ın yzdığı bir kitbd udum - bşq hç bir tridә dә ummışm - ğ Mәhәmmәd n Kirmnd lrkәn, lqı kütlәvi şәkildә qırıb, nә qәdәr gözlәr çırtdırıb, kәhrizlәri dldurtdurub vә dğrudn d qәribә qәddrlıqlr әl tıb. Bir gün әsgәrlәrindәn biri n mәruzә dir ki, filn әsgәr vә y zbit sәni öldürmәk istәyir. Mәhәmmәd n әmr tdi ki, bunu rşdırsınlr. rşdırdıqd mәlum ldu ki, ylndır, bu әsgәrlә әsgәr vә y zbit bir qız üstә rәqbәt dirmiş vә әsgәr vә y zbit qızı lıb. Bun görә әsgәr ndn intiqm lmq üçün blә bir yln mәlumt vrib. Fәtәli şh ğ Mәhәmmәd nın vәliәhdi idi. Mәhәmmәd n Fәtәli şh әmr tdi ki, bu mövzunu rşdırsın, isә rşdırdıqdn snr rprtun yln lduğunu bildirdi. Fәtәli şh tәhqiq tdikdә Mәhәmmәd n ndn sruşdu:

 

- İndi sәnin fikrincә nә tmәliyik? Fәtәli şh ddi:

 

- Mәlumdur. Bu dm yln rprt vrdiyi üçün cәzlnmlıdır.

 

ğ Mәhәmmәd n ddi:

 

- Sәnin ddiyin sözlәr әdlәt mәntiqi ilә uyğundur, lkin siysәt mәntiqi ilә uyğun dyil. Әdlәt mәntiqi bımındn bu söz düzdür; әsgәr tәqsirkrdır vә cәzlnmlıdır. Lkin hç fikirlәşmisәnmi ki, sәn bu mcәrnı rşdırdığın bir nçә gün әrzindә hәr yrdә Mәhәmmәd n Qcrın öldürülmәsindәn söz gdir, hәr yrdә mәnim öldürülmәyimdәn dnışırlr. Bu dyir: şhı sәn öldürmәk istәyirdin, dyir: öldürmәk istәmirdim. Şhidlәr tәsdiq tmişlәr ki, öldürmәk mәsәlәsi rd y idi. Nçә gündür ki, bunlrın fikrindә mәni öldürmәk tәsәvvürü yrnmışdır. Bu fikir şhidlәrin dә, ittihm dilәnin dә, töhmәt dәnin dә fikrindә vrdır. Nçә gcә-gündüz mәni öldürmәk düşüncәsini byinlәrinә sln dmlr bir gün dә mәni öldürmәk fikrinә düşә bilәrlәr. Bun görә dә nçә gün mәnim öldürülmәyimi tәsәvvür dәn şәslәrin diri qlmğı mәslәhәt dyil. Bunlrın hmısını; töhmәt vurnı vә şhidlәri bir yrdә öldürmәyi әmr tmişәm, çünki nçә gündür bu fikir byinlәrә gәlmişdir.

 

Çingiz n nә tdi? Tymur Lәng nә tdi? Әn zı budur ki, lqın mövhumtındn istifdә tdilәr, yәni lq tәsir göstәrmәk üçün dәbdәbә vә tәntәnә yrtdılr.

  
HӘZRӘT ӘLİNİN (Ә) BӘYNI 

Hәzrәt Әlinin (ә) Nәhcül-bәlğәdә bir cümlәsi vrdır ki, rd әziz Pyğәmbәrin (s) dvrnışını çıqlyır. Bu cümlә ç qәribә bir cümlәdir. Mәn bu bәynı gördükdә sn dәrәcә kövrәldim. Әli (ә) Mus (ә) vә Hrunun Firnun sryın gtmәyini nәql dib buyurur: nlr mәmur lduqd, çbn pltrınd, iki çbn kimi (çbn ifdәsi mәnimdir) Firnun ynın gәldilәr. Hәr ikisi sdә yun pltr gymişdilәr. Vә hәr birinin әlindә bir әs vr idi. Bu iki nәfәrin sәrmyәsi hәmin әslrdn ibrәt idi.

 

Firn qәdәr әzәmәt vә şövkәtlә durur, iki nәfәr isә köhnә yun pltr vә әs ilә nun ynın gәlirlәr. Tm bir qüdrәt vә üstün ruhiyyә ilә n itb dib dyirlәr ki, sözümüz vr, sifriş gәtirmişik. nlr bu rislәtdә qlib gәlәcәklәrini yәqin dirdilәr. nlr dyirlәr: Әvvәl sәnin ynın gәldik ki, әgәr öz iddindn әl çәksәn vә llhı dğrudn qәbul tsәn, biz sәnin izzәt vә hkimiyyәtini din çәrçivәsindә tәmint götürürük. Firn әtrfındkılr bıb dyir:

 

Bu köhnә yun pltrlı vә әllәrindә çmqlrı ln iki nәfәri gördüyünüz üçün tәәccüblәnmirsinizmi?! Mәsәlәnin әssı nlr üçün qәtidir ki, bunlr qlibdirlәr, hәlә mәnimlә şәrt kәsirlәr ki, snr әziz lmq vә zillәt trpğın düşmәmәk üçün dini llhı qәbul dim.

 

Firnun mәntiqi nәdir?

 

Bunlrın gәlәcәyi dğrudn d blәdirsә, üst-bşlrı niyә blә vәziyyәtdәdir? Bәs hnı qızıllrı vә cәvhirlәri? Bәs hnı tәşkiltlrı vә tәşriftlrı? Әli (ә) buyurur:

 

Qızılı vә qızıl tplmğı böyütmәk, yunu, yun pltrı isә kiçiltmәk. nun nәzәrindә pul ç böyük gәlir, sdә pltr isә kiçilir. Firn öz-özünә fikirlәşir ki, әgәr bu dm düz dyirsә vә bir ilhi әsl ilә әlqәdrdırs, nd nun llhı n bizdәn n qt rtıq qızıl vә cvhir vrsin. Niyә qızıl-gümüş ylrıdı?

 

Әli (ә) snr bu fәlsәfәyә işrә dir ki, llh-tәl, pyğәmbәrlәri nә üçün bu şәkildә mәbus dir vә nlrl birlikdә bu kimi zhiri tәchizt, tәşkilt, tәm-tәrq, qüdrәt, pul vә cәvhir vrmir? Әli (ә) dyir: Әgәr llh bunlrı vrsә, hәqiqәtdә itiyr rdn gdәr. Әgәr icbri imn ls, lqın hmısı gәlib, imn gәtirәr, mm rtıq bu, imn lmz. lqın öz itiyrı ilә qәbul tdiyi imn, hәqiqi imndır, ys (Әmirәl-mömininin (ә) öz ifdәsidir) llh hyvnlrı bunlrın tbçiliyinә gәtirә bilәr, ncә ki, nümunә lrq Sülymn pyğәmbәr üçün bu işi gördü - quşlrı nlr rm dә bilәrdi ki, bu iki nәfәr Firnun ynın gәlәndә quşlr nlrın bşı üstündә hәrәkәt tsinlәr, hyvnlr nlr tәzim tsinlәr vә lq üçün hç bir şübhә yri qlmsın, itiyr tmmilә rdn gtsin. Әli (ә) buyurur ki, bu surәtdә dlr öz ifdәlәrini itirәrdi vә bu, rtıq imn dyil. İmn dur ki, nd hç cür icbr lmsın. Möcüzә vә kәrmәt dә dәlil hәddindә lzımdır. Bu iş dәlil hәddindә lduqd, Qurn yә vә möcüzә dlndırır. Dәlil hәddindәn rtıq istәnildikdә isә Pyğәmbәr möcüzә әzinәsi dyil dyir. , öz imnını lq göstәrmәyә gәlmişdi. Pyğәmbәrliyinin dğruluğun bir sübut lmq üçün llh, nun әli ilә möcüzә dә zhir dir. mm bir möcüzә burd, biri rd; dsin filn möcüzәni göstәr, bu dsin yrı möcüzә göstәr, mydn uynlr kimi. Biri, bir dmı hәşәrt çvirmәyi istәsin, digәri ulğını t lәmәyi istәsin. Mәlumdur ki, möcüzә bu şәkildә dyil. Әli (ә) dyir ki, blә lsydı imn imn lmzdı.

 

Mәnim sübut gәtirәcәyim snrkı cümlә budur: llh bu tәşriftlr, tәşkiltlr, dәbdәbә vә tәntәnәlәri hç vt öz pyğәmbәrinә vrmәz; bütün lqı öz tәsiri ltın ln blә qüvvәlәri llh pyğәmbәrinә vrmәz. Pyğәmbәrlәr dә bu üslubu izlәmәzlәr. llh pyğәmbәrlәrinin himmәt, irdә, әzm vә ruhiyyәlәrini güclәndirir ki, yun pltr vә tt әs ilә Firn qrşısınd dynır vә qüdrәtlә dyir:

 

llh, nlrı zhirdә görünәndәn dh ciz qәrr vrmişdir.

 

Snr buyurur:

 

Ürәklәri vә gözlәri zәnginliklә dldurn qәnәt, gözlәri vә qulqlrı incidәn üsusiyyәtlә.

 

(Bәlkә dә bunu sizә tәfsir tmәkdә cizәm. Hәr hld bu ifdәni düzgün şәkildә şәrh tmәyә çlışıb vә sizin dә qvry bilmәyinizi rzu dirәm). llh nlrın btinlәrindә qәdәr qәnәt әzm vә irdә qüvvәsi qәrr vrdi ki, ürәklәri vә gözlәrini tmmilә htiycsız tdi. lәsi vr ki, vrlı lduğun bmyrq nәyim vr, nәyim vr dmәklә özünü htiycsız göstәrmәk istәyir; lәsi dә vr ki, yumdur, lkin htiycım d ydur, düny mlın tin tmәrәm -dyә özünü htiycsız prmq istәyir. Әli (ә) dyir ki, pyğәmbәrlәr gözlәri dldururlr, mm bu bğım, bu vim, bu qәdәr tım rmc hәrәkәt dir, bu qәdәr nökәrlәr rdımc gәlir, bu ch-cәllım vә tәmtәrqım vә sirә ilә y, әksinә yumdur, htiycım d ydur, dmәklә, bu ch-cәll әhәmiyyәt vrmәyib, sn dәrәcә sdә yşyırdılr, lkin hәmin sdәlik ch-cәlllrı vә әzәmәti әzirdi.

  
İSGӘNDӘR VӘ DİYGN 

Kәlbi tәriqәtinә mәnsub mәşhur bir filsf vrmış. Әlbәttә, nlr tәrki-dünylıqd sn dәrәcә ifrt qpılmışdılr. İşlәri ç qәribә idi. Dünynın ml-dövlәtinә әsl mrq göstәrmirdilәr. Ddiyim filsfun hәtt vi blә y idi. Bu kişinin dı Diygn idi ki, müsәlmnlr n Divcns dyәrdilәr vә Mövlәvinin divni-şәmsdәki mәşhur şri n bir işrәdir: (Şrin mәzmunu)

 

Dünәn şy çırql şәhәrdә gәzirdi.

 

Divlәri görmәkdәn kәdәrlәnmişәm, insn trırm.

 

Tpılmır, biz trmışıq ddilәr.

 

Mәn dә tpılmynı trırm ddi.

 

Dyәcәyim mcәr hәmin Diygnә iddir: Günün günrt çğı әlindә çırq gdirdi.

 

- Niyә çırq götürmüsәn? - dyә sruşduqd, cvb vrdi:

 

- Bir şyi gәzirәm.

 

Sruşdulr:

 

- Nәyi?

 

Ddi:

 

- dm trırm.

 

Mkdniylı İsgәndәr İrnı fәth tdikdәn snr, hmı gәlib nun qrşısınd bş әyib tәvzökrlıq dirdi. Diygn gәlmәdi vә n tin tmәdi. Nәhyәt, İsgәndәr dözә bilmәyib: Biz Diygnin srğını lrıq, ddi vә çöldә yşyn Diygnin ynın gtdi. Diygn ncә dyәrlәr, günәş hmmınd çimirdi (özünü günә vrirdi). İsgәndәr gәldi. Diygnә çtdıqd tlrın sәsi ucldı. Diygn bir z bylnıb bdı vә snr tin tmәyib ynidәn uzndı. Nәhyәt, İsgәndәr t üstündә gәlib bşının üstündә dyndı: - Dur yğ! Vә bir nçә söz ddi. , cvb vrmәdi. Nәhyәt, İsgәndәr n ddi:

 

- Mәndәn bir şy istә. Ddi:

 

- Ylnız bir şy istәyirәm. İskәndәr ddi:

 

- Nә? -

 

Ddi:

 

- Kölgәni bşımın üstündәn çәk, günәşin qrşısını kәsmisәn.

 

İsgәndәr qyıtdıqd, sәrkәrdәlәr ddilәr:

 

- Nә qәdәr dә lçqdır, dm d bu qәdәr lçq lrmı? Dünynın sәrvәti n üz gәtirdi, hәr şy istәyә bilәrdi... Lkin İsgәndәr Diygnin ruhunun qrşısınd әzilmiş vә triә әbәdilik yzıln bircә söz dmişdi: Әgәr İsgәndәr lmsydım, Diygn lmq istәrdim. ncq İskәndәr lduğu hld d, Diygn lmğı svirdi, İsgәndәr lmsydım dmәsi, ncә dyәrlәr, l-әtrin qlmsın üçün idi.

 

Әli (ә) buyurur ki, pyğәmbәrlәr qәnәt vә sdәlik pltrınd idilәr vә bu, nlrın ilhi siysәti idi. nlr d ürәklәri zhiri ch-cәll ilә dyil, sdәliklә ynşı ln mәnәvi zәnginliklә dldururdulr. Әziz islm Pyğәmbәri hәytı byu ch-cәll nifrәt dәrdi. Sәfәrә gtmәk istәyәndә bir dәstәnin nun rdınc hәrәkәt tmәsinә izn vrmәzdi. tlı lduqd vә bir piyd nunl gәlmәk istәdikdә, dyәrdi: Qrdş! Bu işlәrdәn birini sçmәlisәn; y sәn qbğ düş, mәn rdınc gәlәrәm; y mәn gdim, sәn snr gәl. Әgәr tәsdüfәn iki nәfәrin t minmәsi mümkün lsydı, buyurrdı: Gәl hәr ikimiz minәk, yşı lmz, mәn tlı lm, sәn isә piyd. Özü tl gdib bşqsın piyd gtmәyә izn vrmәsi qyri-mümkün idi. Mәclisdә turduqd, dyәrdi: Dirәvi әylәşәk ki, mәclisin yurı-şğısı lmsın. Әgәr mәn yurı bşd tursm vә sizlәr әtrfımd әylәşsәniz, zmn mәnim ch-cәllım syılrsınız, mәn isә blә işi svmirәm. Pyğәmbәr (s) nә qәdәr ki sğ idi, bu prinsipdәn çımzdı. Bu işi rәhbәr üçün bir növ zәruri vә lzım bilirdi. Bun görә dә görürük ki, Әli (ә) d öz әlifәliyi zmnınd bu prinsipә sn dәrәcә diqqәtlә riyәt dir. Bir bşçıy, üsusilә mәnәvi vә ruhni cәhәti dә ls, İslm hç vt iczә vrmir ki, özü üçün ch-cәlh vә tәmtәrq düzәltsin. llhın pyğәmbәrinin ch-cәllı nun zhiri tәşkiltınd y, mәnәviyytınddır. Әmirәl-möminin әlifәliyi zmnı, Bğddın yınlığınd Әnuşirәvnın qәdim sryının yrlәşdiyi Mәdin şәhәrinә gәldi. Sry girib, n yli bdı. Bir nәfәr dünynın vәfsızlığı brәdә әrәbcә bir şr umğ bşldı. Әli (ә) buyurdu: Bunlr nәdir?. Snr Qurn yәsi u:

 

nlr nçә-nçә bğlr, bulqlr, nçә-nçә әkinlәr, gözәl yrlәr vә zövq ldıqlrı nçә-nçә nmәtlәri qyub gtdilәr.

 

Hәzrәt Әli (ә) İrn әrzisinә gәlәndә irnlılr Әlinin (ә) gәldiyini bildikdә, bir qrup kәndud hәzrәti qrşılmğ gәlib, nun qbğınd qçmğ bşldılr. Hәzrәt nlrı çğırıb ddi: Nә dirsiniz? Ddilәr: Bu, böyüklәrimiz üçün tdiyimiz hörmәtdir, nlrın qbğınd qçrıq. İndi dә sәnә hörmәt tmәk üçün bu işi görürük. Buyurdu: Siz bu işinizlә özünüzü tәhqir dib lçldırsınız, böyüklәrә dә bunun zәrrәcә yri ydur. Bu işlәr nәdir? Mәn bu tәşriftdn uzq vә bizrm vә siz dә zd insnsınız; mәn bir bәşәrәm, siz dә bir bәşәr.

 

Dmәk әziz Pyğәmbәrin (s) yşyış prinsiplәrindәn vә üslublrındn biri sdәlik әsli idi llh Pyğәmbәrinin (s) sdә vә qәnәtli ymәyi vr idi. Vә ömrünün snun qәdәr bu әslә riyәt tdi. Hәdislәrin birindә nәql tmişlәr (sünnilәr dә nәql tmişdir) ki, Pyğәmbәr (s) rvdlrındn üz döndәrib, nlrı bşnmq, yud sdә yşyışı sçmәkdә zd qydu. Bu hdisә vtı әttb ğlu Ömәr әziz Pyğәmbәrin (s) tğın girdi. rvdlrın bәzisi dyirdilәr ki, ı bizim yşyışımız ç sdәdir, qızıl vә zinәt istәyirik, hәrbi qәnimәtlәrdәn bizә dә vrin. Pyğәmbәr (s) buyurdu: Mәnim hәytım sdәdir, mәn sizi bşmğ vә Qurnın ddiyi kimi sizә (ki, bşnn bir rvd bir şy vrmәk lzımdır) bir şy vrmәyә hzırm. Әgәr mәnim sdә yşyışıml kçinirsinizsә, kçinin, y, bşnmq istәsәniz, bşyım. Әlbәttә hmısı ddi: Y, biz sdә yşyışl kçinәrik. Mcәr tәfsiltilәdir. Yzmışlr ki, әttb ğlu Ömәr hәzrәtin rvdlrının nrht lduğundn әbәrdr lduqd, Hәzrәtlә dnışmq üçün nun hüzurun gtdi. Ömәr dyir: Bir zәnci Hәzrәtin qpıçısı idi. Hәzrәt n tpşırmışdı ki, hç kimi içәri burmsın, ry çtıb zәnciyә ddim ki, Hәzrәtә d, Ömәrdir. Gdib gәldi vә cvb vrmәdiyini söylәdi. Mәn gdib ynidәn gәldim vә izn istәdim, ynә dә mәnә cvb vrmәdi. Üçüncü dәfә qәbul tdi. İçәri gtdikdә gördüm ki, urm lifinә şyn bir döşәk üstündә istirhәt dir, mәn tğ girәndә, Hәzrәt zcıq yrindәn hәrәkәt tdi; gördüm ki, döşәk (kbudluqdn) mübrәk bәdәnindә iz slmışdır. Ç nrht ldum. Ömәr snr (bәlkә dә ğly-ğly) dyir: y llhın Pyğәmbәri! Nә üçün blә lmlıdır? Nә üçün kәsrlr vә qysәrlәr nz-nmәt içәrisindә qәrq lduqlrı hld, sәnin kimi llhın Pyğәmbәri blә bir vәziyyәtdә lsun? Hәzrәt nrht lub, yrindәn qlrq buyurdu: Sәn nә dyirsәn? Bu bihudә sözlәr nәdir dnışırsn? Sәnin nәzәrindә ç böyük cilvәlәnib, mәnim cür ch-cәllımın lmdığını ysulluq hsb dirsәn? Vә ch-cәllı nlr bir nmәt snırsn? nd lsun llh ki, nlrın hmısı müsәlmnlr qismәt lr, mm bunlr dm fәr syılmz.

 

Görün, Pyğәmbәrin (s) yşyışı ncә idi, ölәndә nә qyub gtdi? Әli (ә) ölәndә nә qyub gtdi? Pyğәmbәr (s) dünydn gdәndә, ylnız bir qızı vr idi. Әnәnә lrq hәr bir insn tifә myrı ilә dvrns, qızı üçün v vә yşyış vәsiti hzırlmq istәr. Әksinә, bir gün Ftimәnin (s) vinә gdib, görür ki, nun qlund gümüş bilәrzik vr vә qpıy bir әlvn pәrdә sıb, Hәzrәt Zәhrnı (s) sn dәrәcә svdiyinә bmyrq, bir söz dmәdәn qyıdır. Hәzrәti-Zәhr (s) hiss dir ki, tsı bu vәziyyәti dә nun üçün şlmır. Nә üçün? Çünki әhli-sәffә (islmın vsiz lduqlrı üçün hәzrәti Pyğәmbәrin (s) mәscidinin yvnınd turn qәrib vә qnqlrı) dövrü idi. Ztәn bәşiş әhli ln vә düny mlındn hәr nәyi ls, bşqlrın bğışlyn Zәhr (s), Pyğәmbәr (s) qyıdn kimi gümüş bilәrziyi qlundn çırır vә әlvn pәrdәni çıb, bir nәfәrlә әziz Pyğәmbәrin (s) hüzurun göndәrir. Hәmin dm bunlrı gәtirib, bildirir ki, y llhın Pyğәmbәri, qızınız göndәrib, istәdiyiniz hәr hnsı yir işdә mәsrәf din. zmn Pyğәmbәrin (s) üzü gülür vә blә bir cümlә dyir: y tsı n qurbn!.

 

Ty gcәsidir. Zәhr (s) üçün, bir gәlinlik köynәyi lmışlr, әvvәldәn dә bir köynәyi vr idi. Gcә bir ysul Zәhrnın (s) qpısın gәlib sәslәyir: Mәn çılpğm, mәni gyindirәn ydurmu?. Bşqlrı bu ysul diqqәt ytirmirlәr. vin gәlini vә ncә dyәrlәr, tt çımış Zәhr (s) görür ki, hç kim n bmır, dәrhl gdib әlvәtdә tәzә pltrını çırdıb n vrib köhnә pltrını gyir vә qyıtdıqd:

 

- Hnı köynәyin?- dyә sruşurlr

 

- llh ylund vrdim, - dyir.

 

Zәhr (s) üçün bunlrın nә әzәmәti, nә әhәmiyyәti vr? Pltr nәdir? Tәşkilt vә dәbdәbә nә dmәkdir? Zәhr (s) Fәdәk dlınc gdirsә, bu, n görәdir ki, İslm hqqı istәmәyi vcib bilir, ys Fәdәkin nә dәyәri vr? Fәdәkin dlınc gtmәsә, zülmә bş әymiş lrdı, ys yüz fәdәklәri nlr llh ylund vrәrdilәr, zülmә bş әymәmәk lzım lduğu üçün Zәhr (s) öz hqqını tәlәb dir, yәni Fәdәkin dәyәri Hәzrәti-Zәhr üçün hüquqi rktr dşıyır, iqtisdi vә mddi y. İqtisdi vә mddi cәhәtdәn dәyәri ylnız bu qәdәr idi ki, әgәr Fәdәk ls, bşqlrın yrdım dә bilәrәm.

 

Bәli, Zәhrnın (s) blә ty gcәsi lmuşdu. ncq vәft tmәzdәn әvvәl üsusi tәmiz pltr gydi ki, ölәndә hlәtdә lsun. Ümәys qızı Әsm dyir: Әziz Pyğәmbәrin (s) vәftındn y ytmiş bş, y d dsn bş gün snr gördüm ki, nımın hlı yşıdır, yrindәn qlıb turdu, snr durub qüsl lәdi vә snr buyurdu:

 

- Әsm! Mәnim tәmiz pltrlrımı gәtir. Әsm dyir ki, mәn ç svindim ki, lә bil nımın kfi yşıdır. Lkin , bir cümlә ddi ki, Әsmnın bütün ümidlәri üzüldü. Hәzrәt Zәhr (s) buyurdu:

 

- Әsm! Mәn indi üzü qiblәyә ytırm, zcıq, bir nçә n mәnimlә dnışm, lә ki, bir z kçdi, mәni sәslә. Cvb vrmәsәm, bil ki, ölüm әrәfәsindәyәm. Burd Әsmnın bütün ümidlәri üzüldü. qәdәr dә kçmәdi ki, Әsm hryl Әlinin (ә) srğın gtdi vә Әlini (ә) mәsciddәn çğırdı. Hәsәn (ә) ilә Hüsyn (ә) gәldi.

 

Uc vә böyük llhdn bşq bir qüvvә vә qüdrәt ydur. Mәhәmmәdә vә nun pk nәslinә slvt!

 

Sәnin böyük, әzәmәtli, yüksәk, әziz dınl y llh!

 

y llh, bizi islmın vә Qurnın qәdrini bilәn t, Öz mәrifәt vә mәhәbbәt nurunu qәlblәrimizә sç; Pyğәmbәr vә nun övldının mәhәbbәti vә mәrifәtini bizim qәlblәrimizә sl; bizim şәri htiyclrımızı yrinә ytir; ölülәrimizә öz inyәt vә rәhmәtini şmil lә; ğmız Shibәz-zәmnın zühurunu yınlşdır! min.

  
DÖRDÜNCÜ ÇIIŞ  
VSİTӘDӘN NCӘ İSTİFDӘ TMӘK LR?  

Pyğәmbәrin (s) dvrnışındn öyrәnilmәli mәsәlәlәrdәn biri dә vsitәdәn ncә istifdә tmәkdir. Әvvәl, insn öz hәdәflәrindә müsәlmn lmlıdır, yәni hәdәfi müqәddәs, li vә ilhi lmlıdır; ikincisi, hәmin hәdәflәrә çtmq üçün vsitәdәn ncә istifdә tmәkdә dә hәqiqi müsәlmn lmlıdır. Cmtın bәzisi hәdәf bımındn müsәlmn dyil, yәni hәytlrınd ymәk, içmәk, gyim vә zövq lmqdn bşq hәdәflәri ydur. nlrın fikirlәşdiklәri ygnә hәdәf bundn ibrәtdir ki, dh rtıq sudәlikdә lmq üçün ncә yşsınlr. Bunlrın hәdәfi әslindә bir hyvnın hәdәfi çәrçivәsindәn kәnr çımır. Bunlr nәinki müsәlmn, hç insn d dmәk lmz. Bir insn, insn lduğu üçün, hyvni şәhvәtlәr hüdudundn yüksәk idyy mlik lmlıdır vә әgәr insn dğrudn d müsәlmn ls, bütün hәdәflәr bir kәlmәdә ülsә lr, d llhın rzılığıdır. Snrkı mәrhәlәdә insn, öz pk, müqәddәs vә li hәdәflәrinә çtmq üçün vsitәlәrdәn istifdә tmәli lur. Mәsәlә bursınddır ki, mәqsәdin insnpәrvәr vә ilhi lmsı kifyәtdirmi? Hәdәf ilhi lduqd, rtıq vsitәnin nә lmsı fәrq tmirmi? Vә müqәddәs hәdәfә çtmq üçün hәr növ vsitәdәn istifdә tmәk lrmı? Tutq ki, mәqsәdimiz müqәddәsdir. Müqәddәs hәdәf üçün hәr bir vsitәdәn - müqәddәs lmyn vә çirkin vsitәlәrdәn blә - istifdә tmәk lrmı? Ys, müqәddәs hәdәf nminә müqәddәs lmyn vә çirkin vsitәdәn y, müqәddәs vsitәdәn istifdә tmәk lzımdır? Mәsәlәnin ydınlşmsı üçün bir nçә nümunә vririk.

  
DİNİN TӘBLİĞİNDӘ QYRİ-ŞӘRİ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

Mәqsәdimiz dini tәbliğ tmәkdir. Bundn yşı iş nәdir ki! Bәzәn isә hәdәfim öz şәsi işimi hәll tmәkdir, bir işi özüm üçün, öz rhtlığım vә mәnfәәtim üçün görmәk istәyirәm. Burd mәsәlә ydındır. Lkin bir işi özüm üçün dyil, din üçün görmәk istәyirәmsә, nd hәr növ vsitәdәn istifdә tmәyim cizdirmi? Әgәr şәsi mәnfәәtim üçün çlışırms, mәsәlәn, bәzәn işimin mddi vә y idri bımdn çәtinliyi lur, sizin ynınız gәlirәm ki, müşkülü hәll dәsiniz; bun görә dә üç-dörd yln uydururm. Burd hmı mәni dnlyıb dyәr ki, bun b, müşkülünü hәll tmәk üçün, yltqlıq dir, yln dnışır, ittihm dir. Bәzәn isә hәdәf bşq şydir. Mәn bir mәscid tikdirmәk istәyirәm, özüm üçün ki tikdirmirәm, hәqiqәtәn dә mәscid tikmәkdә hәdәfim müqәddәsdir. Mәn mәscidi lmyn bir yrdә mәscid tikdirmәk istәyirәm ki, cmt gәlib rd nmz qılsın, mizә mәclislәri tәşkil tsin, uşqlr gәlib rd din hökmlәrini öyrәnsinlәr vә yığıncqlr lsun. Bu mәscid tikinti mtrlı istәyir, bir sır çәtinliklәri vr, idrә mәsәlәlәri qrşıy çı bilәr. Cmtdn pul yığmq lzım lur. İndi bir nәfәr yirh qllrını çırmyıbdır ki, bu mәscidin işini yl vrsin. , birinin ynın gdib, bir söz dyir vә bu yll ndn pul qprmq istәyir, üç-dörd yln d dyir, lkin nәhyәt, ndn mәscid üçün bş min tümәn pul qprdır. Bşqsın yltqlıq vә ikiüzlülük dib dyir ki, sәn lәsәn, blәsәn, bizim qәdimdәn sәnә hörmәtimiz vr, yuud gördüm ki, bhiştdә yüksәk mәqmın vr, n min tümәn dә bundn lır, әlli min tümәn bir bşqsındn qprdır. Biz bu işә nә dyәrik? Bәlkә dә çlrı bu işi müqәddәs snıb, bir növ fәdkrlıq hsb dib dyәrlәr ki, bir b, bu yzıq özü üçün çlışmır, sәhәrdәn şm qәdәr qllrını çırmyıb ylnız mәscid üçün çlışır, gör nә iş qlmyıb ki bu dm görmәsin?! Hәr kimә çtır, hәr yl ilә dә ls, mәscid üçün pul qprdır, dğrudn d fәdkr vә әliçıq dmdır.

 

Görәsәn bu cür iş düzgündür, ys düzgün dyil? Bunun özü bir mәsәlәdir.

  
HӘDİS UYDURMQ 

Bir nәfәr (bu, lmuş hdisәdir) lq yl göstәrib, hidyәt tmәk üçün Pyğәmbәr vә y immdn hәdis uydurur, hlbuki, şәsi qәrәzi ydur, hәdәfi lqı düz yl çәkmәkdir. düşünür ki, әgәr Pyğәmbәr (s) vә y immdn lq blә hәdis dsә, lq dh yşı qәbul dәr. Bu şәs, mәsәlәn, öz qәlbindә dyir: Bu lq ki, bu qәdәr qybәt dib, bş sözlәr dnışır. lqın qybәt dib bş söz dnışmmsı üçün, yşı lr ki, filn dunın üstünlüyü brәdә bir hәdis uydurum, lq d bu hәdisi uyub, bş vә bihudә dnışıq, qybәt әvәzinә, gdib du usunlr; yud Qurn svbındn dyim ki, әgәr Qurnın filn surәsini qır dәfә rdıcıl usnız, filn nәticәsi lcq.

 

Görәsәn bu yşı işdirmi? Hәdәf müqәddәsdir, bir nәfәr yln dnışıq vә uydurmlrl bu müqәddәs hәdәfә çtmq istәyir. Görәsәn, bu düzdür, ys düz dyil?

 

Tridә blә işlәr görәnlәr ç lmuşdur. Bir hәdis vrdır ki, tәfsir kitblrının çund yzmışlr. Mәncә Mәcmәül-bәynın müqәddimәsindә dә yzılmışdır vә mәn dәfәlәrlә kitblrd nu umuşm. Bu hәdisi Übәyy ibni Kәbdәn Qurn surәlәrinin qirәtinin üstünlüklәrinә dir nәql dirlәr. Mәsәlәn, Tәbrәk surәsini umğ üsusi üstünlük, Әlәq surәsinә bşq bir svb, Qәlәm surәsinә bşq svb, Bәqәrә surәsinә bşq, li-İmrn surәsinә bşq svb zikr dirlәr. Hәr surә üçün bir söz dmişlәr; hmısı d Pyğәmbәrdәn rәvyәt lunmuşdur. Biri gdib, bu hәdisi rәvyәt dәndәn sruşur ki, ı nә cür lur, bu hәdisi ylnız sәn rәvyәt dirsәn vә sәndәn bşq bir nәfәr dmir? Cvb vrir:

 

- Düzünü istәsәn, bu hәdisi mәn llhın rzılığı üçün uydurmuşm. Gördüm ki, mәclislәrdә turub әfsnә vә chillik dövrü (әrәblәrin Pyğәmbәrdәn әvvәlki dövrlәri) triini nәql tmәyә vә chiliyyәt dövrü şrlәrini umğ bşlyırlr. Gördüm ki, cmtın vtı bş yrә itir. Bu bihudә işin yrinә nlrı Qurn umğ yönәltmәk üçün bu hәdisi Pyğәmbәrin dilindәn ddim. Bunun nә ybi vr?

 

yrı bir dm müәyyәn mәqsәd üçün bir yuu uydurur vә bu yuu ilә lqı hidyәt tmiş lduğunu gümn dir.

 

Sul yrnır: Görәsәn, bir nәfәrin müqәddәs hәdәfә çtmq üçün müqәddәs lmyn vsitәdәn istifdә tmәsi düzgündür, ys düzgün dyil?

 

Bu mәsәlә әvvәllәr dәfәlәrlә fikrimә gәlmişdi. lә bu gün ynә dә Tәfsir-әl-miznı uyurdum. Gördüm ki, müәllif pyğәmbәrlәrin tәbliğ üslubun dir Qurndn qvrdığını bәyn tmişdir. Ümumiyyәtlә, bu tәfsirdәn blә çıır ki, pyğәmbәrlәr öz dvrnışlrınd hqq çtmq üçün hç vt btil vsitәdәn istifdә tmәmiş vә hqq çtmq üçün hәr zmn hqqın özündәn fydlnmışlr.

  
QURNDKI HKYӘLӘRİN ӘSLİ VRMI?  

Misirlilәrin bәzisi bş bir söz dmişlәr ki, bәzәn misirli lmynlrın d sözlәrindә görünür. d Nәhcül-bәlğәnin bәzi әhvltlrın iddir. Dyirlәr filn әhvlt düny trilәrindә ydur. Yşı, tutq ki, tridә ydur. zmn sul lunur: Dünyd bş vrmiş bütün hdisәlәr tri kitblrınd vrmı?! Hl-hzırd әlimizdә ln tri kitblrı tәqribәn üç min il әvvәlә iddir. Yәni tәqribәn islmdn min dörd yüz il әvvәlә kimi dmәk lr ki, düny trii ydındır; ndn әvvәlki dövrә gәldikdә isә әsl ydın bir tri ydur. Dörd-bş min il bundn әvvәlә tridәn qbqkı dövr dyilir.

 

Bәzilәri Qurnın bәzi әhvltlrı brәdә dmişlәr ki, Qurnın hәdәfi müqәddәsdir, hkyәlәri öyüd vә ibrәt götürmәk üçün nәql dir. Qurn tri kitbı dyildir ki, hdisәlәri yzsın; Qurn hdisәlәri ibrәt lsun dyә zikr dir. Mәqsәd nәsihәtdir, hdisәnin bş vrib-vrmәmәsi fәrq tmәz. Dünynın çlu riflәri hyvnlrın dilindәn lduqc böyük nәsihәtlәr dmәmişlәrmi? nlrın hәqiqi lmdığını hmı bilir. Kәlilә vә dimnә dstnlrını misl çәkmәk lr. Dvşn blә ddi, tülkü lә ddi, sln blә dnışdı; sln gәlib tülkü ilә blә dnışdı, snr dvşn tpşırıq ldı. Bәzәn insnın ğıllı lmsının zәrurәtini, zrblığın vә gücün ğıl qrşısınd dyn bilmәyәcәyini dmәk istәyәndә, ciz dvşnın güclü slnı quyuyu sldığını mәsәl çәkir. Bunu öyüd vә nәsihәt üçün dyir, ys lә bir әhvlt lmmışdır ki, nd hәqiqәtәn sln, tülkü vә dvşn bir-birilә dnışsınlr. Bәzilәri (llh pәnh prırm) blә bir söz dmәk istәmişlәr ki, Qurn hkyәtlәrinin tridә bş vrmiş lduğu, yud nәsihәt vә ibrәtmiz bir mәsәl lmsı hqd fikirlәşmәyin zәrurәti ydur.

 

Lkin bu, ç yrsiz sözdür. Pyğәmbәrlәrin öz mәntiqlәrindә bir hәqiqәt üçün (llh pәnh) bş vrmәmiş bir hdisәni vә y bir ylnı misl üçün dә ls-dmәklәri qyri-mümkündür. Düny әdәbiyytınd, hyvnlrın dilindәn dyilәnlәrdәn әlvә, lmyn hdisәnin nәql dilmәsi hllrı çdur. Hәtt Sәdinin Gülüstn, Bustn vә bşq әsәrlәrindә ln dstnlrın trii dәyәrә mlik lub-lmdığı mәlum dyil, nlrın bir çunun qәti lrq trii dәyәri ydur, çünki әss tibrilә dstn özü özünü dnır. Mәsәlәn, dyir ki, Hindistnd lnd Sumәnt bütnsın gtdim, rd Zәnd vә Pzәnd uyurdulr, snr durub bütlәri sındırdım, lә lәdim, blә lәdim. Әslindә Sәdinin ömrü byu ry gdib-gtmәmәsi mәlum dyil. Bundn әlvә, Sumәnt bütnsın gtmişdirsә, Zәnd vә Pzәnd rd nә gәzirdi? Y dyir: Kşğәrdә idim, bir uşğı gördüm ki, filn nәhv kitbını uyurdu, mәn n blә ddim, mәnә blә cvb vrdi. Y, bunlr lmmışdır. Sәdinin mәqsәdi öyüd vrmәkdir. Sultn Mhmud vә yzın dilindәn bir sır sözlәr dyir ... Bunlrın hәqiqәti ydur.

 

Qurn, Pyğәmbәr (s), immlr vә bu mәktәbin ytirmәlәrinin bir müqәddәs hәdәf üçün müqәddәs lmyn vsitәdәn - mәsәlәn, bir bş, btil vә әsli lmyn hәdisdәn misl üçün ls d, istifdә tmәlәri qyri-mümkündür. Bun görә Qurndkı bütün hkyәlәrin bş vrmiş lmsın şübhә tmirik. Qurnın nәql tdiyi әhvltlrın bş vrmiş lmsın dir düny triindә sübut tpmğ htiycımız ydur. Düny trilәrini Qurn tәsdiq tmәlidir. , (Әllmә Tәbtәbi) Әl-miznd Qurn yәlәrinә әsslnrq sübut dir ki, әss tibrilә pyğәmbәrlәrin dvrnışınd blә bir şy lmmışdır ki, bir müqәddәs hәdәf üçün müqәddәs lmyn vsitәdәn istifdә tsinlәr.

  
YNİLİKÇİLӘRLӘ MÜHFİZӘKRLR RSIND YYILN İKİ BTİL SÖZ 

Bu brәdә ynilikçilәr rsınd bir söz, mühfizәkrlr rsınd d bşq bir söz yyılıb. nlrın hәr ikisinin hәqiqәtә ncә zәrbәlәr vurduğunu tәkcә llh bilir. Ynilikçilәr rsınd yyılmış vә üzәrindә tәkid lunn söz yni frnsızlrdn götürülmüş vә misirlilәrin ifdәsi ilә dsәk, Hәdәf vәsilәni mübh dir (Mәqsәd vsitәyә hqq qzndırır) sözüdür. Dmәk, çlış hәdәfin müqәddәs lsun. Müqәddәs hәdәf üçün hәr bir vsitәdәn - müqәddәs lmzs blә - istifdә dә bilәrsәn. Müәyyәn dәrәcәdә mühfizәkrlrın rsınd yyıln söz bir hәdisdir ki, hәtt şy Әnsri (r.h.) Mәksibi-mühәrrәmә әsәrindә nu iki yrdә nәql tmişdir. Birindә tәfsir tmir, lkin biri yrdә tәfsir dir. hәdis bundn ibrәtdir ki, әgәr bidәt әhli ilә (din hökmlәrinin ziddinә yni sünnәt uydurnl) rstlşsnız, nlrı sәrgәrdn din, hyrәtә dldırın. nlrı, yәni dindә bidәt yrdnlrı, dindә lmyn şylәri dinә dil dәn dmlrı hyrәtә dldırın. Dindә lmyn bir şyi dinә dil tmәk bidәtdir. Yәni bir nәfәr gәlib, dinin tәrkib hissәsi lmyn bir şyi din dın lә dsin ki, cmt nun dindәn lduğunu tәsәvvür tsinlәr. nun әksi dә mümkündür: Dinin tәrkib hissәsi ln bir şyi dindә lmyn bir şy kimi qәbul tdirsin. Hәr iki vәziyyәt bidәtdir. (burd bu hәdisi izh tmәzdәn әvvәl, bir mәsәlәyә işrә tmәk zәruridir).

  
BİDӘT VӘ YNİLİKÇİLİK 

Bu gün ynilikçiliyә bidәt dyirlәr. Dindә y, bşq shәlәrdә ynilikçiliyin irdı ydur. Biri şrdә, biri sәnәtkrlıqd, biri isә fәlsәfәdә ynilikçi lmq istәyir. Bunun irdı ydur, lkin dindә yniçilik mәnsızdır, çünki dini gәtirәn biz dyilik, hәtt imm d din gәtirәn dyil. İmm Pyğәmbәrin vәlisi vә nun lm әzinәsidir. İmm Pyğәmbәrin ddiyini bәyn dir. Pyğәmbәrin özü dә din gәtirmәyib. llh dini mәlәk vsitәsilә, bәzәn isә birbş pyğәmbәrә vәhy dib. Pyğәmbәr dә cmt çtdırır vә hmısını bir yrdә imm bәyn dir. Dindә ynilikçilik btildir, bidәtdir, hrmdır. Yni kәşf, mәn çırmq, istinbt düzgündür, ynilikçilik dyildir. Әbrilәr ictihdı ynilikçilik hsb dirlәr. Dyirlәr ki, ictihdlrın hmısı bidәtdir. nlr sәhv dirlәr. İctihd yşı qvrmq dmәkdir. l bilsin ki, bir müctәhid müәyyәn mövzunu qbqc özünün vә y bşq müctәhidlәrin çırdıqlrı hökmdәn yrı cür dәrk dir. Bu, dәrk tmәk mәsәlәsidir, ynilikçilik y. Bu gün mütlәq ynilikçiliyi bidәt dlndırır vә nu himyә dirlәr. Mәsәlәn, dyirlәr ki, filnkәs bidәt dir. Lkin biz sәhv tmәmәliyik vә bu ifdә dә ynlışdır. Qәdimdәn bizim rmızd bidәt, yәni dindә ynilikçilik, dindә lmyn şyi dinә dil tmәk mәnsınddır. Snrlr, tәdriclә bidәtin irdı ydur dmәk üçün hәr şyi bidәt dlndırmğ bşldılr. Bunu dmәk istәdim ki, bәzi gәnclәr sәhv tmәsinlәr. Bu gün ynilikçiliyә bidәt dyirlәrsә vә bu bidәt incәsәnәt, şr, fәlsәfә vә y lmi mәsәlәlәrә iddirsә, nәinki irdı ydur, üstәlik kmldır. Lkin dindә (ictihd mәnsınd dyil, dindә lmyn bir şyi uydurmq) әn böyük günhlr hәddindәdir, bir hәdisdә dyilir:

 

Bidәt dәnә hörmәt göstәrәn şәs, dinin rdn prılmsın yrdım tmişdir.

 

Әgәr bir nәfәr bir bidәt әhlini görmәyә gtsә, dini rb tmişdir. Yәni hәr kim dindә bidәt tsә, nunl gt-gәl tmәk blә hrmdır.

 

Bidәt әhli brәdә bir hәdisimiz vr. rd dyilir ki, bidәt әhlini görükdә nu hyrәtlәndirin! Bu kәlmә iki yrdә işlәnәr: Biri mәhkum tmәk vә hyrәtlәndirmәk mәnsınddır ki, Qurnın özündә dә gәlmişdir. mәqmd ki, hәzrәt İbrhim öz zmnının zlım hkimi ilә mübhisә tdi vә işin snund kfir ln mәbhut ldu, , İbrhimin mәntiqi qrşısınd ciz qldı, mәbhut ldu, mәhkum ldu, rüsvy ldu. İkincisi isә böhtn vә töhmәt, yәni yln uydurmq mәnsınddır. Bildiyimiz kimi, bu kәlmә bu böyük böhtndır yәsindәdir. Yәni böyük böhtn, böyük yln. Şy Әnsri çıqc dyir ki, bidәt әhli ilә qrşılşdıqd, nlrı hyrәtlәndirin. Yәni güclü mәntiqlә nlrl qrşılşın, nlrı mәbhut din, ncә ki, İbrhim öz zmnının zülmkr hkimi Nәmrudl mübhisә tdi vә nu mәbhut tdi. Bidәt әhlinә mәntiqlә ynşın. Cmt bş düşsün ki, nlr bidәt әhlidirlәr vә yln dyirlәr, nlrl bәhsә girişib, mәhkum lәyin.

 

Bir qrup bu hәdisdәn bu cür istifdә tmişlәr ki, bidәt әhlini gördükdә, yln dmәk cizdir, nlr hәr nә istәyirsinizsә, nisbәt vrin, istәdiyiniz ylnlrı uydurun, yәni müqәddәs bir hәdәf ln bidәt әhlini әzmәk üçün müqәdddәs lmyn vsitәdәn, yәni yln uydurmqdn istifdә din, çünki bu işin dirәsi gnişlәnәr. ğıllı dmlr hç vt blә söz dmәzlәr, әmәli bşq ln dmlr isә hәmişә bәhnә trırlr.

 

Nәfsin qәribә hiylәlәri vr! Yldn zdırn nәfsin hiylәlәri qәribәdir! Hәrdәn insnın nәfsi lә hiylә işlәdәr ki, dmın özü dә bş düşmәz. Mәsәlәn, pyğәmbәrin dğum gcәsidir, şәnlik tmәk istәyir. Әlqsız işlәr görüb dyir ki, şәnlik gcәsidir, Pyğәmbәrin dğulduğu gcәdir, yyib-içmәyin nә irdı vr? Mәn Pyğәmbәrә görә bu işi gördüm!. şğıdkı mcәr bir şhının dәyәri ln zmn iddir: Dyirlәr bir nәfәr çır mğzsın gdib, stıcıy ddi:

 

- Mәnә bir şhılıq çır vr.

 

Stıcı ddi:

 

- Bir şhıy çır lmz.

 

- Nә qәdәr lr, qәdәr vr.

 

Stıcı tәkrr tdi ki, lmz. Kişi ddi:

 

- Bir qrnlıq çırı iyirmi yrә böl vә bir şhılığını mәnә vr.

 

- Bir şhılıq çır bir stәknın dibi dә lmz.

 

Ddi:

 

- lә nu vr.

 

Stıcı ddi:

 

- Cmt sәrş lmq üçün içir, bu qәdәr çır sәnә tәsir tmәz ki!

 

Ddi:

 

- Sәn nu vr, sәrş lmsı öz bynum.

 

Bәzilәri sәrş lmq üçün bәhnә trırlr, kflәnmәsi nlrın özündәdir, ncq hәrzәlik vә bәdmәstlik tmәk üçün bir bәhnә tpsınlr. Dyirlәr iczә vrilmişdir ki, ürәyimiz istәyәn hәr bir ylnı bidәt әhlinә uydurq. Blә dm snr düşmәnçiliyi ln hәr bir şәsә dәrhl bir söz qşur, ittihm dir. Snr dyir ki, , bidәt әhlidir; bşlyır uydurub yln dmәyә, ittihm tmәyә. Nә üçün? Bizә iczә vrilib, dyir. nd görürsünüz ki, dinin bşın nә gәlir?! vrpsyqlrımız dyir, ki, hәdәf vsitәni mübh dir. Hәdәf yşı lmlıdır, hәdәf ki yşı ldu, vsitә hәr nә lurs, lsun. Mühfizәkrlrımız isә dyir: Bizә dyiblәr nlrı hyrәtlәndirin, ürәyimiz nә istәsә, dmәyә hqqımız vr vә ürәyimiz istәyәni dә dyirik. nd görün dinin bşın nәlәr gәlәr?!

  
ӘBU HÜRYRӘ VӘ SĞN STN 

Әbu Hüryrә Müviyә tәrәfindәn Mәkkәdә hkim lnd, bir kişi şәhәrә stmq üçün bir qәdәr Әkkә (indiki Әkk) sğnı gәtirmişdi. mm nun sğnlrını hç kim lmdı. Bşq yrә prmğ imknı y idi vә mәhsul hvnın istisindә rb lurdu. Sğn stn Әbu Hüryrәnin ynın gdib ddi:

 

- Әbu Hüryrә! Bir svb iş görә bilәrsәnmi?

 

- Ncә ki?

 

- Mәn bir müsәlmnm, mәnә dyiblәr ki, Mәkkәdә sğn tpılır vә Mәkkә әhlisi sğn istәyir, nә qәdәr ticrәt mlım vr idisә, stıb sğn ldım vә bury gәtirdim. İndi hç kim lmır, rb lmq üzrәdir. Sәn bir mömini qurtrıb, bir nәfsi dirildәrsәn. Bir iş görә bilәrsәnmi?

 

Әbu Hüryrә ddi:

 

- Ç yşı, cümә günü cmt nmz qılnd sğnlrı müәyyәn yrdә hzırl. vt mәn bir iş görәrәm.

 

gün cmt bir yrә tplşnd Әbu Hüryrә ddi:

 

- y cmt, llhın Pyğәmbәrindәn şitdim ki, hәr kim Mәkkәdә Әkkә sğnı ysә, cәnnәt n vcib lr.

 

Bir stın içindә cmt sğnlrı ldı, Әbu Hüryrә dә qәlbindә rzı idi ki, bir möminә nict vrdim, bir müsәlmn tciri iflsdn qurtrdım. llh sәni öldürsün! Pyğәmbәrin hәdisi blә şylәrә vsitә lmlıdırmı?! Snr bu shәdә nәlәr dyilmәdi?! Bәlkә dә müәyyәn şәhәrlәrin üstünlüyü brәdә dyilmiş әbәrlәr vә hәdislәrin yüzdә dsn bşi şәsi mәnf üçün söylәnilib. Mәsәlәn, Pyğәmbәrin dilindәn dyilir: bdlıqlrın әn yşısı Byhәqdir, yrlәrin әn yşısı Byhәqdir, Sәbzәvrın ynındkı Byhәq. Pyğәmbәrin Byhәqlә nә işi vr idi ki, gәlib bu qәdәr yrdәn Byhәqi sçib yrlәrin әn yşısı Byhәqdir dsin. Bәs nә üçün bu lmuşdur? Çünki filn Byhәqli ğ özünә bir vsitә düzәltmәk istәmişdir. Bu vә bu kimi misllr istәnilәn qәdәr vrdır ki, mәn dmәk istәmirәm. ncq bilin ki, blә şylәr dini rb tmişdir. Hlbuki nun (Әllmә Tәbtәbi) buyurduğun görә, pyğәmbәrliyin üslubu, bütün pyğәmbәrlәrin dvrnışının özәyi budur ki, müqәddәs hәdәf, yәni hqqın yrinә әsl btildәn istifdә tmәmişlәr.

  
ӘLİ (Ә) VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

Nә üçün hәzrәt Әlinin (ә) siysәti yumşqlıq bilmir vә әyilmirdi? nun hәdәfinin müqәddәs lmsın şübhә ydur. İbni bbs vә Müğyrә ibni Şöbә kimilәrinin tәklifi nә idi?! Müğyrә ibni Şöbә snrlr Müviyәnin üsusi dstlrındn vә Әlinin (ә) düşmәnlәrindәn ldu. Әmirәl-mömininin әlifәliyinin әvvәlindә gәlib hәzrәtlә dnışdı, әvvәlcә siysәtbzlıql Hәzrәtә tәklif dib ddi ki, mәncә gәrәk sәn hәlәlik Müviyә brәsindә bir kәlmә dә dnışmysn. Vә hәtt nu tәsdiq t, yәni nu d hökumәtә lyiq ln bşq dmlr kimi hәlәlik tәsdiq t, qy әylı rht lsun. lә ki, vәziyyәt sәhmn slındı, gözlәnilmәdәn vәzifәdәn zd t. Hәzrәt buyurdu: Mәn blә iş görmәrәm, çünki әgәr Müviyәni müvәqqәti dә ls, yrindә tәsdiq tsәm, bu z müddәtdә dә ls, nu sәlhiyyәtli bilmiş lcğm. Mәn isә nu sәlhiyyәtli bilmirәm vә bu hqd lq yln d dmәrәm. Müğyrә sözünün tәsir tmәdiyini gördükdә mәncә sәn görәn iş yşıdır, sәn hqlısn dyib, gtdi. İbni bbs ddi: nun әvvәl ddiyi söz, öz әqidәsi idi, snrkı isә öz әqidәsi dyildi. Müğyrә bunu ddi vә snr Müviyәnin ynın gtdi. Nә üçün Әli (ә) qәbul tmәdi? Çünki , pyğәmbәrlәrin ylu vә üslubunu dvm tdirәn bir dm idi, siysәtbzlıql işi ydu. n görә Әbu Bәkrә vә Ömәrә dhi dyirlәr ki, istәdiklәri hәdәfә çtmq üçün hәr bir vsitәdәn istifdә dirdilәr. Niyә bәzilәri Әlinin (ә) siysәtini qәbul tmәk istәmirlәr? Çünki dönmәz siysәti, mәqsәdi vә vsitәlәri vrdır. nun mәqsәdi hqdır, n çtmq istәdikdә isә hqlı vsitәdәn istifdә dir. Lkin bşqlrının hәdәflәri hqq d ls, әhәmiyyәt vrmirlәr vә ylnız mәqsәdin hqq lduğu kifyәtdir, dyirlәr.

  
PYĞӘMBӘRİ-ӘKRӘM VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

Sәqif qәbilәsindәn bir qrup Pyğәmbәrin hüzurun gәlib ddilәr: y llhın Pyğәmbәri, biz müsәlmn lmq istәyirik, ncq üç şәrtimiz vr, bu şәrtlәri qәbul din. Biri budur ki, iczә vr bir il dә bu bütlәrә pәrәstiş dәk (bәzilәrinin qy bir dlu qrın yyәk ddiyi kimi), qy bir il dә biz bütlәrә yşıc pәrәstiş dәk ki, q ımız ysdn çısın. İkincisi budur ki, bu nmz bizim üçün ç çәtin vә şgәlmәzdir (әrәblәrin tәkәbbürü iczә vrmirdi ki, rükuy vә sәcdәyә gtsin, çünki nmz tәvzökrlıq vә itәt göstәrmәkdir, bun görә dә nlrın tәbiәtinә ğır idi). Üçüncüsü budur ki, böyük bütümüzü sındırmğı әmr tmә. Pyğәmbәr (s) buyurdu: Ddiyiniz bu üç şәrtdәn snuncusunun ki, filn bütü öz әlinizlә sındırmysınız, ybi ydur, mәn bşq bir nәfәri bu iş üçün göndәrәrәm; biri iki şәrtә gәldikdә isә qәbul tmәyim qyri-mümkündür. Yәni Pyğәmbәr (s) әsl blә bir fikri, yәni müsәlmn lmğ gәlәn bir qәbilә qır il bir bütә pәrәstiş tmişdir, qy bir il dә pәrәstiş dib, snr gәlib müsәlmn lsun, fikrini әsl lәmәdi, çünki bununl rızılşmq bütpәrstliyi tәsdiq tmәk idi. Nәinki bir il, hәtt әgәr y llhın Pyğәmbәri, biz sizinlә müqvilә bğlyırıq ki, bir gcә-gündüz bütә sityiş dib, snr müsәlmn lq dsәydilәr dә, bunu qәbul tmәsi qyri-mümkün idi. Yud dsәydilәr ki, y llhın Pyğәmbәri, iczә vr biz bir gcә-gündüz nmz qılmyq vә snr müsәlmn lub nmz qılq ( bir gcә-gündüz nmz qılmmq müqvilә әssınd vә Pyğәmbәrin imzsı ilә lsun) Pyğәmbәrin iczә vrmәsi mümkün dyildi. Dmәk , hәr vsitәdәn istifdә tmirdi.

  
LQIN CӘHLӘTİNDӘN DİNİN YRİNӘ İSTİFDӘ TMӘK 

Müqәddәs lmyn vsitәdәn istifdә tmәk bir mәsәlәdir. Bundn d incә vә dәqiq mәsәlә budur ki, görәsәn, lqın qәflәtdә lmsındn hqq üçün istifdә tmәk lr, y y? lqın qәflәt yuusundn, cәhlәt vә ndnlığındn dinin yrinә istifdә tmәk özü bir mәsәlәdir. Zәnnimcә z dm bunun irdlı lduğunu dyәr. Dyirlәr bu yzıq chil dmdır vә ndndır, әbәri ydur vә әbәrsizlik, cәhlәt, ndnlıq üzündәn bir sır tiqdlr innmışdır. Bizim nә işimiz vrdır ki, nu qәflәt yuusundn ydq. Hәr hld innmışdır ki, dğrudn d hәzrәt Sәccdın nsı Şәhrbnu Kәrbәld lmuş vә İmm Hüsyn (ә) şәhid lndn snr, birdәn rd bğlnmış tı minib gtmiş vә Ömәr Sәdin dmlrı nu tәqib tmişlәr, qçmış vә bir dğ gәlmişlәr. Әgәr dsәk ki, llh tәrәfindәn bibi Şәhrbnunun tın nәzәr slınmışdı, nçr lrq dmәliyik ki, Ömәr Sәdin rdusunun tlrın d llh nәzәr slmışdı ki, yüz әlli ğcı bir nәfәsә gәlmişlәr, hәtt dmәliyik ki, nlr dh rtıq nәzәr slınmışdı, çünki bibi Şәhrbnu dğ çtdıqd, rtıq nәfәsdәn düşürdüsә, nlr çtırdılr; әsgәrlәr Şәhrbnunu tutmq istәdikdә, y hu tut dmәk istәrkәn, sәhv dib y dğ mәni tut ddi vә dğ nu tutdu.

 

Mrqlıdır! Tri vә hәdis dyir ki, Hәzrәt Sәccdın (ә) әziz nsı nifsd, yәni dğuşdn snr dünydn gdib vә ümumiyyәtlә, Kәrbәld lmyıb. Siz Kәrbәl hdisәsini yzn bir nәfәri görmәzsiniz ki, Hәzrәt Sәccdın nsının Kәrbәld lmsını dsin, istәr bibi Şәhrbnu lsun, istәrsә dә bşq hәr bir kәs. Bu bir әfsnәdir ki, әfsnә qurşdırnlr uydurmuş, bәzilәri dә n innmışlr. Bәzilәri dyir ki, bizim bu sözlәrlә nә işimiz vr, ylndır, yln lsun, lkin lq hәr hld bu yll imn qznır.

 

Bu dğrudur, ys dğru dyil? Yәni lq qәflәt yuusu, cәhlәt vә ndnlıqdn bir sır mövhumt vә urftdn istifdә dib, bir düzgün әqidәyә çtıb. Görәsәn, bunlrı imzlyıb sbitlәşdirmәyә hqqımız vrmı? Cvb budur ki, y!

 

Әmirәl-mömininin qbqc uduğumuz kәlmınd bir incәlik vrdı ki, nu dmәyi unutdum. rd buyurur:

 

Hәkimlik üçün gәzәn hәkim öz mәlhәmlәrini vrdi vә dğlrını sldı.

 

nun rdınc buyurdu:

 

Bunu (mәlhәm vә dğı) kr qәlblәrin, kr qulqlrın vә ll dillәrin htiycı ln yrә qyr.

 

Pyğәmbәrin işlәtdiyi lәtlәr vә vsitәlәr, bir yrdә qüdrәt vә dğ qymq lәti idi, bir yrdә mәlhәm; bir yrdә sәrt dvrnırdı, bir yrdә yumşq; ncq yrini bilirdi. Snr bәyn dirdi ki, bu vsitәlәrdәn istifdә tmәsi hәr yrdә lqın yılmsı vә biliyi istiqmәtindәdir. yrdә qılınc vururdu ki, lqı ytsın, nәinki yuuy dldırsın. Qılıncı әlqi ghlıq vә yılmğ sәbәb ln yrlәrdә işlәdirdi. Dil, göz, qulq vә ürәklәri möhürlәnmiş şәslәri yıltmq üçün qılınc vururdu.

  
PYĞӘMBӘRİN (S) ÖVLDININ VӘFTI VӘ GÜNÜN TUTULMSI 

Hәdis kitblrımızd bir mcәr yzılmış vә nu hәtt sünnә әhli dә nәql tmişdir. Әziz Pyğәmbәrin Qbtiyyyi-Mriyә dlı misirli rvdındn İbrhim dlı bir ğlu lmuşdu. Pyğәmbәr (s) bu ğlunu ç svәrdi. Uşq sәkkiz ylığınd öldü. Mәhәbbәt cğı ln Pyğәmbәrimiz tәbii lrq kәdәrlәnir vә göz yşı tökәrәk buyurur: Ürәk ynır vә göz yşı ır, y İbrhim, biz sәnin tirinә kәdәrliyik, lkin әbәd Pәrvәrdigrın rzılığının ilfın bir şy dmirik. Pyğәmbәrin (s) mübrәk qәlbinә kәdәr tzu çökdüyü üçün, bütün müsәlmnlr nrht vә kәdәrli idilәr. Hәmin gün tәsdüfәn günәş tutulur. Müsәlmnlr şәkk tmәdilәr ki, günәşin tutulmsı, Pyğәmbәrin tirinә yurı lәmin hәmhәngliyi idi, yәni günәş Pyğәmbәrin ğlu dünydn gtdiyi üçün tutuldu.

 

Bu mәsәlә Mәdinә әhlisi rsınd yyıldı vә rvd-kişi bir ğızdn ddilәr: Görün! Günәş, Pyğәmbәrә kәdәr üz vrdiyi üçün tutuldu. Pyğәmbәr (s) lq dmәmişdi ki, llh lәmәmiş, günәşin tutulmsı bun görәdir. Bu iş lqın Pyğәmbәr (s)ә ln әqidә vә imnının rtmsın sәbәb ldu vә lq d bu kimi mәsәlәlәrdә bundn rtıq fikirlәşmir.

 

Lkin Pyğәmbәr (s) nә dir? Pyğәmbәr (s) lqı hidyәt tmәk üçün, nlrın zәif dmrlrındn istifdә tmir; , lqın güclü nöqtәlәrindәn istifdә tmәk istәyir; Pyğәmbәr (s) lqın cәhlәti vә ndnlığındn islmın yrinә istifdә tmir, , lqın biliyi vә mәrifәtindәn istifdә dir. Pyğәmbәr (s) lqın qәflәti vә ndnlığındn dyil, yıqlığındn istifdә tmәk istәyir, n görә ki, Qurn n buyurmuşdu:

 

Hikmәt, әqli dәlillәr vә yşı öyüdlә llhının ylun çğır vә әn yşı üsull nlrl bәhs t - dyә әmr dib, vsitәlәr zikr tmişdir. (Pyğәmbәr (s) buyurmdı) ki, vm lq cәhlәt üzündәn imn gәtirdik sözünü dyib yşı nәticә әldә tmişlәr. Biz dә nlr dmәdik, biz burd sükut dirik. Pyğәmbәr (s) susmdı vә minbәrә çııb dnışdı, lqın fikrini ryınlşdırdı vә ddi: Günәşin tutulmsı mәnim uşğımın ölümünә görә dyil. Bir insndır ki, hәtt öz sükutundn blә sui-istifdә tmir. Blә dә lmlıdır. Nә üçün? n görә ki, әvvәl, İslmın blә şylәrә htiycı ydur. Qy dmlr gdib yln yuulr, uydurmlr vә bu kimi sükutlrdn istifdә tsinlәr ki, dinlәrindә mәntiq vә dәlil ydur, dinlәrinin hqq lmsı çıq - ydın dyil. İslmın blә şylәrә htiycı ydur. İkincisi, bu vsitәdәn istifdә dәn şәs snd sәhvә düşәr. Mәşhur mәsәl vr: Hmını hәmişәlik cәhlәtdә slmq lmz. Yәni bәzilәrini hәmişәlik cәhlәtdә slmq lr, hmını müәyyәn bir müddәt әrzindә cәhlәtdә slmq lr, lkin hmını hәmişәlik lrq cәhlәtdә slmq lmz, bundn әlvә, llh d iczә vrmәz. Bşq sözlә dsәk, әgәr bu әsl lmsydı d, dinin әbәdi qlmsını istәyәn bir pyğәmbәr bunu bilmirmi, ki, yüz il, iki yüz il, min il snr gәlәn lq bşq cür qәzvәt dәcәk? Bu kifyәtdir ki, llh n iczә vrmәz.

  
HQQ MӘQSӘD ÜÇÜN HQQ VSİTӘ 

Hqq üçün hqdn istifdә tmәk lzımdır. Bu sözün mәnsı budur: Әgәr mәn bilsәm ki, bir nhq vә dğru lmyn sözü, bir ylnı, bir zәif hәdisi, özüm yln lduğunu bildiyim bir hәdisi sizә usm, lp lә bu gcә sizin bütün günhkrlrınız tövbә dib, hmınız gcә nmzı qıln lrsınız, (yni hld) İslm blә bir iş görmәyә iczә vrmәz. İslm bizә iczә vrәrmi ki, lqın imm Hüsynә ğlmsı üçün biz yln dyәk vә dinlәyәnlәr dә bunun yln luduğunu bilmәsin? Şübhә ydur ki, imm Hüsynә ğlmğın d svbı vrdır. mm İslm ylnl ğlmğ iczә vrirmi? Әsl iczә vrmir. İslmın blә ylnlr htiycı ydur. Hqqı btilә qtmq hqqı rdn prr. İnsn hqqı btilә qts, hqq dh dvm gәtirә bilmәyib, rdn gdәr. Hqq btil ilә yldş lub qlmğ dözә bilmәz.

 

Dyirlәr ki, vilyәtlәrin birinin böyük bir limi minbәrin ynınd turmuşdu. Syyidlik qurşğı ln bir nәfәr isә yln rövzәlәr uyurdu. Böyük mücthidlәrdәn biri ln ğ minbәrin ynındn ddi: ğ, bunlr nәdir dyirsәn? Birdәn syyid minbәrin üstündәn qışqırdı: Sәn fiqh vә üsul rdınc gt, cәddimin itiyrı mәndәdir, könlüm hәr nә istәsә, dyәrәm. Cәddimin itiyrı mәndәdir nә dmәkdir?!

 

Mәqsәdim budur: Dinә mütәlif shәlәrdәn zәrbә dәyәn yllrdn biri bu әsli nәzәrә lmmqdır ki, hәdәfimizin müqәddәsliyi lzım lduğu kimi, bu müqәddәs hәdәf üçün istifdә tdiyimiz vsitәlәr dә müqәddәs lmlıdır. Mәsәlәn, biz yln dmәmәli, qybәt tmәmәli vә töhmәt vurmmlıyıq; nәinki özümüz üçün, üstәlik dinin yrinә dә yln dnışmmlıyıq, yәni dinin yrinә dә dinsizlik tmәmәliyik, çünki yln dnışmq dinsizlikdir. Dinin mәnfәәtinә yln dmәk, dinin yrinә dinsizlik tmәkdir. Dinin mәnfәtinә töhmәt vurmq, dinin yrinә dinsizlik tmәk dmәkdir. Dinin yrinә qybәt tmәk, dinin mәnfәәtinә dinsizlik tmәkdir. Din iczә vrmir ki, biz, dinin mәnfәәtinә ls d, dinsizlik dәk.

 

Hikmәt (әqli dәlillәr) vә yşı öyüdlә llhın ylun çğır. Bın görün әziz Pyğәmbәrin (s) әn mühüm dvrnışlrındn biri ln tәbliği dvrnışı ncә idi. hәzrәt İslmı ncә tәbliğ dirdi, ncә yl göstәrib, hidyәt dirdi. Snr inşllh, Pyğәmbәrin (s) tәbliği dvrnışı brәdә dnışcğm.

  
ӘLİ (Ә) VӘ SUYU DÜŞMӘNİN ÜZÜNӘ BĞLMQ 

Biz dini rәhbәrlәrimizin, mәsumlrın әhvlı brәdә fikirlәşib, nlrın ncә dvrndıqlrını düşünmәliyik. Siffyn mühribәsi Fәrt shilindә bş vrdi. Müviyәnin dmlrı su götürülә bilәn yri, yәni şәriә-ni tutdulr. Snr Әli (ә) gәlir, dstlrı susuz qlırlr. Әli (ә) Müviyәnin ynın dm göndәrib bildirir ki, biz hәr şydәn әvvәl, müzkirә vә dnışıq üçün gәlmişik, bәlkә llh brışıq ylu ilә prblmi müsәlmnlrın rsındn qldırıb, hәll tdi. Niyә blә bir iş görürsәn?. Lkin böyük qәlәbә әldә tdiyini tәsәvvür dәn Müviyә bu sözlәrә mәhәl qymdı. Әmirәl-möminin dnışığın fyd vrmәdiyini gördükdә hücum әmri vrdi vә hәmin gün şm lmmış Müviyә rdusu qvuldu vә Әlinin (ә) qşunu şәriәni tutdu. Snr Әlinin (ә) dstlrı ddilәr: Biz dә indi әvәzini çır vә qymrıq ki, nlr su götürsünlәr. Әli (ә) buyurdu: Mәn bu işi görmәrәm, çünki su lә bir şydir ki, llh nu hәm kfir vә hәm dә müsәlmn üçün yrtmışdır, bu iş şәhmәt, cmәrdlik vә kişilikdәn uzqdır, nlr blә tdilәrsә dә, siz tmәyin. Әli (ә) qәlәbәni nmәrdliklә әldә tmәk istәmir.

 

Blә incә mәsәlәlәr böyük şәsiyyәtlәrin dvrnışınd çdur.

  
ӘMR İBN S VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

Bir mcәrnı dyirәm, bәlkә dә çlrı fikirlәşәr ki, әgәr Әlinin (ә) yrinә lsydıq, bu işi görmәzdik.

 

Әmr ibn s şytnlıq vә lçqlıq simvludur. Әli (ә) Siffyndә buyurdu: Müviyә! Nә üçün bu qәdәr müsәlmnı ölümә vrirsәn? Gәl ikimiz döyüşәk, birimiz qlib, birimiz isә mәğlub lrıq. Mәntiq ydın idi, nәticә dә әvvәldәn mәlum idi. Әmr ibn s hәrdәn Müviyәyә dyirdi: Müviyә! Düz dyir, söz budur ki, sәnin igidliyin vrs, silhlnıb gt Әli ilә döyüş. Mәsәlәnin nә yrdә lduğunu bilәn Müviyә hiylә ilә bir gün Әmr ibn sı döyüşә göndәrә bildi, ncq Әli (ә) ilә döyüşә y. Әlbәttә, Әmr s özlüyündә şücәtli idi vә Misiri fәth tmişdi. Әmr ibni s silh götürüb, döyüş mydnın gәldi vә mübriz istәyib ddi: (Mәzmunu)

 

 

y fitnә әhlindәn ln Kufә rәhbәrlәri,

 

y böyük әmin lmuş smnın qtillәri,

 

y Yәmәn әhlindәn ln әynlr,

 

Sizi vururm, mm Әbu Hәsәni görmürәm.

 

 

yni zmnd yn-buyn bırdı ki, hәzrәt Әmir ilә üzbәüz lmsın. dyirdi sizi vururm, mm Әlini görmürәm. Әmirәl-möminin Әmr s nu tnımsın dyә, yvş-yvş gәldi. (Lkin nun ır qәdәr qәflәtdә qlmsını d istәmirdi.) Әmr s bilmәdi ki, bu Әli (ә)dır. Hәzrәt yın gәldikdә ynә dә istәmәdi bilsin ki, kiminlә üzbәüzdür. Burd: Mәn Qüryşdәn ln Mötәmәn immm- dyә özünü tәqdim tdi, mәn Әliyәm. Әmr s özünü itirdi vә tının bşını çvirib qçmğ bşldı. Әmirәl-möminin nu tәqib tdi vә bir qılınc vurdu, tdn yrә yııldı. Mәn bilmirәm ki, öncәdәn pln hzırlmışdı, ys rd zhninә bu fikir gәldi, dәrhl öz yıb yrini çdı, çünki bilirdi Әli (ә) lә kişi dyil ki, blә bir dml üzbәüz lsun. Әmr s bu işi görәn kimi hәzrәt üzünü çvirib qyıtdı. Müviyә ömrünün ırın qәdәr nu mәsәrә dib dyәrdi: Әmr ibn s! ncq yşı şәfәtçi tpdın, bütün dünyd mәn bir nәfәr tpmdım ki, bu qәdәr müqәddәs bir şәfәtçi tpmış lsun.

 

Hәdәflәri üçün hәr bir vsitәdәn istifdә dәnlәr Әmr ibn s tipli şәslәrdir. Hәr kәs ls, dyәr: Vy, bir b, Әli lә bir dmı bş yrә әlindәn çırtdı! Bir qılınc vurub tsını yndırydın d! Lkin Әli (ә) lә bir kişi dyildi ki, Әmr ibni sı - özünә nict vrmәk üçün öz yıb yrini çıb göstәrәn bir şәsi öldürmәk üçün ls d, hqq ylundn yyınsın. Üzünü döndәrdi vә qyıtdı. Biz bun bәnzәr hdisәlәri mәsum İmmlr vә Әziz Pyğәmbәrin dvrnışınd ç görürük. Düşmәnlә qrşılşdıqd blә, öz әlq yüksәkliyi vә cvnmәrdliyindәn әl çәkmirlәr. Bu işlәr göstәrir ki, nlr bşq bir sәviyyәdә idilәr vә bşq bir sәviyyәdә düşünürdülәr. nlr özlәrini hqqın vә hәqiqәtin kşikçisi bilirdilәr.

  
İMM HÜSYN (Ә) VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

İmm Hüsyn (ә) üçün mәsәlә bu dyildi ki, öldürülsün, y öldürülmәsin. Mәsәlә bundn ibrәtdir ki, dinә zәrbә dәymәsin. Nә qәdәr kiçik dә ls dinin bir әsli öldürülmәsin. lçqlıqd bәlkә dә dünyd tyı lmyn Şimr ibn Zil-Cövşәn şur günü tәlәsir ki, mühribә bşlnmzdn әvvәl vәziyyәti görsün. Fikirlәşdi ki, ymәlәrin dlındn gәlsin, bәlkә bir cinyәt törәtdi. Lkin bilmirdi ki, İmm Hüsyn (ә) öncә hzırlıq görmüş vә әmr tmişdir ki, ymәlәri bir-birinә yın vә dirәvi şәkildә qursunlr. rsınd d bir әndәk qzıb, ry quru çör-çöp töksünlәr vә yndırsınlr ki, düşmәn rdn gәlә bilmәsin. Şimr gәldikdә bu vәziyyәti görüb nrht ldu vә söyüş söymәyә bşldı. İmm Hüsynin (ә) sәhbәlәrindәn bәzisi cvb vrdilәr, әlbәttә, söyüşlә y. Sәhbәlәrin böyüklәrindәn biri ddi: y İmm Hüsyn (ә) iczә vrin bu dәqiqә bir l burdc nu öldürüm. İmm Hüsyn (ә) buyurdu: Y. Sәhbә blә hsb tdi ki, İmm Hüsyn (ә) Şimrin ncә dm lduğunu bilmir, n görә dә ddi:

 

- y llh Pyğәmbәrinin övldı, mәn bunu tnıyırm ki, ncә dşqәlbli bir bәdbәtdir.

 

İmm Hüsyn (ә) buyurdu:

 

Bilirәm.

 

- Bәs nә üçün iczә vrmirsiniz? Buyurdu:

 

- İstәmirәm ki, birinci mәn bşlym. Mühribә bşlnmyınc, hәlә iki müsәlmn dәstәsi kimi üz-üzә dynmışıq. Nә qәdәr nlr mühribә vә qn tökmәyә bşlmmışlr, mәn mühribәyә әl tmrm. Bu, Qurnd ln bir әsldir:

 

Hәzrәt Әmir dә Siffyndә bu yәyә istind dәrәk dyirdi ki, bu yәyә görә mәn bşlmrm, lkin әgәr bşlslr, müdfiә lunrıq. İmn Hüsyn (ә) Şimr brәsindә hәmin әslә riyәt dәrәk dyir ki, mühribә әmәli lrq düşmәn tәrәfindәn bşlnmyınc, bizim tәrәfimizdәn bşlnmmlıdır. Bu mәsәlәlәr İmm Hüsynin (ә) mәnәviyyәt mәqmını vә nlrın ncә düşündüyünü göstәrir. Kiçik bir әsl-müstәhәb (görmәyi svb vә görmәmәyi günh lmyn iş) dә ls-zy lmmlıdır.

 

Düşmәndә isә blә tәfәkkür ydur. Yvş-yvş sübh çılırdı, Ömәr Sәdin qşunu hzırlşır; İmm Hüsyn (ә) d döyüş mydnının sğ vә sl cinhlrını, qәlbini (qәrrghını) tәşkil dir, byrqdr tәyin dir vә fikirinә gәtirmir ki, nlr tuz min, biz isә ytmiş iki nәfәrik. Sğ cinhı Zühyrә, sl cinhı Hәbibә vә byrqdrlığı qrdşı Әbülfәzlil-Әbbs (llhın slmı n lsun) vrir. Mәrd-mәrdnә tuz min nәfәrlik rdunun qrşısınd dynır. Lkin düşmәn hç bir prinsipә әsslnn dyil, nlr üçün mәrdlik vә nmәrdlik ynidir. Düny mlı vә Ry mülkü Ömәr Sәdin gözlәrini tutmuşdur vә bütün işlәri ikiüzlülük vә Übydullh Ziydın rzılığını qznmqdır. , düşünür: Nә iş görәk ki, Übydullhın ynın gtdikdә, bizdәn dh ç rzı lsun vә Ry mülkünә hökumәt tmәyim üçün rtıq bir irdı qlmsın. Birdәn bir tır. İlk u Sәdin ğlu özü İmm Hüsynin (ә) rdusun tәrәf tır vә snr dyir: y cmt! Mәnim әsgәrlәrim, hmınız әmirin müqbilindә şhid lun ki, ilk u mәn özüm tdım. Sәdin ğlunun zı dörd min tnı vr. yğış kimi İmm Hüsynin (ә) dstlrın tәrәf yğdı. Yzırlr ki, İmm Hüsynin (ә) sәhbәlәrinin tnlrındn bir qrup, üsusi şәkildә bir dizlәrini büküb biri dizlәrini qldırrq, igidliklә tmğ bşldılr. Yııln hәr bir nәfәrin qrşılığınd düşmәndәn bir nçә nәfәr yıılırdı. Bәlkә dә İmm Hüsynin (ә) sәhbәlәrinin çu bu tmd şәhid ldu. Lkin İmm Hüsyn (ә) döyüşә bşlmdı. şur gününün mühribәsi bir l bşlndı vә bir l qurtrdı. Ömәr Sәdin u ilә bşlndı vә üç bşlı bir zәhәrli l qurtrdı. İmm Hüsyn (ә) dyndı ki, bir n dincәlsin. Düşmәn әsl fikrinә gәtirmirdi ki, Hüsyn (ә) bir nәfәrdir vә qılınc ilә döyüşür, nunl yındn döyüşmәk lzımdır. Düşmәn bilir ki, Hüsynin (ә) bütün qüvvәlәri zәiflәsә dә, nunl döyüşә bilmәzlәr. Bun görә dә uzqdn dş tırlr, Әb Әbdüllhın mübrәk lnı yrlnır, köynәyini qldırır ki, qnlrı silsin... Burd şur mühribәsi sn çtır. Әb Әbdillh t üstündәn yrә düşür.

 

llhın slvtı lsun Mәhәmmәdә (s) vә nun pk süllәsinә!

 

Sәnin böyük, әzәmәtli, yüksәk, әziz dınl y llh...

 

Pәrvәrdigr! Bizim hmımızın qibәtimizi yir ilә qurtr, bizi İslmın vә Qurnın qәdrini bilәn t; bizi hqqı tnıyn vә hqq vsitәdәn istifdә dәn qәrr vr; öz mәhәbbәt vә mәrifәt nurunu bizlәrin ürәklәrindә yrlәşdir; Pyğәmbәrin vә nun övldının mәhәbbәt vә mәrifәt işıqlrını ürәklәrimizә sç; ölülәrimizi öz inyәt vә mәrhәmәtinә şmil t!

 

ğmız Shibәz-zәmnın zühurunu yınlşdır! min.

  
BŞİNCİ ÇIIŞ  
İki srğuy cvb  
DVUDUN (Ә) MCӘRSI VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK 

Vsitәdәn istifdә mövzusund çğırış vә hqq hidyәt tmәk üçün btildәn istifdә tmәmәk brәdә blә bir sul vrirlәr ki, lәdirsә, bәs Qurni-kәrimdә ln Dvud pyğәmbәrin mcәrsınd mәsәlә ncәdir? l bilsin ki, bәzilәri bu mcәr ilә tnış lmsınlr. Hkyәnin Qurnd göstәrilmiş miqdrı budur ki, buyurur: Bәndәmiz Dvudun hkyәsini mhrbd lrkәn tırl ki, gözlәnilmәdәn mhrbın yurısındn bir dәstә dm (düşmәn dәstәsi) gәldi (göründüyü kimi iki nәfәrdәn rtıq idilәr, n görә ki, bmyrq, bir yrdә fәrdin dilindәn dğrudn bu qrdşımdır, dyilir, mm bşq ifdәlәrin hmısı cәmdir vә snki iki nәfәrdәn rtıq idilәr). Qurn bu mәtlәbi blә irәli sürür: Bu iki nәfәr Dvudun ynın gәldilәr (vә bilirsiniz ki, Dvud dmlrdndır ki, hәm llhın pyğәmbәri, hәm dә sultn vә pdşh, yәni öz qövmünün hkimi idi). Bu iki nәfәrdәn biri birindәn, yud d fәrdlәrdәn biri, bir dәstәnin nümyәndәliyi ilә, birisindәn şikyәt dib, ddi: Bu mәnim qrdşımdır (y dğrudn dğm qrdşı idi, y d din qrdşı), nun dsn dqquz qyunu vr, mәnim isә ylnız bir qyunum vr, yni zmnd gәlib hәmin bir qyunu d mәndәn istәyib, dyir: nu mәnә vr vә dnışıqd vә dyişmәdә mәnә qrşı kbudluq dir. Qurn bu qәdәr nәql dib buyurur ki, şikyәt dәn blә ddi vә dh nәql tmir ki, birisi özünü müdfiә tdi, ys tmәdi. Snr buyurur ki, Dvud isә ddi:

 

Dğrudn d sәnin qyununu istәyib, öz qyunlrın qtmqd zülm tmişdir, dğrudn d şәriklәr vә biri-biri ilә әlqәdә lnlrın çu biri-birinә zülm dirlәr.

 

, bu işi ilә sәnә zülm tmişdir. Bәli, fәrdlәrin, şәriklәrin çu, biri-birilә itilfı lnlrın bәzilәri bәzilәrinә zülm dirlәr. Snr Qurn dyir ki, Dvud bunun bizim tәrәfimizdәn bir imthn lduğunu bildi. Dvud bildi ki, biz nu sındıq; bildi ki, biz nu çәtinlik vә imthn qrşısınd qymuşuq; snr, Dvud ylvrıb, tövbә tdi vә bğışlnmq istәmәyә bşldı, llh d nun tövbәsini qәbul tdi. Bu mәtlәbi Qurn bundn rtıq bәyn tmәyib.

 

Burd iki sul irәli sürülür: Biri budur ki, Dvudun ynın gәlәnlәr kimlәr idi? Görәsәn, nlr hәqiqi insnlr idilәrmi vә bu mәcәr lmuş hdisә idimi? Dğrudn d nlr insn idilәrmi vә nlrın birinin ç, birisinin isә bir qyunu vr idi vә rtıq qyunu ln birisinin qyununu d lmq istәdiyi üçün şikyәt tdimi vә Dvud d münsiflik lәdimi? Ys bunlr әslindә dm y, mәlәk idilәr ki, llh Dvudu sınmq üçün göndәrdi vә nlr mәlәk lduqlrı üçün mәsәlәnin әsli y idi? Yәni dğrudn-dğruy qyun y idi, iki qrdş dyildilәr, hәddi şıb, tәcvüz tmәk y idi, bәlkә bunlr llhın әmrilә gәlib bu sәhnәni - Dvudu sınmq vә nlrın ifdәsilә dsәk, Dvudu tәnbh tmәk üçün - düzәltdilәr, Dvud d birdәn mәsәlәni bş düşüb bğışlnmq istәmәyә bşldı. Әgәr bunlr mәlәk idilәrsә, nә üçün gәldilәr ki, Dvudun yılmğın sәbәb lsunlr?

 

Burd sünnilәrdәn üsusi rәvyәtlәr vrdır, bilmirәm şiәlәrdә dә vrdır y y, lkin Tәfsirül-mizn, Mәcmәül-bәyndn nәql dir. (Mәcmәül-bәyn nlrın ülsәsini vrib, snr nlrı rәdd tmişdir.) Hәr hld rәvyәt zәif ls, şiәnin, yud sünninin lmsı fәrq lәmәz. Bәzi rәvyәtlәrdә göstәrilmişdir ki, bu әhvlt blә lmuşdur: Dvud pyğәmbәrin bir nçә rvdı vr idi, yni zmnd bir hdisәdә (bir rvd vuruldu). Bu sn hdisә bundn ibrәt idi ki, Dvud mhrbınd ibdәt dirdi, әvvәlcә Şytn bir gözәl quş şәklindә görünәrәk, ibdәt yrindә ln bcy gәldi. Quş qәdәr gözәl idi ki, Dvud (ә) nmzını sındırıb, nu tutmğ gtdi, quş bir z tәrәfә uçdu. Dvud gtdi ki, tutsun, uçub dmın üstünә qndu. Dvud d qçıb, hökumәt binsı vә şhlıq imrәtinin dmın çıdı. Tәsdüfәn qnşu vdә bir әsgәrin ry dlı rvdı yuyunurdu, sn dәrәcә gözәl idi vә Dvudun ürәyini vldı. Dvud rşdırdı ki, görsün bu qdın kimdir. Öyrәndi ki, filn әsgәrin rvdıdır. Hәmin әsgәr isә döyüş mydnınddır. Dvud öz sәrdrın mәktub yzdı ki, bu әsgәri hәr bәhnә ilә lur-lsun lә yrә göndәrsin ki, sğ qurtrmsın, öldürülsün. Sәrdr d әsgәri cәbhәnin ön hissәsinә göndәrdi vә , öldürüldü. Bu әsgәr öldürüldükdә, rvdı lmq mniәsiz ldu, iddәsini qurtrnd Dvud nunl vlәndi. Mәlәklәr bu sәhnәni n görә düzәltdilәr ki, n dsinlәr: Sәnin mislın dmın mislıdır ki, dsn dqquz qyunu vr, yldşının isә bir qyunu. mm dsn dqquz qyunu lmsın bmyrq, özgәlәrinin bir qyunun d tmh slır. Blәliklә, Dvud günh tmiş lduğunu bilib tövbә tdi vә llh d nun tövbәsini qәbul tdi.

  
MCӘRNIN ӘSLİ 

Üyuni-әbrür-Riz kitbınd imm Riz (ә)ın mütәlif millәtlәrin nümyәndәlәri vә әsәr shiblәrilә (mütәlif qyri-islmi dinlәr vә hәmçinin bәzi islmi mәzhәblәrin nümyәndәlәri ilә - yәhudilәr, mәsihilәr, zәrdüştilәr, ulduzpәrәstlәr vә bәzi sünni limlәrilә) prdığı mübhisәlәrdә rәvyәt lunmuşdur ki, Mәmunun tәşkil tdiyi vә immın mübhisә tdiyi mәclisdә hәzrәt Riz (ә) sünni bşçılrının birindәn sruşur: Siz, ülsәsi Qurnd vrilmiş Dvud әhvltı brәdә nә dyirsiniz? , hәmin bu sözü (yurıd dyilәni) ddi. İmm buyurdu: Sübhnәllh! Qәribәdir, llhın pyğәmbәrinә blә nisbәt vrirsiniz? ı, bu ncә pyğәmbәr idi ki, nmz qılrkәn, gözünә bir gözәl göyәrçin göründükdә, lә әl-yğ düşür ki, nmzını sındırır. Bu, birinci günhdır. Yәni llhın fәrmnındn çımqdır. Hәlә nmzı sındırndn snr, uşqlr kimi göyәrçinin dlınc qçır, hlbuki, hәm pyğәmbәrdir, hәm dә pdşh. Snki bir dm d y idi n dsin ki, göyәrçini mәnim üçün tut. Dm d çıır vә rd nun üçün insn növündәn ln bşq bir göyәrçin tpılır, gözәl bir rvd gözü düşür. Göyәrçinin rdınc ln bu hәrzә ürәk, göyәrçini burır vә bir könüldәn min könülә bu rvd vurulur. Bu ikinci günh. Dvud gәlib tәhqiq dir ki, bu rvdın әri vr y y. n dyirlәr әri vr. Kimin rvdıdır? Fәdkr, döyüş mydnınd fәdkrlıq dәn bir әsgәrin rvdı. , hqq vә kәlәk düzәldir ki, bu әsgәr öldürülsün, özü isә nun rvdı ilә vlәnsin. Dmәk, bu d llhın fәrmnındn çımq, çirkin iş görmәkdir, zindır, dm öldürmәkdir, nmzı sındırmqdır, әrli rvdı svmәkdir, ı bu ncә pyğәmbәr ldu?!

 

İmmdn sruşdulr ki, bәs dğrusu nәdir? Buyurdu: Qurn әsl bu sözlәri yzmmışdır. Bu sözlәr nәdir ki, özünüzdәn uydurmusunuz? Mәsәlә budur: Bir gün hikmәtlәri vә münsifliyi zәrbül-mәsәl ln Dvudun qәlbindә kiçik tәkәbbür vә udbinlik yrndı ki, lqın rsınd lә münsiflik dirәm ki, hç vt bir zәrrә dә ilf lmur. Bu mcәr d Yunis, dәm vә sirәnin mcәrlrı kimidir. Bir zәrrә udbinlik sәbәb lur ki, llh öz mәrhәmәtini bәndәsindәn kәssin vә nәticәdә bәndәnin cizliyi özünә sübut lsun. Biz dulrımızd uyuruq: Hç vt mәni bir göz qırpımı qәdәr öz bşım burm. İnsn hәr mәqmd ls, hәmişә llhdn blә istәmәlidir: İlhi, mәni bir göz qırpımı d öz bşım burm.

 

Ümmi Sәlәmә dyir: Bir gcә yrısı yndım, gördüm Pyğәmbәr (s) ytqd dyil, tğın bucğınd ibdәtlә mәşğuldur, sözlәrinә qulq sdım, gördüm dyir:

 

İlhi, mәni ils tdiyin pisliklәrә bir dh qytrm... Hç vt mәni bir göz qırpımı öz bşım burm. İlhi! Mәni pisliklәrә qytrm ki, nlrdn mәni qurtrdın. İlhi! Mәni düşmәni şd ln tmә. Pәrvәrdigr! Mәni bir n, bir göz qırpımı öz bşım burm, yәni mәrhәmәtini mәndәn kәsmә. (Bunu snuncu Pyğәmbәr dyir). Ümmi Sәlәmә bury çtnd hönkür-hönkür ğlmğ bşlyrq qışqırır. Pyğәmbәrin nmz dusı qurtrnd:

 

- Ümmi Sәlәmә, niyә ğlyırsn?- dyir:

 

- y llhın Pyğәmbәri! Sәn İlhi, mәni bir göz qırpımı öz hlım burm sözünü dyәndә, vy mәnim hlım!

 

Pyğәmbәr buyurmdı ki, (llh lәmәmiş) mәn bu sözlәri zhirdә sәnә öyrәtmәk üçün ddim. , buyurdu:

 

-Әlbәttә blәdir! Qrdşım Yunisi llh bir n öz bşın qydu vә bşın işlәr gәldi.

 

Ncә lur ki, llh mәrhәmәtini kәsir? llh pyğәmbәrindә kiçik bir tәkәbbür vә udbinlik tәsәvvürü yrndıqd, llhın inyәti ndn kәsilir vә (blә ls dәrhl süqut dәr).

 

İmm Rz (ә) buyurdu: Bu böyük Pyğәmbәrin müqәddәs ürәyindә tәkәbbür yrndı ki, görәsәn dünyd mәndәn dә yşı qzilik lәyәn vrmı?. Dvudun qәlbindә mәn tәsәvvürü lmmlıdır. llh bu sınğı qrşıy çırtdı. llhın üsusi mәrhәmәti Dvuddn lındıqd, qәzvәtdә, hәtt fәrz luncq surәtdә blә, tәlәsdi. Yәni unutdu ki, iddi lәyәn öz iddisını irәli sürdükdә, mcәr tәqdir vә fәrz şәklindә ls d blә, bir kәlmә dә dnışmmlıdır. Bir nәfәr gәlib dyir: Gördüyünüz bu qrdş çlu sәrvәti lmsın bmyrq mәnim mlımı prmışdır. nun dsn dqquz qyunu vr, mәnim isә bir qyunum, mm , bu bir qyunum d tmh slıb. Dvud öz insnsvәrlik hissiyytının tәsiri ltın düşәrәk, sәbr tmәdi ki, görsün birisi nә dyir, ı d özünü müdfiә tmәlidir. Dәrhl ddi:

 

- Dğrudn d (bәlkә dә tәqdir fәrz şәklindә) blәdirsә, sәnә zülm tmişdir.

 

Dvud tәlәsdi vә birdәn bş düşdü ki, qәzvәtin şәrti bu dyildir ki, birinin sözünü şitmәmiş dnışsn; qzi skit qlıb izn vrmәlidir ki, birisi dә sözünü dyib, özünü müdfiә tsin vә ndn snr qzi öz sözünü dmәlidir. Dvud burd sәhv tdiyini bş düşdü; tәkcә münsiflikdә dyil, hәm dә öz sәhvinin kökünü bildi: Dvud! Bu zәrbә hrdn dәydi? Mәnәm dyib mәn fikrinә düşdüyündәn. Bu bir zәrbә idi ki, mәn tәrәfindәn sәnә vrid ldu. Qurnd bir rvddn - rydn, uçmuş quşdn vә bu kimi işlәrdәn söz gtmir.

  
UYDURMNIN ӘSL KÖKÜ 

İndi görәk ncә ldu ki, bu әhvlt biz müsәlmnlrın bәzi kitblrın düşdü? Bu qәdәr sizә dyirәm: mn yәhudilәrin әlindәn! Bu dünynın bşın nlrın әlindәn nәlәr gәldi? Qurnın bunlr nisbәt vrdiyi vә indi dә dvm dәn işlәrindәn biri hәqiqәtlәri tәhrif dib, әksinә çvirmәkdir. Bunlr bәlkә dә dünynın әn zәklı dmlrıdırlr, lduqc zәklı vә dәyişilәn bir nәsildirlәr. Bu zәklı vә kәlәkbz nәslin әli hәmişә insn cәmiyyәtinin iqtisdi vә mәdәni şh dmrının üstündәdir. Әgәr bir nәfәr bunlrın, hl-hzırd düny trii, cğrfiy vә әbәrlәrindә tdiklәri tәhrif vә dәyişiklәri tply bilsә, fydlı işdir. Әlbәttә, bir qrup bu işi görmüşdür, lkin kifyәt qәdәr y. İndi әn hәsss şh dmrlrındn biri ln dünynın әn böyük әbәr gntliklәri yәhudilәrin әlindәdir, n görә mәsәlәlәri imkn dilindә istәdiklәri kimi dünyy tәbliğ dib, çtdırırlr. Hәr bir ölkәdә әgәr bcrslr, şh dmrlrı, bu günün trmini ilә dsәk, Kütlәvi İnfrmsiy Vsitәlәrini, ümumiyyәtlә, fikirlәri dәyişib tәhrif dәn, tәbliğ dib, dәyişәn vsitәlәri, lәcә dә iqtisdi şh dmrlrı әllәrindә slyırlr. Qәdim zmnlrdn nlrın işi bu lmuşdur. Qurn bir yrdә buyurur:

 

Umursunuz ki, sizi tәsdiq tsinlәr, hlbuki, nlrdn bir dәstәsi llhın sözünü şidib, nu bş düşәndәn snr vә bilә-bilә tәhrif dirdilәr.

 

Müsәlmnlr! Siz bunlrın imnın göz dikmisiniz? Bunlrı tnımırsınızmı? Bunlr hәmin dmlrdırlr. (Yәni indi dә ruhlrı hәmin ruhdur, ys bir dmın bblrının fsid lmsı nlrın fsid lmsın dәlil lmz. Bunlr bblrının ruhunu slyıblr.) Mus ilә dә vr idilәr; llhın sözünü şidirdilәr, snr nu istәdiklәri kimi, cәhlәt vә ndnlıq üzündәn dyil, qәsdәn, bilә-bilә dәyişirdilәr. Hәqiqәtlәri tәhrif tmәk yәhudilәrin nçә min il dvm dәn işlәrindәn biridir. Hәr bir lq rsınd ln yәhudilәr lqın gyimindә zhir lur, öz fikirlәri vә düşüncәlәrini lqın öz dilindәn yyır, öz niyyәtlәrini lqın dililә dyirlәr. Mәsәlәn, şiә ilә sünni rsınd itilf slmq istәyәndә özü dnışmır, bir sünnü tpır vә bcrdığı qәdәr şiәni ittihm dib nun hqqınd yln dmәyә bşlyır. Әlbәttә, hәqiqәti müdfiә tmәk üçün yln sözlәr rәdd lunmlıdır. Lkin bәzi vtlr Әl-ütutul-әrizә kitbının müәllifi kimi lә dmlrı tpırlr ki, dörd-bş yln söz dә uydursun. Bunun dilindәn n vә nun dilindәn bun yln dyirlәr. Bunlr öz Tövrtlrını bu ylnlrl dldurdulr. Kçmiş ümmәtlәrdәn dstnlr vr ki, nlrı Tövrt bir cür vә Qurn bşq cür nәql tmişdir; Qurn lә nәql tmişdir ki, bunlrın ylnını, yәni dstnı tәhrif dib Tövrtd tәhrif lunmuş şәkildә gәtirmәlәrini üzә çırır. Bunlr isә, Qurnı (llh pәnh prırm), tәkzib dib vә yln göstәrmәk üçün gәlib Pyğәmbәr, y immlr vә y bәzi pyğәmbәrin sәhbәlәrinin dın, Tövrtd yzılnın yrinә, rәvyәtlәr uydurmuşlr. ncq lә uydurublr ki, bir dm bş düşmәsin. cümlәdәn, bәlkә dә ibrәtmiz ln, hәmin indiki Bytül-Müqәddәsi işğl tmiş Әmliqә hkyәsi. Mus yәhudilәrә dyirdi ki, nlr burnı zrl işğl tmişlәr, gәlin gdәk ry. mm bunlr cnlrındn qrub dyirlәr:

 

y Mus nә qәdәr ki nlr rddırlr, biz gtmәrik, gt öz llhınl birlikdә döyüş, biz burd turmuşuq.

 

Qurn bunlrın bır-hәysını prmışdır. Mus nә qәdәr ddisә ki, bir z qyrәtli lun, cәsrәtli lun, hqqınızı lın. Ddilәr:

 

- Y, nlr güclü dmlrdırlr, biz burd turmuşuq, sәn vә llhın ry gdib döyüşün, Әmliqәni çırdın, lә ki işlәr bitdi, gәl bizә әbәr vr ki, ry gdәk. Ddilәr:

 

Әgәr bynimdәn dә vursn, quyruğumdn d, mәn öz yrimdәn tәrpәnmәrәm.

 

Mus ikinci dәfә gәlib bunlrl dnışdı vә ddi ki, nә dyirsiniz?! llh tәvәkkül din, llh ylund cihd din. llh ylund cihd tsәniz, sizә yrdım dәr... Bütün bunlr göstәrir ki, mәsәlә әmәli bir mәsәlә idi. nlr ddilәr: Gtmirik ki, gtmirik. Burd Qurn bunlrın bır-hәysını bu şәkildә prıb dyir ki, bunlr tmhkr dmlr idilәr vә istәyirdilәr ki, zәhmәt çәkmәdәn Bytül-Müqәddәs әrzisi әllәrinә kçsin. Bәdr mühribәsindә, göründüyü kimi Miqdd Pyğәmbәrә әrz tdi: y llhın Pyğәmbәri! Biz yәhudilәrin Musy ddiyi: Sәn llhınl gt, nlrl döyüş, tәmizlәyib mniәni götürdükdәn snr bizә әbәr vr dmirik. Biz dyirik ki, sәn hәr nә әmr lәsәn, n itәt dәrik. Әgәr әmr tsәn ki, özünüzü dәnizә tın, trıq.

 

Bunlr fikirlәşdilәr ki, nә tsinlәr ki, Tövrt tәsdiq vә Qurn tәkzib lunsun, lkin müsәlmnlr bilmәsinlәr ki, nlr Qurnı dnırlr. Bun görә dә Әmliqә brәdә әfsnәlәr uydurub ddilәr: Bilirsiniz Bytül-Müqәddәsdә ln Әmliqә ncә dmlr idilәr? (Dmәk istәyirlәr ki, bizim bblrımız mühribәyә gtmәkdә qәti idi vә llh lәmәmiş, Qurn yrsiz tirz tmişdir, döyüşmәk yri dyildi, ncq müsәlmnlrın çu bu mәtlәbi bş düşmәdi). nlr di dmlr dyildi ki, nlrl döyüşmәk mümkün lsun. Әlbәttә, bunu dmәdilәr ki, nlrl döyüşmәk mümkün lsun. Blә dsәydilәr, müsәlmnlr bş düşәrdilәr. n görә dә ddilәr ki, rd nq dlı bir rvdın övldlrı vr idi. nq isә bir rvd idi ki, turnd n min kvdrt mtr yri tutrdı. nun vc dlı bir ğlu vr idi ki, Mus әssı ilә gәlib, nun ynınd dynnd, qır zir byu, (zir, dirsәkdәn brmqlrın ucun qәdәrdir) qır zir әssının uzunluğu vә qır zir d yrdәn sıçrmsın bmyrq, Musnın әssı ncq nqğlu vcın tpuğun dәydi. Bunlrdn bir dәstә Bytül-Müqәddәs sәhrsın gәlmişdilәr. Mus csuslrı göndәrmişdi ki, gdib bunlrdn әbәr gәtirsinlәr. Hәrәsinin byu bir nçә ğc idi ki, hәtt blığı dәnizdәn tutub, günәşdә bişirib yyirdilәr. Bir zmn nlrdn biri gördü ki, yrin üstündә bәzi şylәr qımıldnır (Musnın dmlri idi). nlrdn bir nçәsini tutub, әtәyinә tökdü vә şhlrının ynın gәldi vә nlrı yrә töküb ddi: Bunlr istәyirlәr burnı bizdәn lsınlr.

 

Әgәr dğrudn d Bytül-Müqәddәsdә blә bir irq lmuşdurs, nd Mus yrsiz dyirdi ki, gdib rnı tutun. Yәhudilәr hqlı idilәr ki, dyirdilәr: Bu iş bizim işimiz dyildir, sәn vә llhın gdin vә nlrı çırdın, biz snr gәlәk. nlr ki, di dmlr dyildirlәr.

 

Bunlr Qurnın yәhud qövmünә yönәlik tәnqidini zirәkliklә rәdd tmәk üçün bu cür dstnlrı uydurrq müsәlmnlrın dilinә sldılr. Snr müsәlmnlrın özlәri turub vc ibni nq dstnını dyir, hәmin Әmliqәdәn dnışır vә bu mәsәlәdәn söz çırlr ki, әgәr mәsәlә blә ls, bәs Qurn bunlr nә dyir?!

 

Dvud dstnınd d blәdir. Quş, Dvudun ryy şiq lmsı vә snr Dvudun әsgәri ölümә vrmәsi dstnı uydurm idi. Hәtt bundn pisini dә dmişlәr. Guy hәlә әsgәr öldürülmәmişdi ki, Dvud, (әuzu billh) nun rvdını öz vinә gәtirib nunl zin tdi vә bununl işin bitdiyini tәsәvvür tdi. Lkin bir müddәtdәn snr rvd n әbәr vrdi ki, mәn hmilәyәm, nә dim? Dvud görәndә ki, bu rvd ndn hmilәdir vә sbh uşq ndn lnd işin üstü çılcq, әmr tdi ki, nu öldürsünlәr.

 

Qurn Dvudun dstnını pklıq vә tәmizliklә nәql tmiş, ncq yәhudilәr Tövrtd bu dstnın tәhrif lunmuşunu, özü dә blә bir çirkin şәkildә yzıblr. Snr isә bu uydurm rәvyәtlәri müsәlmnlr rsınd yyıblr. İmmlrın dәyәri burd bәlli lur. İmm Riz (ә) nlrın ylnını üzә çırrq dyir: Bu cәfәngiyyt nәdir dyirsiniz?! Bu nisbәtlәr nәdir ki, llhın Pyğәmbәrinә vrirsiniz?! Qurnın hrsınd blә söz vrdır?! Qurn mcәrnı ylnız bu qәdәr nәql dir ki, bir nçә nәfәr (Dvudun ynın gәldi vә nlrın biri birisindәn şikyәt tdi). Qәzvәt brәsindә dә bu qәdәr dyir ki, Dvud iddi lәyәnin sözünü şitcәk, dәrhl öz hökmünü bildirdi, snr birdәn öz sәhvini bş düşüb bğışlnmq istәdi. Mövzu ylnız budur. Burd qdın mövzusu irәli sürülmәmişdir.

 

Bu әhvltd snrkı sul dğurn cәhәt budur ki, bunlr mәlәk idilәr, ys insn? İnsn idilәrsә, dmәk mcәr rl lәmdә bş vrmişdi. llh d Dvudun ibrәt götürmәsi üçün nlrı göndәrmәmişdi. Y, nlr dğrudn d mәhkәmәyә gәlmişdilәr vә Dvud cür sürәtlә qzilik tdikdә, birdәn özü, öz sәhvini bildi. Dmәk burd ciz lmyn bir vsitәdәn, bir yln işdәn istifdә lunmmışdır.

 

Lkin әgәr nlr Dvudu yıltmq üçün gәlmiş lslr, qrşıy blә bir sul çıır ki, Dvudu yıltmq üçün ncә bir uydurm sәhnә düzәltdilәr?! Bizdәn lunn sul d hәqiqәtdә bu idi ki, niyә iki mәlәk gәlib bir st sәhnә yrtdılr?! Әlbәttә nlrın Dvudu yıltmq hәdәfi müqәddәs idi, ncq ddiklәri dstn uydurm idi.

  
CVB:  

Mәn bu sulın cvbınd, әllmә Tәbtәbinin Tәfsir-әl-miznd yzdığını dyirәm. Bmyrq ki, nun bәynı yüksәk sәviyyәdә lduğu üçün bәlkә dә burd çıqly bilmәdim. dyir: Әvvәl, nlrın mәlәk lmsı mәsәlәsi qәti dyil; hәtt mәlәk lslr d, nlrın mddi lәmdә, yәni ğır vәzifә vә tәklif lәmindә Dvudun ynın gәlib, n, dyilmәyinә iczәlәri lmyn, ylndn bir hkyә nәql dә bilmәzdilәr. Bşq sözlә, әllmә Tәbtәbi dyir: Bu mәsәlә - yәni bir şy düzdür, ys yln vә bizim vәzifәmiz düz dmәkdir, yln dmәk y - mddi vә yni lәmlә әlqәdrdır. Әgәr mddi lәmdә iki vrlıq Dvudun qrşısın gәlib vә sözlәrini dyib, özü dә yln uydursydılr, bu hdisә mddi lәmlә әlqәdr bir hdisә lcqdı. Lkin bәnzәrlik vә timsl mәsәlәsi bşqdır. Timsl vә bәnzәrlik mәsәlәsindә hәqiqәt bşq şәkildә, dğru yuu kimi zhir lur. Bmyrq ki, dğru yuu timsl vә bәnzәrlikdir, dğru vә ylnın bu mәnd n dәlәti ydur. Mәsәlәn, (bu mislı mәn dyirәm) Pyğәmbәri-Әkrәm yuu lәmindә görür ki, bir dәstә mymun nun minbәrinә çııb-nirlәr vә nun ümmәti minbәrin kәnrınd turmuş, üzlәri minbәrә tәrәf lduğu hld, griyә gdirlәr, yәni minbәrdәn uzqlşırlr. Pyğәmbәr kәdәrli hld ynır vә hiss dir ki, bu, İslm lәminә dәyәn bir zәrbәnin әlmәtidir. Cәbril bu yuunu Pyğәmbәrә yzur:

 

Bu yuunun yzumu bundn ibrәtdir ki, Sәndәn snr Bәni Ümәyyә ümmәtinә hkim lub, Sәnin hәmin minbәrindә turr vә zhirdә İslm qnunlrın riyәt tdiklәri, islm dı ilә dnışdıqlrı vә lqın d üzü İslm dğru lduğu hld, әmәli surәtdә lqı İslmdn uzqlşdırcqlr. Bu lә bir yuudur ki, llh Pyğәmbәrә şkr tmişdir. Bu yuu ylndır, ys yln dyil? Әgәr dsәk düz yuu yuudur ki, insnın gördüyü şәkildә zhir lsun, nd bu yuu ylndır, n görә ki, dğrudn bir mymun, pyğәmbәrin minbәrinә çımmış vә hәqiqәtdә blә bir hdisә bş vrmәmişdir. Lkin yni zmnd bu yuu dğrudur, çünki bir hәqiqәtin surәtidir. Mymunlr Bәni Ümәyyәnin timslıdır, lqın minbәrdәn griyә çәkilmәsi İslmın zhirinin qrunmsı, mәnsının vә hәqiqәtinin isә rdn gtmәsidir. Әgәr bu mәlәklәr bir pyğәmbәr üçün timsl şәklinә düşürlәrsә, dmәk, nlrın timsl şәklinә, bәnzәr vә şr şәkilә düşmәsindә hәmin simd ln bir hәqiqәt timsllnır, n bәnzәr şәkilә düşür. rd düz vә yln mәsәlәsi bu şәkildә qrşıy çımır. Mәlәklәrin Pyğәmbәr üçün timsl vә bәnzәr şәkilә düşmәsi bir hәqiqәtlә bәrbәr lub-lmmsıyldır (ki burd bir hәqiqәtә uyğun idi), nәinki bәnzәr şәkilә düşdüyü simd rici lәmdә dә bş vrmiş lsun. Ncә ki, dğru yuud bәnzәr şәkilә düşmüş simnın mddi lәmdә lduğu kimi bş vrmәsi lzım dyildir.

 

Bun görә dә, nlr mәlәk lslr d, (mәlәk lmlrı qәti dyildir) bir hәqiqәt üçün blә bir vsitәdәn ncә istifdә lunmuşdur? sulının cvbı әllmә Tәbtәbinin vrdiyi cvbdır. Mәnim zәnnimcә, bu düz cvbdır, lkin bilmirәm mövzunu lzımınc şәrh dә bildim, y y?

  
QÜRYŞ KFİRLӘRİNİN ӘMTӘӘLӘRİNİ MӘNİMSӘMӘK VӘ VSİTӘDӘN İSTİFDӘ TMӘK MӘSӘLӘSİ  

Bşq bir sul d (nu mәn özüm bir qәdәr gnişlәndirirәm) budur ki, әgәr İslmd qyri-şәri vsitәlәrdәn şәri hәdәf üçün istifdә tmәk ciz dyildirsә, nә üçün Pyğәmbәr müsәlmnlr iczә vrdi ki, Qüryş kfirlәrinin Şmdn Mәkkәyә gdәn ticrәt mllrı krvnı Mәdinә yınlığındn kçәrkәn qrşısını kәsib әmtәәlәrini lsınlr. Bu brәdә vrplılr, hәtt çirkin yl kәsmәk ifdәsini dә işlәtmişlәr. Bu iş müqәddәs bir hәdәf üçün dyildirmi? Mәn bu sulı gnişlәndirib dyirәm: Hәr kәs dyә bilәr ki, cihdın özü dә bu qәbildәndir, çünki işin snund cihdın özü dә dmlrı öldürmәkdir! ydındır ki, insnlrı öldürmәk ztәn düzgün dyildir. Mhiyyәt tibrilә düzgün lmyn işә nә üçün İslm iczә vrir? Dyәcәksiniz ki, müqәddәs hәdәf üçün. İslmd cihd iczәsinin özü qyri-şәri vsitәlәrdәn şәri hәdәf üçün istifdә tmәyә iczә vrmәkdir.

 

Bu shәdә bşq misllr d vrdır: Fiqhimiz mәslәhәt üzrә ln yln, fitnә yrdn dğrudn yşıdır dmirmi? Bu cümlә Sәdinindir, lkin fiqh dә bun iczә vrir. Fiqh dә dyir ki, әgәr bir yrdә yln cәmiyyәtin yrinә ls, bu yln dyilsin. Bu, dmәkdir ki, misl üçün әgәr bir yrdә düz söz dmәklә günhsız, mömin vә möhtәrәm bir şәsi ölümә vrmәk vә digәr tәrәfdәn yln dmәklә bir günhsızı nict vrmәk kimi iki işi görmәli lsn, bu zmn yln d vә günhsız nict vr. Bu, mәslәhәtli ylnın ciz lmsdır. Bu, qyri-şәri vsitәdәn şәri hәdәf üçün istifdә tmәkdәn bşq bir şydirmi? Cvbı budur: Bәzi yrlәrdә, vsitә qyri-şәri dyildir, mәsәlәn cihd, ml vә sәrvәtdә mәsәlә blәdir. Bu fikir ki, insn ncә dyәrlәr, bilji insn lmql iş bitir, sәhvdir. Hәr şәritdә ls, insnın cnı vә sәrvәti insn lmq şәrti ilә hörmәtә lyiqdir. Bu, vrplılrın düşüncә tәrzidir ki, dyirlәr insnlr, yәni hәr dm növü, bilji insn, yәni özünә mәsus şәkildә bir bşı, iki qulğı, iki әli, ystı dı qlrı, düz qmәti ln vә iki yğı üstündә yl gdәn vrlıq bilji insndır. Bilji bımdn Müviyә bir insndır, Әbuzәr dә bir insn, yәni blә dyildir ki, mәsәlәn, dyәk Әbuzәrin qn sistmi, bilji bımdn, Müviyәnin qn sistmindәn üstündür. Bilji bımdn Musyi Cmb vә Lumumb hәr ikisi bir hәddә insndırlr.

 

Lkin burd söz bilji insndn gtmir. Söz insnlığ uyğun ln insndn gdir. Bun görә dә görürsәn ki, bir insn әmәldә insnlığ zidd lur. Mus Cmb insnlığ ziddir, Müviyә insnlığ zidd dmdır, Şimr ibni Zil-Cövşәn insn vә insnlığ ziddir. Burd myr insnlıqdır. İnsnlıq bu dyildir ki, bir dmın dişlәri filn şәkildә lsun. İnsnlıq, yәni şәrfәt, üstünlük, pәrhizkrlıq, әdlәt, zdlıq istәmәk, zd tәbiәtlik, sәbr, dözümlülük. Bunlr insnlıq ölçülәridir. Bilji insn ztәn ictimi insndır, mm әmәli şәkildә y. Әgәr bir insn insnlıq әlyhinә qiym tsә, bşq sözlә dsәk, zdlığın, tövhidin, әdlәtin, düzlük vә dğruluğun ziddinә, bütün yşılıqlrın әksinә ls, nd insnın әvvәldәn htirmı ydur. Blә dyildir ki, nun qn vә mlının htirmı vә nlrı rdn prmq çirkin iş lsun vә biz dә müqәddәs hәdәf üçün bu çirkin işi görәk, y, bu çirkin iş dyildir. Qiss mәsәlәsi vә qtili öldürmәk bu mәnd dyildir ki, biz dh li bir mәqsәd üçün tәәssüflә, çirkin işә әl tırıq. Әgәr bir insn hәddә çts ki, bşq insnlrı tәqsirsiz lrq öldürür, rtıq öz hörmәtini itirmiş lur. Bilә-bilә, qәsdәn vә ln dәrәk әynәtә uznn әl öz hörmәtini itirmişdir. Syid Mürtәz Әbül-Әl Müәrrinin cvbını ç gözәl vrmişdir. Әbül-Әl dyir:

 

- Bu İslm qnununu mәn nly bilmirәm, ncә lur ki, bir yrdә dyir bir әlin diyәsi bş yüz dinrdır, mm bşq yrdә dyir ki, bir dinrın dördәn biri qәdәr ğurluq tsә dә kәsilsin. (Әlin) dәyәri nә qәdәrdir?

 

Dinrın dörddәn biri, ys bş yüz dinr? Niyә iki min dәfә fәrqlәnir? Syid Mürtәz buyurdu:

 

Әmnәtdrlığın izzәti nu qiymәtlәndirdi, әynәtin zillәti isә әskiltdi, llhın hikmәtini nl.

 

Bir rqn kimi әlin htirmı ydur. Әgәr әlin diyәsi bş yüz dinrdır dyirlәrsә, bu, düz iş görәn әldir vә htirmı d vr. htirm insnlığ vә düz iş görmәyә mәsusdur. Düz iş görmәyin izzәtidir ki, nun qiymәtini yüksәltmiş vә әynәt vә ğurluğun zillәtidir ki, qiymәtini bu qәdәr lçltmışdır. Әmnәt dәyәri yüksәldәr, әynәt isә lçldr. İnsnlıq qn vә mlın dәyәrin yüksәldir, nun müqbilindә yln, qybәt, dm öldürmәk, zülm, lqın hüququn, zdlığın vә sirәsinә tәcvüz tmәk bütün dәyәrlәri әn qiymәtsiz dәrәcәyәdәk zldır vә insn әn dәyәrsiz bir әşydn dә dәyәrsiz lur.

 

Qüryş kfirlәrinin işi vt qәdәr, zı n üç il bundn ibrәt lmuşdu ki, Pyğәmbәrin ğzındn tutub nun hәqiqәt çğırışının lq çtmsın mn lsunlr, çünki nlrın mәnflәrinin ziddinә idi. nlr müsәlmnlr әzb vrir, işgәncә ltınd öldürür vә hç bir cinyәtdәn çәkinmirdilәr. Hlbuki, kfirlәr pyğәmbәrin hqlı lduğunu yşı bş düşürdülәr. Bütün bunlrın qrşılığınd biz dyә bilәrikmi ki, bunlrın vr-dövlәtlәri, ticrәt mllrı möhtәrәmdir? Әvvәl ticrәt mllrını hrdn qznmışlr?! Qurnın şkr ddiyinә әssәn, nlr Mәkkәdә bir sәlәmçi dәstә idilәr vә әldә tdiklәri ml d ğurluq vә sәlәmçilikdәn idi. Bunlrın mlı möhtәrәmdirmi?!

 

Dmәk, blә dyildir ki, bu mllr möhtәrәm lduğu hld, Pyğәmbәr nlr yiyәlәnmәyә iczә vrmişdi vә hәdәfi dә müqәddәs idi. Hәdәf müqәddәs lmsydı d, bu mlın htirmı y idi.

 

Bşq shәlәrdә mәsәlә blә dyil, üstәlik dh әhәmiyyәtli vә mühüm növündәndir ki, fәqihlәr üsusәn müqәddimyi vcib bölmәsindә izh tmişlәr. Bu brәdә dә sizin üçün izht vrmәliyәm:

 

Hәdәf vsitәni mübh tmir ddiyimiz vә lәcә dә әllmә Tәbtәbinin pyğәmbәrliyin hәdәfi brәdәki sözü bu idi ki, biz imn ylund, lqın imnını qruyub güclәndirmәk üçün, lqı hqq, hәqiqәt vә İslm çğırmq ylund btildәn istifdә tmәmәliyik. Yәni hqq ylun imn vә çğırışın mәğzi birtәbiәtlilikdir vә puç, btil vsitә qәbul tmәz. Sözümüz bunddır. nlrın әsslndıqlrı Qurn yәsi Pyğәmbәrә itb lunn qәzәbli vә dnlyıcı yәdir:

 

Әgәr sәni sbitlәşdirmәsәydik, hökmәn z qlırdı, sәn nlr bir z myl dәsәn, nd hökmәn yşyışın vә ölmәyin әzbını sәnә iki qt ddızdırrdıq.

 

Pyğәmbәr! Әgәr llhın inyәti lmsydı, z qlrdı ki, büdrәyәsәn. İndi görәk Pyğәmbәrin büdrәmәsi nә idi? Tәfsirlәrdә yzıldığı kimi, Pyğәmbәr büdrәmәmişdir, pyğәmbәr üçün kiçik bir tәsәvvür yrnmış vә dәrhl nun ilfı qәrrın gәlmişdir. yni hld Qurn nu dnlyır. nlr ddilәr: y llhın Pyğәmbәri, bizә iczә vr, İslmı qәbul tmәk üçün bir il nmz qılmyq, y bir il bizim bütlәrimizә әl vurm. Pyğәmbәr blә bir qәrr gәlmәdi, lkin bәlkә dә ürәyindәn kçdi ki, hidyәt tmәk üçün vә llh üçün şirindillik vә szişkrlıq dib, bunlrl kçinim. (nun kimi ki, Әlidәn (ә) istәyirdilәr ki, llh tirinә Müviyә ilә kçinsin). Y, imnın tәbiәti bu kimi sziş vә müdr tmәlәri qәbul tmir. Әgәr imn vә hәqiqәt mәsәlәsi rtd lmsydı, ictimi hüquq vә fәrdlәrin hüququ mәsәlәsi qrşıy qyulsydı, nd irdı y idi. Mәsәlәn, bir fәrdin cnını qurtrmq üçün nә ybi vr ki, insn yln dsin vә snr ydın lsun ki, bu ylnı dmın cnını qurtrmq üçün dmişdir. ybi ydur. Lkin mәn lqı llh tәrәf çğırmq mәqsәdilә hәqiqәti lmyn, yln bir dәlil gәtirsәm, snr d mәlum ls ki, lqı hәqiqәtә çğırmq üçün gәtirdiyim bu dәlil vә kçdiyim yl yln imiş vә mәn әssәn yln ilә lqı imn shibi tmişәm, bu, imn lә bir zәrbә vurr ki, dh sğlmz. Sözümüz tәbliğdәn gdirdi. Qbqc bir misl çәkdim ki, bәzilәri dyirlәr imnı qüvvәtlәndirmәk ylund bidәt әhlinә töhmәt dә vurun, bşq sözlә dsәk, imnı qüvvәtlәndirmәk üçün bidәt әhlinә istәdiyiniz ylnı bğlyın. nlr ncә dyәrlәr, yşıl işıq vrmәk istәyirdilәr. Yәni hәdәfimiz imndır vә hәdәf imn lduqd, İslm bizә yşıl işıq vrmişdir, - dyә islmın düşmәnlәrinә yln bğly bilәrik. Biz ddik ki, y, islm hqq vә hәqiqәt ylund çğırış üçün hç bir şәkildә vә hç bir yl ilә әsl yln dnışmğ iczә vrmir. Digәr müqәddәs işlәr dә bunun kimidir.

  
HCI MİRZӘ HÜSYN NURİNİN SÖZÜ 

Rәhmәtlik hcı Mirz Hüsyn Nuri (llh nun mәqmını yüksәltsin) böyük şiә mühәddislәrindәn biri idi vә vәftındn tәqribәn ytmiş iki il kir. Mәnim rәhmәtlik tm hәmin ildә Nәcәfә gtmişdi. buyurrdı ki, bir dәfә gördük mәrhum Hcı minbәrә çıdı vә ydımddır ki, bu yәni udu:

 

Hç vt mәn bu işi sbh görәcәyәm dmә, llh istәsә görәcәyәm d.

 

Snr d ç çәkmәdi ki, әstәlәnib, dünydn gtdi. Hcı şy Әbbs Quminin ustdı lmuş mәrhum Hcı mirzә Hüsyn Nuri dğrudn d böyük hәdis limi idi. , blc bir kitb yzrq (mәn nu әvvәldәn ır qәdәr uduqdn snr nun tәsiri ltın düşdüm vә bu kitbı dәfәlәrlә tәrif vә tәbliğ tmişәm) minbәr әhlinә göstәriş vrmiş, bәzilәrini dә tәnqid tmişdir ki, dini tәbliğ tmәk şәritinә riyәt tmirlәr. Frs dilindә ln bu kitbın dı Lölöü-mәrcndır. nun fikrincә, minbәr әhlinin bәzilәri iki şyә riyәt tmirlәr: Birincisi, dğru dnışmğ riyәt tmirlәr, özü dә bu bәhnә ilә ki, hәdәfimiz müqәddәsdir vә müqәddәs hәdәf üçün, zәif hәdis umğın ybi ydur. İkincisi, yәni imn çğırışdn bşq, bizim hәdәfimizin biri dә imn Hüsyn (ә) üçün ğltmqdır ki, d müqәddәs hәdәfdir. , kitbının yrısını düzgün vә qyri-hәqiqi bәhsin nә lduğun, bir dә bu mәsәlәyә hәsr tmişdir ki, İslm әsl iczә vrmir ki, biz dini tәbliğ tmәk üçün zәif rәvyәtlәrdәn istifdә dәk. Hәlә uydurm hәdis bir yn qlsın. Kitbının digәr yrısını niyyәt, әqidә vә mәhәbbәtin pklıq vә riysızlığın hәsr tmişdir, yәni dinin tәbliğindә vә imm Hüsynә (ә) ğltmqd mәhәbbәt, әqidә vә niyyәtin pklığı şәrtdir. Mәnim dә Pyğәmbәrin dvrnışı bәhsi sırsınd әrz tmәk istәdiyim bәhslәrdәn biri dә hәmin mәsәlәdir. Dh snr Nuri muzd vә ücrәt mәsәlәsini irәli sürmüş vә bu kitbd hәmin mәsәlә üzәrindә dh ç tәkid tmişdir. Bu gün bu mәsәlә ydım düşdü ki, vsitәdәn istifdә bşlığı ltınd zikr tdiyim hәmin mәtlәbi , bşq ünvnl zikr dir vә bәzәn mәzәli vә şirin prçlr d nәql dir. cümlәdәn yzır ki, Hindistndn bir lim mәnә mәktub yzmışdı ki, burd bәzi fәrdlәr çlu yln sözlәr dyir, zәif vә btil hәdislәr uyurlr. Siz ki, mәrkәzdәsiniz, bir iş görün, bir kitb yzın ki, bunlrın qrşısı lınsın. Dyir, cvbınd yzdım ki, bu ylnlr mәhz mәrkәzdә uydurulur, bşq yrdә y. Dh snr , bu mәsәlә brәsindә yzır ki, görün iş hry çtmışdır ki, bir yәzdli ruhni mәnә blә bir әhvlt nәql tdi: Yәzddәn hәzrәt Riz (ә)ı ziyrәt tmәk üçün sәhr ylu ilә Mәşhәdә gdirdim. Tәsdüfәn Mәhәrrәm günlәri idi. şur gcәsi bir kәndә çtmışdıq; tәәssüflәndim ki, bu şur günlәrindә Mәşhәdә vә y hç lms bir şәhәrә çtmdıq ki, rd әzdrlıq l. Fikirlәşdim ki, hәr hld kәnddә dә bir mәrsim lmlıdır. Sruşduq, mәlum ldu ki, mәrsiyә umq üçün bir yr vr ki, lq rd әzdrlıq dir. ry gdib gördük ki, mәrsiyә uyn bir kәndli bb minbәrә çıdı. , minbәrә çııb turndn snr mәscidin qulluqçusu gdib bir әtәk dş gәtirib nun әtәyinә tökdü. Mәn tәәccüblәndim ki, bu nә üçündür? , bir z rövzә udu, lkin kimsә ğlmdı; ddi: çırqlrı söndürün. Çırqlr söndürülәn kimi, mәrsiyә uyn lqın bşın dş yğdırmğ bşldı; lqın fәrydı ucldı, bğırtı vә hy-küy bşlndı vә nәhәyәt ğldılr. İş qurtrndn snr mәn rövzәn ddim:

 

- Bu nә iş idi? Bu cinyәtdir vә diyәsi vr, nә üçün bu işi gördün?

 

Ddi:

 

- Bu lq imm Hüsynә (ә) bundn bşq bir yll ğlmz, hәr hld lqın göz yşı mlıdır, hәr vsitәdәn ls, istifdә tmәk lzımdır.

 

Hcı mirz Hüsyn Nuri dyir ki, bu iş sәhvdir. Hәr vsitәdәn lmuş ls nә dmәkdir? İmm Hüsynin qәdәr ürәkyndırn müsibәtlәri ydurmu?! Әgәr nun ürәyi vrs, әgәr nd imm Hüsyn mәhәbbәti vrs, әgәr dğrudn d imm Hüsyn şiәsidirsә vә sәn dә düz rövzә usn, ğlyr; ys әgәr ürәyi ydurs, әgәr imm Hüsyn (ә)ı tnımırs, әsl istәmirәm ğlsın. Bu nә vsitәdir ki, sәn ndn istifdә dirsәn?!

 

Dmәk, hәqiqәt üçün hәr vsitәdәn istifdә tmәk lmz, sözünü söylәmәkdә mәqsәd imndır, nun d (Nurinin) mәqsәdi bu idi, yәni hqq vә hәqiqәtә çğırış ylund, lqı imn gәtirmәk ylund hәr vsitәdәn istifdә tmәk lmz. Burd, әssәn dh әhәmiyyәtli vә dh mühüm vsitә dә qrşıy qyulmur. Dh әhәmiyyәtli vә dh mühüm mәsәlәnin yri bşqdır, bunlr; ictimi işlәr, hәtt nmz qılmq kimi şәsi vә fәrdi ibdәtlәr, qәzәb lunmuş yr vә bu kimi mәsәlәlәr brәsindәdir. Lkin İslmın hökmlәrini tәbliğ dib çtdırmq brәdә insn zәrrә qәdәr dә hqq vә hәqiqәtdәn kәnr çımmlıdır. Bir nәfәr istәyir bir hәdisi nәql tsin vә snr dsin ki, bu hәdisi blә dsәm, dh ç tәsirli lr. Bu, günhdır, n dmәk lzımdır ki, bu sözlәri dmәyә hqqın ydur. Nuri dh snr Qurndn yәlәr zirk dir ki, llh zәmnәt vrmişdir: Biz pyğәmbәrlәrimizә yrdım dirik. Yәni biz öz pyğәmbәrlәrimizә tәbliğt işindә yrdım dirik. y mәnim pyğәmbәrlәrim! Siz hqq vә hәqiqәt ylu ilә gdin, tәsir tmәk bizdәn, zәmnәt vririk. Pyğәmbәrlәr dә hәmin yll gdib, istәdiklәri nәticәyә çtdılr. Dmәk, bizim lqı din vә imn çğırmq ylund hәr vsitәdәn istifdә tmәk üçün iczәmiz ydur. Biz mәnbә bımındn ysul dyilik, qy mәnbә cәhәtdәn ysul lnlr uydursunlr. Bizlәr niyә uydurq? Biz mәnbә bımındn qәdәr zәnginik ki, uydurm duyğusu blә sәhvdir. lqı imm Hüsynә (ә) görә ğltmq istәyirsәnsә, şur sәhnәsi qәdәr fciә, tifә vә incәliklә dludur ki, rd qәdәr czibәli vә ürәkyndırn sәhnәlәr vrdır ki, qәlbimizdә zәrrәcә imn ls, Hüsynin (ә) dını şitcәk, gözümüzün yşı r.

 

Dğrudn d möminlәrin qәlbindә Hüsynә (ә) mәhәbbәt gizlәnmişdir. Hәr bir möminin qәlbinin dәrinliklәrindә imm Hüsynә (ә) qrşı gizli bir mәhәbbәt vrdır. Mәn göz yşlrının şiqiyәm. İmm Sdiqin (ә) dstlrındn gәlib çtmış әrәbcә bir şr vrdır ki, ç qәribә bir şrdir. Tәlәbәliyimin әvvәllәrindә Mәşhәddә idim vә hәlә Qum gtmәmişdim ki, nu mühәddis Quminin Nәfsәtül-mәsdur kitbındn әzbәrlәdim. yzır ki, mәkfuf (kr) Әbu Hrun (göründüyü kimi, kr imiş ki, n mәkfuf dyirmişlәr) qüdrәtli şir idi vә bәzәn Әb Әbdillh (Hüsynә (ә)) mәrsiyә dyәrdi. dyir ki, bir gün İmm Sdiqin (ә) hüzurun gtdim. İmm kr buyurdu ki, cәddimә mәrsiyә ddiyin şrlәri mәnim üçün u. Bş üstә, ddim. İmm buyurdu: Qdınlr d dyin gәlib pәrdәnin rsınd mәrsiyәni dinlәsinlәr. Qdınlr içәridәn gәlib tqd pәrdә dlınd turdulr.

 

Әbu Hrun, göründüyü kimi yni yzdığı şrlәri umğ bşldı. Şrin mәzmunun bın vә әss dәrsi görün. lә ki, bş misrdn rtıq lmyn bu şrlәri udu, İmm Sdiqin (ә) vindә ğlşm qpdu. İmm Sdiqin (ә) gözlәrindәn yş süzülür vә mübrәk çiyinlәri silkәlәnirdi. Nlә vә ğlmq sәsi immın vindәn yüksәlir vә snr immın özü bәsdir dyir. Bu qәdәr mәrsiyәlәr dyilib, mәn bun ty lnını görmәmişәm vә y z görmüşәm. , dyir: (Mәzmunu)

 

Hüsynin (ә) qәbrindәn kç vә nun pk sümüklәrinә d: y sümüklәr, siz hәmişә göz yşlrı ilә sirb lursunuzmu? Әgәr nun mәzrındn kçsәn, miniyini sl vә göz yşı tök pk, blsı ölәn nnın pk göz yşı kimi, nnın ğlmğı kimi ki, ölüm nun ygnә övldını әlindәn lmışdır.

 

Şrin mәzmunu blәdir. Dyәr: y yldn kçәn, y sәb yli, Әli ğlu Hüsynin qәbrindәn kç, dstlrının pyğmını n çtdır, şiqlәrin pyğmını n çtdır. y sәb yli, bizim pyğmımızı Hüsynin (ә) müqәddәs sümüklәrinә çtdır vә d: y sümüklәr, siz hәmişә Hüsynin (ә) dstlrının göz yşı ilә sirbsınız. Bu göz yşlrı tökülüb sizi sirb dir. Әgәr bir gün sizә suyu ysq tdilәrsә, әgәr Hüsyn (ә)ı susuz şәhid tdilәrsә, bu şiәlәr vә dstlr hәmişә öz göz yşlrını sizә yğdırırlr. y sәb yli, әgәr nun qәbrindәn kçsәn, ylnız pyğmı çtdırmql kifyәtlәnmә, rd miniyini sl, ç sl, dyn vә Hüsynin (ә) müsibәtlәrini tırlyıb göz yşı tök, di bir dm kimi y, әksinә, n kimi ki, ylnız bir blsı vr vә , ygnә övldının ölümünә göz yşı tökәr. Blә göz yşı tök vә ğl pk üçün, pk tnın, pk nnın övldı üçün.

  
LTINCI ÇIIŞ  
TӘBLİĞTIN DӘYӘRİ VӘ TӘBLİĞTÇININ ŞӘRİTİ 

y Pyğәmbәr! Biz sәni, hәqiqәtәn şhid, bәşrәt vrәn, çәkindirәn, llhın izni ilә lqı llh dğru çğırn vә işıqlndırn bir çırq göndәrdik.

 

Pyğәmbәri-Әkrәmin (s) müqәdәs dvrnışlrındn öyrәnilmәsi lzım ln tәlimlәrdәn biri, hqq dğru dәvәtin ncәliyi vә lq hqq pyğmını çtdırmq vә tәbliğ üslubudur. Bәzilәri, insnlrı Pәrvәrdigr vә hqq çğırıb, nlr ilhi pyğmı çtdırmğı kiçik bir iş snır, blә düşünürlәr ki, görәsәn, bu dәvәt vә pyğmın sir dәvәt vә pyğmlrl nә fәrqi vrdır? Bu brәdә, әvvәlcә Qurnın öz nöqtyi-nәzәrini dyim vә görün Qurn bu işi, nә qәdәr mühüm, ğır vә çәtin bilir, snr isә bu dәvәt vә pyğmın çtdırılmsı ilә sir dәvәt vә pyğmlrın çtdırılmsının fәrqini çıqlycğm.

  
HӘZRӘT MUSNIN (Ә) LLHDN İSTӘKLӘRİ 

Qurn mübrәk Th surәsindә, Mus ibn İmrn hqqınd bir mövzu çır ki, zhirdә bşq bir cәrәyn vr: Mus Misirә qyıdır, nun rvdı dğum sncısı çәkir, özü isә syuqd hәyt yldşını qızındırmq üçün yncq trır, bu zmn müqәddәs vdidә ilhi vәhy ilә üzbәüz lur vә bu zmn ilk dәfә lrq, n vәhy gәlir, snr isә ilhi tpşırığı Firn vә firnçulr ytirmәk mәsuliyyәti vrilir. Mus pyğәmbәrlik mәqmın çtmışdır. Dmәk, , di bir dm dyil ki, bu kimi sözü dmiş lsun. n: Gt, llhın pyğmını Firn vә firnçulr çtdır dyilәrkәn, , üzәrinә lduqc ğır bir yük vә çәtin mәsuliyyәtin qyulduğunu hiss dәrәk, bu cümlәlәrlә bir sır istәklәr irәli sürür:

 

y Pәrvәrdigr! Mәnim köksümü çıb gnişlәndir.

 

Şәrhi-sәdrin mәnsınının ülsәsi lduqc ğır dözüm vә ç gniş ruhi tutumdn ibrәtdir. İlhi! Mәnim ruhi tutumumu rtır vә işimi mәnә snlşdır.

 

Dmәk, , bu işin ğır vә çәtin lduğunu hiss dir. Bir düyünü vә y düyünü dilimdәn ç. Bәzilәri blә fikirlәşirlәr ki, dilimdәn düyünü ç dmәkdә mәqsәd budur ki, Musnın dili bir z tutulrmış, mәsәlәn s hәrfini yşı tәlәffüz dә bilmәzmiş. Hәtt dyirlәr: , uşq lnd Firn, nu sınmq üçün ğzın köz qydu vә dili pәltәk ldu. Mәncә bu sözlәrin әssı ydur. Dilimdәn düyünü ç! Göründüyü kimi, bu ifdә lә Qurnın dәfәlәrlә tәkid tdiyi sözdür ki, Pyğәmbәrin tәbliği ydın, pyğmı isә çıq vә dğru yl göstәrәn lmlıdır. Çünki, snr buyurur: ...ki, mәnim sözümü bş düşsünlәr, mәn sәnin tpşırığını, lqın byninә sığışdır bilim vә lq nu bş düşsün. Bş düşmәk bir mövzunun çıqlnmsı, dәrk dilmәsi vә ydınlşmsı mәnsınddır.

 

Mәnә, öz ilәmdәn ln qrdşım Hrunu vәzir vә yrdımçı t! nun vsitәsilә rmı möhkәmlәndir. Vә işimdә nu mәnә şәrik t ki, Sәnә ç ibdәt dim vә Sәni ç yd dim! İlhi! Bu yük ç ğırdır. Mәnә kömәkçi göndәr. nun özünün tәklif tdiyi insn, qrdşı Hrundur: y Pәrvәrdigr! Qrdşım Hrunu mәnә vәzir (vәzir müvin mәnsınddır.) vә kömәkçi qәrr vr vә işlәrimdә, nu mәnә şәrik t! Niyә? llh lәmәmiş, byun qçırmq istәmirәm, y ncә dyәrlәr, blә ls işimizin nәticәsi dh yşı lr. Sәnә ç ibdәt vә ç yd tmәyim üçün.

  
QURNIN PYĞӘMBӘR-ӘKRӘMӘ İTBI 

yrı bir yrdә Qurn Pyğәmbәrә itb dәrәk, görülmüş bir işi (Pyğәmbәrin llhdn sruşduğu sul şәklindә y, ilhi bәyn surәtindә) bәyn dir. Buyurur:

 

Biz sәnin köksünü gnişlәndirmәdikmi?

 

Mus köks gnişliyi tәlәb dirsә, Pyğәmbәr-әkrәm üçün bu, qbqc vrilmişdir. Qurn buyurur: Biz sәnә köks gnişliyi vrmәdikmi? Ç istdd vrmәdikmi? Yәni, bu işin görülmәsi şәrti, ç istddlı lmqdn ibrәtdir. Biz isә bunu sәnә vrmişik.

 

ğır yükü sәnin bynundn götürdük.

 

rd Mus dyirdi: Bu ğır yükü mәnә yüngül vә sn t. Burd Qurn Pyğәmbәri-әkrәmә buyurur ki, bu ğır yükü sәnin çiynindәn götürdük.

 

yük ki, çiynini sındırrq incidirdi. Bu, böyük sözdür: Bu yük lә ğır idi ki, blini sındırmq üzrә idi. Mürciәt dilәn snuncu pyğәmbәr hәzrәt Mәhәmmәddir (s), yük dә dәvәt, tәbliğt vә lql üzbәüz lmqdn bşq bir şy dyil, bir lq ki, Pyğәmbәrin hәdәfi nlrı hidyәt vә rәhbәrlik tmәk vә Pәrvәrdigr dğru prmqdır.

 

Dğrudn d hәr bir çәtinlikdә snlıq vrdır. lә isә işdәn zd lduqd ql vә öz Pәrvәrdigrın dğru myl t.

 

y Pyğәmbәr! İş ğırdır, lkin insn çәtinliklәrә dözәrsә, çәtinliklә bәrbәr, snlıq d lr, yәni snlıqlr çәtinliklәrin içindәdir. Hәr çәtinliyin qynund, snlıq vrdır. Yәni: Sәbr t, dözüm göstәr. Bununl d, hәqiqәtәn çәtinliklә bәrbәr snlıq vrdır. Qurn bir dh dğrudn d hәr çәtinlikdә snlıq vrdır -dyә, tәkid dir. Pyğәmbәr, bu yәdәn lә bş düşdü ki, hәr çәtinliklә birlikdә, iki snlıq lcqdır; nәticәdә hәzrәtin mübrәk simsı çıldı vә snr, rdıcıl şәkildә tәkrr dir vә buyururdu: Bir çәtinlik iki snlıq qrşısınd nә dә bilәr? Mәnim llhım, bu çәtinliklәrlә bәrbәr, mәnә rhtlıq vә snlıq vәdәsi vrmişdir.

 

Bәs, sudәlәşәrkәn, zәhmәt çәk vә öz Pәrvәrdigrın dğru myl t.

 

Bu yәni, Musnın hqqınd gәlәn yә ilә tutuşdurub, snr şiә vә sünni mәzhәblәri rsınd dvmlı şәkildә qyd lunn, Pyğәmbәrin Әli әlyhissәlmın hqqınd buyurduğu:

 

Sәnin mәnә nisbәtin Hrunun Musy nisbәti kimidir.

 

Yәni Hrun Musnın müvini vә şәriki lduğu kimi, sәn dә, ümmәtin iki tsındn birisәn cümlәsini nәzәrә lsnız, görәrsiniz ki, zhirdә rәvyәtlәrin dә tәsdiq tdiyi, şiәlәrin tәfsirlәrindә bәyn dilmiş bu söz Әmirәl-möminin Әlinin (ә) әlifәliyinә dәllәt dir. Bu ç ürәyә ytır, blә dә lmlıdır, bşq şy y. ncq hәlә indi bşq mövzu hqqınd bәhs dirik.

  
ĞIR SÖZ 

Hqq dğru dәvәtin vә ilhi pyğmı ytirmәyin ğırlığını vә lduqc әhәmiyyәtli lduğunu bәyn dәn, Qurnın bşq yәsi mübrәk "Y әyyuhәl muzzәmmil" surәsindәki yәdir. Bilirsiniz ki, "Y әyyuhәl muzzәmmil" vә "Y әyyuhәl muddәsir" bsәtin ilk çğlrındn nzil ln surәlәrdәndir. Buyurur:

 

Biz, tzliklә sәnә ğır bir söz şılycğıq.

 

Görәsәn, söz ncә ğır lr? Söz, söz lmq tibrilә, ğır-yüngül lmz, sözün mәnsı vә dәllәt tdiyi ş ğır, çәtin vә y rht lr. Bәzәn özümüz dyirik:

 

Filnkәs, filnkәsә ğır, yәni mәnsın dözmәk çәtin ln bir söz ddi. Y dyirik: Üzәrimizә ğır bir vәzifә qyulmuşdur. Bir dm, bir mәsul tәrәfindәn tpşırıq lnd, bizә ğır bir vәzifә vrilmişdir dyәr. Bir hökm vrilmişdir, n: filn işi görmәlisәn- dyә әmr dilmişdir. dyir: Mәnә ğır bir vәzifә vrilmişdir. Vәzifәnin ğır lmsı nә dmәkdir? Vәzifә, hökm, kğız, söz, mәktub vә sirәdәn ibrәt lrs, bunun ğır-yüngüllüyü ydur. Söz bunlrdn gtmir. Vәzifәnin mәzmunu, lduqc çәtin bir iş lrs, n ğır vәzifә dyilәr. Qurn yәsi buyurur:

 

Biz tzliklә, sәnә ğır bir söz şılycğıq. Bu isә çğırış vә lqı istiqmәtlәndirmәkdir. Bәlkә dә bәzilәri sul vrәrlәr ki, Qurn dәvәt vә tәbliğ işini nә üçün bu qәdәr ğır bilir?

  
TӘBLİĞT MӘSӘLӘSİNİN DӘYӘRİ 

Biz, bәzi mәsәlәlәrin dәyәrini düzgün bş düşmür, bunlrın dәyәrini öz qvrdığımız sәviyyәdә nlyırıq. Nümunә lrq fәtv vrmәyi götürәk. şbәtlikdәn cәmiyyәtimizin hç lmzs, dsn bş fizi fәtv vrmәyin lduqc yüksәk sәviyyәli vә ğır bir iş lduğunu yşı bilir. Nә bir dәstә bu kimi iddinı tmәyә cürәt dir, nә dә tmhkrlrın bu iddid lduğunu cәmiyyәt snlıql qәbul dir. Cәmiyyәt bu işin yüksәk sәviyyәli lduğunu duymuşdur. mm, lqı hqq dğru çğırmq, lq tәbliğ tmәk, lqı hidyәt vә rәhbәrlik tmәk, lqı llh dğru hәrәkәtә gәtirmәk mәsәlәsindә, söz hәrәkәtә gәtirmәk sözü lur vә nun sәviyyәsi tnınmmışdır. Dyir:

 

Pyğәmbәrlәr bu yld srvn kimi krvnın rәhbәri vә ylgöstәrәnidirlәr. Bizim ğmız nlrdn d böyükdür, hәm әvvәl, hәm dә ırdır. Ruh vrәn cmli yığıncğın şmı, könülçn mәqmı isә, cәmiyyәtin tplnmsının sәbәbi.

 

Pyğәmbәrlәr qbqd gdirlәr, könüllәr isә nlrın rdınc, ruhlrın әli nlrın әtәklәrindәn tutmuşdur.

 

Bu, bәşәrә hәrәkәt vrmәkdir, özü dә hry? ur dğrumu? Y. Әqidә mәktәblәrinin bir çu, bәşәri prır, yşı d prır, mm nәyә dğru? ur dğrumu, öz mәnfyinә dğrumu? Bir qәdәr müqәddәsliklә dsәk: Öz hüquqlrını tәmin tmәyә dğru ki, hәr hld mәnflәri dә, hüquqlrındndır. Burydәk mәn dә rzıym. Pyğәmbәrlәr dә lqı öz hüquqlrını әldә tmәyә dğru sövq tdirirlәr. Pyğәmbәrlәrin prqrmlrındn biri hәrәkәt tdirmәkdәn ibrәtdir, lkin bu, kiçik hәrәkәtdir ki, pyğәmbәr mәhrumlrı sövq tmәk üçün dyәr: y mәhrum! Gt, bütün hüquqlrını әldә t, y mәzlum, gt zlımdn öz hqqını l! Bu d pyğәmbәrlәrin hәrәkәtlәrindәndir, ncq әn kiçik hәrәkәtlәrdәndir, çünki insnın mәnfyi vә tәbii myllәri dә nu tәsdiq dir.

 

y zәhmәtkşlәr, birlәşәrәk, tәcvüzkrlrdn öz hqqınızı lın! Bu yld hәrәkәtә gәtirmәk, әlbәttә bir işdir, bunun kiçik bir iş lduğunu dmәk istәmirәm, mm pyğәmbәrlәrin prqrmlrınd, bu, nlrın gördüklәri vә bşqlrındn d yşı yrinә ytirdiklәri kiçik işlәrdәndir. Pyğәmbәrlәrin vrdiklәri böyük hәrәkәt insnı nәfsni mәnzildәn hqq dğru sövq tdirir.

 

Dyir: (Şrin mәzmunu)

 

 

әrbt piri qışqırdı ki, sqi!

 

Gәtir bdә ki, vr tәirdә ft

 

şq ylunun dvrnışı özündәn zd lmqdır,

 

Mәnzillәr ötüb mәsfәlәr kçmәk y.

 

 

Özünü nәfsinin әlindәn zd dib hqq çtdırmq; yәni bәşәri, özünü özünә qrşı tәhrik tmәk. Tәkcә siz mәzlumu, mәn zlım qrşı dyil, mәn zlımı d özümә qrşı üsyn qldırsın. Bun tövbә, qyıdış, insnlrı özlәrindәn vә nәfspәrәstlikdәn hәqiqәtsvәrliyә dğru sövq tdirmәk dyilir. B bu iş çәtindir. Bu işdә, hәr kimsә pyğәmbәrlәrlә yrışrs nun ipinin üstünә dun yığ bilәrik.

 

Filn inqilbçı rәhbәr lqı öz hüquqlrını әldә tmәk dı ilә, öz mәnflәri uğrund hәrәkәtә gәtirmişdir. dını çәkmirik, dğrudn d lqı hüquqlrını әldә tmәk üçün tәhrik tmişdir, bu işi müqәddәs iş hsb dirik. Bu iş, böyükdürsә dә, pyğәmbәrlәrin kiçik işlәrindәndir. Pyğәmbәrlәrin işindә rәqib ydur vә llh dğru çğırn vә ilhi pyğmı tәbliğ dib, lq ytirәn hәr bir kәs bu işi dvm tdirmәli, Pyğәmbәrin (s) vә Әlinin (ә) rdınc gtmәlidir. Bu isә ğır bir işdir. Bu, insnlrı özlәrindәn, qürur, nәfs vә mәnfәәtpәrәstlikdәn, hqpәrәstlik vә hәqiqәtsvәrliyә dğru hәrәkәtә gәtirmәkdәn ibrәtdir. Bu işin sn dәrәcә ğır lduğu d hәmin sәbәbә görәdir.

 

Ddik ki, bәzi işlәrin vә mәsәlәlәrin dәyәrini öz sәviyyәsindә bir qәdәr bş düşmüş vә yrindә lrq nlmışıq. lә blә lmlıdır. ncq tirf tmәliyik ki, bәzi işlәrin qiymәtini lyiqincә bş düşmәmişik. Bu gcәnin prqrmınd tәsdüfi dәyişiklik bş vrmişdir. Blә ki, mәn Pyğәmbәrin dvrnışındn, tәbliğ vә dәvәtindәn dnışdım. Nitq fәnninin zirvәsindә durn, bu şәhәrә vә ölkәyә lduqc böyük idmәtlәr göstәrәn lim әtib, cәnb Fәlsәfi dә bu mәclisdәdir. Ddiyim kimi bu tәsdüfi bir dәyişiklikdir. Mәn bu dәyişikliyi düşünmәmişdim. Blә yşı ldu. Bunlrın dәyәri vә bu sәviyyәdә zәhmәt vә mәşәqqәtlәr çәkәrәk lyiq bir әtib vә dәvәtçi (bәlkә dә islmın mәqmı bundn ç üstündür. -dyәsiniz; nisbi lyiq dә dsәk, ytәr.) ln kәslәrin qәdrini bilmәk lzımdır, ddi: (Şrin mәzmunu)

 

 

Şüşә içrә lq yğı sf vә tәmiz görәr

 

Bilmәz ki, küncüdün bşın nәlәr gәlir.

 

 

Yәni, cmt, süzülmüş küncüd yğını bir şüşәdә görür, mm yzıq küncüdün duru yğ çvrilәrkәn bşın nәlәr gәldiyini bilmәz. lәcә dә lq, ydın vә tәmiz tәbliğtı görür, ncq bu yzığın d nәlәrә qtlşrq, gördüyü bu tәmiz yğ çvrildiyindәn әbәrsizdir.

 

Nә isә, Qurn bu mövzunu, lduqc yüksәk sәviyyәyә qldırmışdır. Niyә? llh ylnız Pyğәmbәrә dyә bilәrdi: Biz tzliklә sәnә ğır bir söz şılyrıq. Y: Biz sәnin qәlbini gnişlәndirmәdikmi? Lkin bütün bunlr ümmәtә tәlimdir. Nә üçün llh bu hәqiqәti öz Pyğәmbәrinә bildirir vә bütün ümmәtin itiyrınd qyur?

 

llh ilә Pyğәmbәrin rsınd bir ç mәsәlәlәr vrdır ki, hmı ilә әlqәdr lmdığı üçün, nlrı bir llh bilir, bir dә Pyğәmbәr, bşq hç kimә dyilmәmişdir. Bir mәsәlәnin qldırılmsı, nun öyrәnilmәli lduğunu göstәrir. İş dәvәtdir, tәbliğdir, bu, rht bir iş dyil. Dmәk, biz Qurndn öyrәnirik ki, dәvәt vә pyğm çtdırmqd birinci şәrt qәlb gnişliyidir - gniş ürәk, düny byd gniş tutumlu.

  
ĞIL VӘ DÜŞÜNCӘYӘ TӘBLİĞ TMӘK 

l bilsin ki, pyğm çtdırmq niyә bu qәdәr çәtin işdir? dyәsiniz:

 

Qyd dirәm: Hәr hnsı bir pyğmı çtdırmq lә dә çәtin dyildir. Bir növ tәbliğ vrdır ki, ylnız hissiyyt çtdırılır. ydındır ki, bu sn bir işdir. Әdliyyә mәmurunun vrdiyi ln, misl üçün bir lnı müәyyәn şәsә vә y müttәhimә çtdırmq hissiyyt çtdırmqdır. Әgәr siz bir tpşırığı, bir dmın hissiyytın, yәni gözü önünә, y qulğın çtdırmğ vәzifәli lsnız, bu, qәdәr dә çәtin dyildir, sözü lqın gözü önünә vә y qulğın çtdırmq sndır. Lkin görәsәn pyğәmbәrlәrin vәzifәsi ylnız mövzunu lqın qulğın çtdırmqdırmı? Görәsәn bu ytәrmi? lqın gözünә çtdırmq kifyәt dәrmi? Y, hissiyyt, misl üçün gözә vә y qulğ çtdırmqdn üstünü ğıl vә düşüncәyә çtdırmqdır. Yәni lә bәyn tmәk ki, ğıl nüfuz tsin. Bir şyin gözә dәymәsi vә qulğ çtmsı, nun ğıl tәrәfindәn qәbul dilmәsi üçün kifyәt dyil. Bir pyğmı ğıl çtdırn vsitә sәs, şәkil vә y yzı dyil, bşq bir şydir. ğıl öz qpısını bğlmış vә dәlil, istidll, Qurnın ifdәsilә dsәk, hikmәt vsitәsindәn bşq yrı bir yl ilә pyğm qәbul tmәz. Pyğәmbәrlәr ilk növbәdә öz sözlәrini ğıllr çtdırmq istәyәrlәr. ristinlığın bu prinsipә qrşı durmsını vә imn ilә ğılın әlqәsi ydur fikrini irәli sürdüyünü görürsünüzsә, bu, sözün tәhrif dildiyindәn irәli gәlir. Hәqiqi ristin blә bir sözü dmәz. Hәqiqi ristin nә üç uqnumu qәbul tdi, nә dә ğılın üç uqnumu qәbul tmәdiyi vә öz qpısını nun üzünә bğldığını görәrkәn, imn ğıldn yrıdır, imn ğıl üçün ysq mәntәqәdir, ğılın müdilә hüququ ydur dmәdi. Bu, ristinlığın dәyişilmәsilә әlqәdrdır. Hç bir pyğәmbәr blә bir söz dmәz. Lkin, bütün pyğәmbәrlәrin hәqiqәtlәrini әhtә dәn Qurn buyurur:

 

Hikmәt vә yşı mizә ilә cmtı Rәbbinin ylun çğır.

 

Qurnın bәyn tdiyi ilkin mәsәlә hikmәtdir. y llh dğru dәvәt dәn! Cmtı Rәbbinin ylun çğır.

 

y Pyğәmbәr! Biz sәni şhid, müjdә vrәn vә әbәrdrlıq dәn göndәrdik.

 

Sәni göndәrmişik ki, bu ümmәtә şhid lsn, (şhid hәr mәnd lurs lsun, hәlә indi bu hqd bәhs tmirik.) sәni lq müjdә vrәn göndәrmişik, ş әbәr vr, müjdә vr, lqışl! Yәni nlr, bu yld mәnimsәyәcәklәri ç böyük nәticәlәrdәn mәlumt vr. Biz sәni әbәrdrlıq dәn göndәrmişik. Dәfәlәrlә qyd tdiyimiz kimi, inzr qrudn mәnsınd dyildir. Qrudn mәuf sözünün tәcümәsidir. İnzr s qrudn mәnsınddır. Yәni, әbәrdrlıq dәn, mәsәlәn, insn qpıdn çımq istәdikdә, bir dm qrunc bir sәs çırrs, insnı qrudr, lkin bu iş inzr dyildir. İnzr qrşıd tәhlükә lduğunu bildirәn qrutmqdır. Kimsә, bir yldn gtmәk qәrrın gәlir, kim isә n әbәrdrlıq dir, yәni dyir ki, bu işi görsәn vә y bu yldn gtsәn filn tәhlükә qrşın çıcq. Qurn dyir: y Pyğәmbәr! Sәni göndәrmişik ki, nәzir lsn, bu mәnd qrudn, tәhlükәni bildirәn lsn. Bun görә Pyğәmbәr bsәtin ilk çğlrınd Sәfnın ymcınd dynrq ln tdi: ( zmn blә şür vrmәk әnәnә imiş) Tәhlükә! Tәhlükә! lq Sәf dğının әtәyinә tplşdı. Nә әbәr vr? nlr ilk dәfә lrq, Mәhәmmәd Әmindәn (s) tәhlükә, tәhlükә! şidirdilәr. Nә tәhlükә vrdır? Ys mul-fil kimi bir mcәr qrşıy çımışdır? hәzrәt әvvәlcә cmtın tәsdiqini istәyәrәk ddi: y cmt! İndiyәdәk, mәni ncә tnımısınız? Hmı ddi: Әmin vә dğru dnışn. Pyğәmbәr buyurdu: İndi bu dğlrın rsınd düşmәn böyük bir qşunl sizә yürüş tmәyә gәlmişdir - dyә әbәrdrlıq tsәm, mәnim sözümә innrsınız, y y? nlr bәli innrıq ddilәr. Pyğәmbәr (s) bu tәsdiqi ldıqdn snr buyurdu:

 

"İnni nәzirun lәkum bәynә yәdәy әzbin şәdid."

 

Mәn ylnız qrşıdkı әzbl sizi qrudnm.

 

Bununl d, sizә әbәrdrlıq dirәm ki, tutduğunuz yl, düny vә irәtdә ilhi әzb gәtirib çırcqdır.

 

"İnn әrsәlnkә şhidәn vә mubәşşirәn vә nәzirәn vә diyәn ilәllhi bi iznihi."

 

Biz sәni, hәqiqәtәn, şhid, müjdә vrәn, әbәrdrlıq dәn vә llhın izni ilә cmtı llh dğru çğırn göndәrdik.

 

Sәn gәlmisәn, llhın izni ilә cmtı Pәrvәrdigr dğru çğırsn, lqı Pәrvәrdigr dğru sövq tdirәsәn. Sәn llh dğru çğırnsn. Bu, kiçik iş dyil. Sәn ki, cmtı llh drğu dәvәt dәnsәn, bu işi hnsı vsitә ilә görmәk lr? Mәsәlәn, yuu görüb, cmtı yuu vsitәsi ilә llh srı çğırrsnmı? İnsn hәr sәhәrçğı y cmt bu gcә blә bir yuu görmüşәm, gәlin bu işi görün! - dyә bilәrmi? Y, Qurn bunun ylunu göstәrmişdir. İş, llh dәvәtdir, dünynın әn böyük hәqiqәtinә dәvәtdir, lә bir yl dәvәtdir ki, bәşәrin ğlını n dğru istiqmәtlәndirmәk vә hәrәkәtә gәtirmәk mümkündür. lә bir şyә çğırışdır ki, ğıllr nu qәbul tmәlidir. Hnsı vsitә ilә? Dәlil, sübut, hikmәt vә mәntiqi söz vsitәsilә.

  
ÜRӘYӘ TӘBLİĞ 

Bir mәsәlә vr ki, bu işi çәtinlәşdirir. Görәsәn, ilhi dәvәtin çtdırılmsınd vә pyğәmbәrlәrin tәbliğindә bu tpşırığın ylnız ğıl çtdırılmsı ytәrmi? Ddik ki, bu pyğmın hissiyt çtdırılmsı kifyәt dyildir, ğıl mәrhәlәsinә çtdırılmsı lzımdır. Görәsәn bu, kifyәt dәrmi? Y, bu tәbliğin ilk mәrhәlәsidir. Müәllimin brcu öz sözünü vә lmini şgirdinin ğlın çtdırmqdn ibrәtdir. , lövhәnin ynınd dynır, şgird isә öz yrindә turur. Müәllim riyzi mәslәni n dyir. Әvvәlcә, mәsәlәnin әslini dyәndә şgird nlmır ki, dğrudn d blәdir, y y, dәlil istәyir. Müәllim riyzi dәlillәri bәyn tdikdәn snr nun söylәdiklәri şgirdin ğlın btır. Lkin, pyğәmbәrlәr ylnız bir sır iddilrı cmtın ğlın yrlәşdirmәyә gәlmәmişdilәr. Filsflrın işi budur ki, bcrdıqlrı qәdәr bir sözü cmtın ğlın nüfuz tdirsinlәr, mm bundn rtıq gtmәzlәr. mm İlhi pyğm ğıl nüfuz tmәkdәn әlvә, ürәklәrә dә hpmlıdır. Yәni bәşәrin ruhunun dәrinliyinә nüfuz tmәli vә nun bütün duyğulrın, bütün vrlığın hkim lmlıdır. Dmәk, bәşәri hәqiqәt ylund hәrәkәtә gәtirәnlәr filsflr y, pyğәmbәrlәrdir. Yzıq filsf zәhmәt çәkәr, özünü öldürәr, nәhyәt, bir fikri lqın, әlbәttә hmının y, bәlkә nçә il ynın dәrsә gәlib, dilini öyrәnmәli ln şgirdlәrinin ğlın nüfuz tdirәr. Çünki nun vәzifәsi bәlği mübin dyil, bu qüdrәti ydur vә sözlәrini yüzlәrcә trminin kömәyi ilә bәyn tmәlidir. Görkәmli ustdlrımızdn birinin ddiyi kimi, filsfun bu qәdәr trmindәn fydlnmsı, nun cizliyi vә gücsüzlüyündәndir. , hy zti mümkünlük, gәlәcәyә id mümkünlük, ptnsil mümkünlük, ztәn lzım vrlıq, birinci ğıl, ikinci ğıl dyir; çünki öz mәqsәdini, bunlrdn bşq bir vsitә ilә bәyn dә bilmir, bu d nun cizliyindәndir; lkin gördüyümüz kimi, pyğәmbәrlәr yüzlәrlә trminin vsitәsilә bәyn dilәn sn sözü hç bir trmindәn istifdә tmәdәn bәlği mübin ylu ilә iki sözlә, iki cümlә ilә dmişlәr. Filsf mövzunun bu qәdәr sdә şәkildә dyilә bilmәsindәn tәәccüblәnir.

 

"Qulhuvәllhu әhәd. Әllhus-sәmәd. Lәm yәlid vәlәm yulәd. Vәlәm yәkullәhu kufuvәn әhәd."

 

D: , ygnә llhdır, htiycsız llhdır, dğmmış vә dğulmmışdır, kimsә, n ty l bilmәz.

 

Hәdid surәsinin 1-3-cü yәlәrindә buyurulur:

 

Yrdә vә göylәrdә ln hәr bir şy llh ibdәt tdi. , әziz vә hәkimdir, yrin vә göylәrin hkimiyyәti nundur, dirildәr vә öldürәr. , hәr bir şyә qdirdir. әvvәldir vә sndur, zhirdir vә btindir vә hәr şydәn ghdır.

 

Bu sözlәr, lduqc sdә şәkildә bәyn dilmişdir.

 

Dmәk, pyğәmbәrlәrin öz pyğmlrını, cmtın ğlın filsflrdn dh yşı çtdırmqdn bşq, pyğmı ürәyә ytirmәkdәn ibrәt ln dh böyük vәzifәlәri dә vrdır.

 

Yәni nlr, öz pyğmlrını lqın bütün vrlığın şılyırlr. Bir pyğәmbәrә mürid ln, imn gәtirәn şәs hәqiqәtdә bütün vrlığı ilә pyğәmbәrә bğlnır.

  
İBN SİN VӘ BӘHMӘNYR MCӘRSI 

Bәlkә dә bu mәşhur mcәrnı dәfәlәrlә şitmisiniz, ncq bu iddiy yşı dәlil lduğu üçün qyd dirәm. İbn Sin zәk vә düşüncә bımındn di sәviyyәdәn üstün idi, fitri istdd mlik bir şәs idi, gözünün görmә qbiliyyәti bşqlrındn gniş idi, qulqlrı ç iti, fikri ç qüvvәtli idi, gt-gdә cmt nun hisslәri, gözü vә qulğı brәdә әfsnәlәr nәql tmәyә bşlyırlr. Nümunә lrq dyәrdilәr: , İsfhnd lrkәn Kşn misgәrlәrinin çәkic sәsini şidәrmiş. Әlbәttә bunlr әfsnәdir, lkin ümumiyyәtlә, әfsnәlәri qyri-di sәciyyәlәrә mlik ln dmlr brәsindә düzәldәrlәr. Şgirdi Bәhmәnyr n dyәrdi: Sәn dmlrdnsn ki, pyğәmbәrlik iddisı tsәn cmt qәbul dәr vә lis niyyәtlә imn gәtirәr. İbn Sin isә dyirdi: Blә dyil, sәn bilmirsәn. Bәhmәnyr dyәrdi: Y, ddiyim kimidir. İbn Sin bu sözü әmәli lrq, n göstәrmәk istәdi. Bir qışd nlr ikisi birlikdә sәfәrә gtmişdilәr, çlu qr yğmışdı, sәhәrin çılmsın yın, müәzzin, zn vrәndә İbn Sin yq idi, Bәhmәnyrı sәslәdi:

 

-Bәhmәnyr!

 

- Bәli!

 

- Ql.

 

- Nә işin vr?

 

- Ç susuzm, bu ksnı dldur mәn içim.

 

zmn sb vә bu kimi qızdırıcı vәsilәlәr y idi. Bәhmәnyr bir st yrğn ltın girib, syuq hvd birtәhәr cnını qızdırmışdı. İndi bu isti ytqdn ncә çısın? Bun görә dәlil gәtirmәyә bşlyıb ddi: Ustd! Özünüz hәkimsiniz, hmıdn yşı bilirsiniz ki, mәdә ç isti lnd insn sәrin su içsә, birdәn - birә syuyr, әstәlәnәrsiniz vә llh lәmәmiş nrht lrsınız. İbn Sin ddi: Mәn hәkimәm, sәn şgirdimsәn. Mәn susuzm mәnә su gәtir. Bәhmәnyr ynә dә: ı düz dyil, siz mәnim ustdımsınızs d mәn sizin yrinizi istәyirәm. Mәnim sizin mәslәhәtinizә riyәt tmәyim әmrinizә byun әymәyimdәn dh yşıdır- dyә dәlil-sübut gәtirmәyә bşldı. (Dmişlәr: Tәnbәlә iş d, nәsihәt şit). Bәhmәnyr d nәsihәt vrmәyә bşldı. İbn Siny nun yğ qlmycğı sübut lduqdn snr ddi: Mәn susuz dyilәm, sәni sınmq istәdim. Ydınddırmı mәnә sul vrirdin ki, nә üçün pyğәmbәrlik iddisı tmirsәn? tsәn hmı qәbul dәr? Mәn pyğәmbәrlik iddisı tsәm, sәn ki, mәnim şgirdimsәn vә nçә il ynımd dәrs uyubsn, әmrimә itәtә tmәyә hzır dyilsәn, özüm sәnә dur mәnә su gәtir! dyirәm, sözümә qrşı min cür dәlil gәtirirsәn; mm pyğәmbәrin vәftındn yüz illәr snr kişi öz isti ytğını burrq minrәyә çııb ki: Şәhdәt vrirәm Mәhәmmәd (s) llhın rәsuludur, hryını dünyy çtdırsın. , pyğәmbәrdir İbn Sin y.

 

Bir pyğm, özü dә ilhi pyğm ürәklәrә çtmq, nlr hkim lmq, nlrı öz itiyrın lmq istәsә, cәmiyyәtlәri hәrәkәtә gәtirmәk, özü dә ylnız mәnf vә hüquqlr uğrund y, insnlrı tövbәkr vә ğlyn tmәk istәsә, Qurn yәlәri n unnd göz yşlrının msını istәsә.

 

Sәcdә hlınd çәnәlәri yrә dәyәrәk, üzü üstә düşәrlәr... çәnәlәri yrә dәyәrәk, üzü üstә düşüb ğlyrlr... yәni insnlr yrә düşüb ğlsınlr. Bu, sdә bir iş dyil, lduqc çәtindir.

  
BӘLĞİ MÜBİN 

Gördüyümüz kimi, Qurn әziz Pyğәmbәr vә digәr pyğәmbәrlәrin dili ilә bir sır mövzulrı tırldır, yәni çğırış şәriti vә üslubunu öyrәdir. Birinci şәrt qbqc ddiyimdir. Yәni Qurn bir ç yәlәrindә bәlğ sözünü gәtirmişdir. Bәlğ pyğmı çtdırmq dmәkdir.

 

Yri gәlmişkәn, bunu d dyim ki, bәzi trminlәrin bәti nәhsdir, bәzilәrinki isә yşıdır. Zmnımızd әlbәttә ynilikçilәrin dilindә tәbliğ sözü pis bir tlyә mlik lmuşdur. Hl-hzırd ynilikçilәrin rsınd tәbliğ hәqiqәti lmyn bir mәtlәbi ylnl cmt çtdırmq mәnsınddır. mm bu mәn sәhvdir. Mәn hәmişә dmişәm, Qurnd vә sünnәdәki trminin mәnsı dәyişilmiş vә bşq bir mәzmun yiyәlәnmişdirsә dә, biz trminimizi tmmlıyıq, bәzilәri dyirlәr ki, bu tәbliğ kәlmәsini rtıq işlәtmәyin, çünki çğdş dәtlәrә görә tәbliğ, misl üçün bitki yğlrının tәrifi mәqsәdilә görülәn iş dmәkdir. Yәni bütünlüklә yln. Mәsәlәn, dyirlәr bir qşıq bitki yğı içsәn, hu kimi qç bilәrsәn, güclü lrsn. Hәr yrdә tәbliğ dsәlәr, dmәli yln dyirlәr. Bun görә trminlәrimizdә tәbliğ sözünü işlәtmәmәyimiz yşıdır! Sruşdum: Nә üçün?! Tәbliğ Qurnd bәyn dilmiş bir trmindir. Bәlğ Qurnd vrdır. Bir trminin düzgün vә yşı bir mәzmunu lduqd, lkin cәmiyyәtdә tәhrif lunub bşq mәn qzndığın görә biz bu dәlili işlәtmәyә bilmәrik. Biz nu hәqiqi mәnsınd işlәdәr, Qurnd vә lüğәtdә tәbliğ sözünün hnsı mәnd lduğun әsslnrıq. Tәbliğ pyğm çtdırmq mәnsınddır.

 

Dmәk, Qurn, hәm bәlğ kәlmәsindәn istifdә tmiş, hәm dә bәlği mübin yәni, ydınlşdırıcı dmişdir.

 

lә bir tәbliğtçı öz mәqsәdinә çt bilәr ki, nun dәvәti vә tәbliği ydınlşdırıcı lsun. Bәynı hәqiqәtlәrin zirvәsindә lmql ynşı ydın, sdә vә ümumlq düşüncәsi sәviyyәsindә lsun. Cmt nun dnışığını nlyıb dәrk tsin. Ç qәliz vә mürәkkәb dnışn dm cmt әl çls d, nun tәbliği ydınlşdırıcı, bәlği mübin dyildir. Dyirlәr: Bir dm, bir әtibin dnışıqlrını dinlәdikdәn snr ç bәh-bәh dyib, ln tdi ki, bilmirsiniz ncә gözәl dnışdı?!

 

Yşı, nә ddi? - dyә sruşduqd, mәn bş düşmәdim dyә cvb vrdi.

 

Dnışıqd әss mәqsәd dinlәyicinin rdn gdәndә bir şy öyrәnmiş lmsıdır. Tәbliğtçının şәrtlәrindәn, özü dә әhәmiyyәtli şәrtlәrindәn biri, dinlәyicilәrin nun hüzurundn әtәyi dlu durmsı, dğrudn d bir şy bş düşmәsidir. Bu, tәbliğtçının bcrığını göstәrәr. Bәzilәri düşünürlәr ki, әgәr ntiqin sözlәri bş düşülmәyәn ls, dmәk nun sözlәrinin yüksәk mәnsı vrdır. Y, blә dyildir, pyğәmbәr dә bir yrdә söhbәt tdikdә lә sәviyyәdә dnışrmış ki, dörd yüz il snr yşyn dmlr sözlәrdәn lә mәzmunlr dәrk dәrdilәr ki, qbqkılr nly bilmәmişdilәr, mm pyğәmbәrin dinlәyicilәri öz bcrıqlrı qәdәr nun sözünü dәrk dәrmişlәr. Әlinin (ә) ütbәlәri yüksәk sәviyyәdә lmsın bmyrq, yni zmnd mәclisdә turnlr öz tutumlrın görә bu sözlәri bş düşәrdilәr.

  
NÜSH VӘ Y SÖZÜN PKLIĞI (ÖYÜD)  

Qurnd iblğ vә dәvәtlә әlqәdr lrq, ilhi tәbliğtçılrın dilindәn "nüsh" sözü ç işlәnmişdir. Pklıq mәnsınd ln nüsh yirhlıq dmәkdir, çünki әrәb dilindә bu söz "ğişş" (hiylә) sözünün ziddinәdir. Bir әmtәәni stn lnd n bşq bir şyi dә qtrs, fiqhdә dyәrlәr ki, әmtәәyә "ğişş" dil tmişlәr. "Nüsh" sözünün ziddi ln "ğişş" dmәkdir ki, söz pk lmlıdır, yәni dnışnın yirhlığı vә qyğıkşliyindәn qynqlnmlıdır. dm llh çğırn vә llhın pyğmının tәbliğtçısı l bilәr ki, sözlәri nüsh lsun, yәni lqın yri vә mәslәhәtindәn bşq bir sәbәbi lmsın, sözü dә sәmimi qәlbdәn lsun. Ncә gözәl dmişlәr:

 

"İnnәl kәlmә iz әrәcә minәl qәlbi dәәlә fil qәlbi vә iz әrәcә minәl lisni lәm yәtәcvәzil әznә."

 

Dğrudn d söz ürәkdәn çıs ürәyә hpr, dildәn çıs ylnız qulğ dәyәr.

 

Pyğәmbәrlәr bir-birinin rdınc gәlir vә "vә әnsәhu lәkum", "әnә lәkum nsih", "inni lәkum lәminә nsihin". Sizә öyüd vrirәm, Mәn sizin yirhınızm, Mәn hәmişә yrinizi istәyәnlәrdәnәm dyirlәr; hәmişә söz bundn gdir. Mus ibni İmrn öz llhın işin ğırlığındn söz çdıqd, bu ğırlıq ylnız qüdrәtli vә zlım Firn qrşısınd dnışmğ görә dyil, dmәk iş ğırdır, hәm dә bşq ğırlıqlr vr: y llh! Mәnә yrdım t. lә bir Mus lum ki, nd rtıq Mus lmsın, mәnlik lmsın, özlük lmsın, tәkәbbür, qürur lmsın. Mәn isә pyğmını tmm pklıql cmt çtdır bilim.

  
TӘKӘLLÜFDӘN ÇӘKİNMӘK 

Din tәbliğinin bşq şәrti tәkәllüfdәn çәkinmәkdir. Qurnd mübrәk Sd surәsindә bir yә vrdır:

 

Mәn dәlll dyilәm, әmәk hqqı istәmirәm, mәn mütәkәlliflәrdәn (innmdığım vәzifәni dşıyn) dyilәm.

 

Bәlkә sözlәrin hmısı bir mövzuy iddir. Tәkәllüf hәr şyi özünә bğlmq, özünü çәtinliyә slmq dmәkdir. llh lәmәmiş, bәzәn dmın tiqdı lmdığı, özünün innmdığı bir әqidәni cmt çtdırmq istәyәr. Bundn böyük bir dәrd lmz. Şir dyir: (Şrin mәzmunu)

 

 

Hәlә vrlıqdn py prmmış bir zt

 

Ncә vrlıq bğışlyr?

 

Yğışı lmyn әski bir bulud

 

Suvrmq bcr bilәrmi?

 

 

Özünün suyu lmyn köhnә bir bulud yrlәri suvrmq istәyir! Bir insn bu işi görmәk istәsә, n lduqc çәtindir.

 

Tәkәllüfün bşq mәnsını İbni Mәsud vә bir ç bşq tәfsirçilәr blә izh tmişlәr ki, bu, lmә әsslnmyn bir sözdür. Yәni Pyğәmbәr vә İmmdn bşq dünyd hәr kimi tpıb bütün mәsәlәlәri ndn sruşsnız, yәqin ki, bilmәyәcәk. Dmişlәr: Hәr şyi hmı bilmәz. Kim iddi dә bilәr ki, bütün din mәsәlәlәrini (hәlә qlsın ki, bşq mәsәlәlәri) mәndәn sruşun, cvb vrim? Bәli Pyğәmbәr bu iddinı dә bilәr. Әli (ә) dyә bilәr ki:

 

Mәni itirmәzdәn әvvәl mәndәn sruşun. Әlidәn (ә) bşqsındn blә bir hzırlığı gözlәmәk yrsizdir. Dmәli, mәn öz hüdudumu tnımlıym. l bilsin ki, mәn müәyyәn din mәsәlәlәrini bilirәm vә bildiklәrimi cmt çtdırrm. Әgәr bilmәdiyim mәsәlәni mәndәn sruşslr, zrl n cvb vrmәyә çlışrms, yşı bilmәdiyim şyi bşqlrın ncә nld bilәrәm?! İbni Mәsud dyir:

 

Bildiklәrini bәyn t, bilmәdiklәrini dnışm.

 

Bilmәdiklәrin hqd sәnә sul vrilsә, kişi kimi çıqcsın mәn bilmirәm- d. Snr bu yәni uyur:

 

Mәn dәlll dyilәm, әmәk hqqı istәmirәm, mәn mütәkәllif dyilәm.

 

İbnil-Cz mәşhur vizlәrdәndir. , üç pillәli bir minbәrә çııb, lq söhbәt dirdi. Bir qdın minbәrin ynındn qlrq n bir sul vrdi. , bilmirәm - dyә cvb vrdi. rvd bir qәdәr sәrt idi. Ddi: Bilmirsәnsә, nә üçün bşqlrındn üç pillә yurıd turmusn? Cz ddi: Yurıd turduğum bu üç pillә mәnim bildiyim vә sizin bilmәdiyiniz qәdәrdir, mәn öz mәlumtımc yurıd turmuşm. Bilmәdiklәrim qәdәr yurıy gtmәk istәsәydim, yddi qt göylәrә qәdәr yüksәlәn bir minbәr düzәldilmәli idi. Mәn bilmәdiklәrim hәddindә yurı çısydım, sәmlr çtn bir minbәr lzım lcqdı. İnsn bilmәdiyinә bilmirәm dyәr. Bilirik ki, Şy Әnsri şüştәrli idi. , bilik vә tәqv nöqtyi-nәzәrindәn dünynın dhisi idi. Hәlә dә limlәr vә fәqihlәr bu kişinin sözlәrindәki incәliklәri qvry bilmәlәrilә fәr dirlәr. Dyirlәr ki, ndn bir söz sruşduqd cvbını bilmәsәydi, bilә-bilә uc sәslә bilmirәm, bilmirәm, bilmirәm dyәrdi. , bu işi görürdü ki, şgirdlәri bir şyi bilmәyәndә utnmdn bilmirәm dsinlәr.

 

Bir il İsfhnın Nәcәfbdınd idik, rucluq idi. İstirhәt günlәri lduğu vә dstlrımız ry gtdiyi üçün biz dә gtmişdik. Ydımddır, küçәnin bu tәrәfindәn tәrәfinә kçirdim. Ylun rtsın çtdıqd bir nәfәr kәndli qbğımı kәsib ğ bir mәsәlәm vrdır, n cvb vrin ddi. Mәsәlәni sruşdum. Ddi:

 

- Cәnbәt qüslu bәdәnә mәsusdur, ys ruh?

 

- Vllh, mәn bu sözün mәnsını nlmırm. Bşq qüsullr kimi, cәnbәt qüslund d niyyәt lduğu üçün bәdәnlә әlqәdrdır. Mәqsәdin budurmu?

 

- Y, cvb vrmәlisәn! Cәnbәt qüslu bәdәnindir, ys ruhun?

 

- Mәn bilmirәm.

 

- Bәs nә üçün bşın әmmmә dlmısn?

 

- Mәn mütәkәllif dyilәm. Pyğәmbәr bunu dyir.

  
YDDİNCİ ÇIIŞ  
TӘBLİĞİN YLU 

nlr ki, llhın rislәtini tәbliğ dәr, ndn qrr vә llhdn bşq hç kimdәn qrmzlr. llh özü hqq-hsb çәkmәyә kifyәtdir.

 

Söz Pyğәmbәrin İslmi tәbliğt shәsindәki dvrnışındn gdirdi. Әvvәlcә bu vәzifәnin әhәmiyyәti vә ğırlığındn, snr әziz Pyğәmbәrin, hblә digәr pyğәmbәrlәrin dvrnışının bәzi üsusiyyәtlәrindәn dnışdıq. Qurni-kәrimin irәli sürdüyü qәlb gnişliyi mәsәlәsi dә hәmin üsusiyyәtlәrdәn biridir vә mövzunun nә qәdәr әhәmiyyәtli lduğunu göstәrir. Bşq mövzulr bәlği mübin, nәsihәt, yirhlıq vә tәkәllüfdәn çәkinmәk idi. İndi isә llhın kömәyi ilә dvrnışın bşq cәhәtlәrini bәyn dirik.

 

uduğum yәdә, Qurni-kәrim әziz Pyğәmbәrimiz brәdә buyurur:

 

y Pyğәmbәr! Biz sәni müjdә vә ş әbәr vrәn, qrudub çәkindirәn vә әtәr ln lәyәn, tnrının iznilә llh dğru çğırn vә işıqlı çırq göndәrdik.

 

Әvvәlcә Tәbşir (müjdә vrmәk) vә İnzr (әbәrdrlıq tmәk) sözlәri brәdә izht vrirәm, snr isә әziz Pyğәmbәrin tövsiyәlәri әtrfınd dnışcğm.

  
TӘBŞİR VӘ İNZR 

Tәbşir tәşviq bәhsindәn lub muştuluq vrmәk dmәkdir. Mәsәlәn, siz öz övldınızı bir işi görmәyә vdr tmәk istәdikdә, iki yldn birini, yud hәr iki ylu sçirsiniz. Biri tәşviq vә müjdә yludur. Nümunә lrq, övldınızın mәktәbә gtmәsini istәdikdә, uşğın myl vә rәğbәtini bu işә tәhrik tmәk, nun mhiyyәtinin, ruhunun bu işә şiq vә mil lmsı vә bu sәmtә yönәlmәsi üçün mәktәbә gtmәyin tәsirlәri, nәticәlәri vә fydlrını n tırltmğ bşlyırsınız. İkinci yl isә bundn ibrәtdir ki, mәktәbә gtmәmәyin tәhlükәli nәticәlәrini tırldıb, dm mәktәbә gtmәyib, svdsız qls, lә lr, blә lr - dyirsiniz. Bunun nәticәsindә uşq vәziyyәtdәn qçmq üçün umğ myl dir. Dmәk, sizin iki işinizdәn biri tәşviq vә tәbşiriniz, yәni uşğı әvvәlcә rәğbәtlәndirmәk, dәvәt tmәk, tәşviq tmәk vә mylini tәhrik tmәkdir. Bşq ylunuz isә inzr, yәni әbәrdrlıqdır. Әlbәttә, ddiyim mәnd inzr qrşıdkı tәhlükәni bildirmәk, irәliyә gtmәyә vdr tmәkdir. Bun görә dә, tәbşir rәhbәrdir, inzr isә sürücü.

 

Qid irәli çәkәn dmәkdir. Mәsәlәn, bir t vә y dәvәnin ntsındn ypışrq hyvnın qbğınd gdәnә qid, rdn hyvnı sürәnә isә, siq dyәrlәr. Tәbşir rәhbәr kimidir, yәni ön tәrәfdәn çәkәr, inzr isә, siq kimi irәli sürәr. Bunlrın ikisi dә yni işi görür. Dmәk, bunlrın ikisi - hәm qid, hәm dә siq - mövcud lub, biri hyvnı ön tәrәfdәn çәkib, biri isә rdn sürsә, hәr iki mil birlikdә tәsir dәr. Bәşәr üçün bunlrın ikisi dә zәruridir. Yәni tәbşir vә inzr tәklikdә ytәrli dyil, tәbşir zәruri şәrtdir, kfi şәrt dyil, inzr d zәruri şәrtdir, lkin, kfi dyil. Qurni-kәrimә Sәbül-mәsni dyilmәsinin bir cәhәti bәlkә dә tәbşir ilә inzrın hәmişә ynşı gәlmәsidir. Yәni, bir tәrәfdәn müjdә vә muştuluqdur, digәr tәrәfdәn isә inzr vә әbәrdrlıqdır.

 

Çğırışd bu iki әss mәsәlә birlikdә lmlıdır. Tәbliğtçı tәkcә tәbşir vә y tәkcә inzr cәhәtinә rlns, sәhvdir. mm tәbşir bir z inzrdn ç lmlıdır.

 

Bәlkә dә hәmin sәbәbә görәdir ki, Qurni-kәrim tәbşiri әvvәl bәyn dir: (Muştuluq vrәn vә әbәrdrlıq dәn)

  
TӘNFİR (NİFRӘT DĞURMQ)  

Tәbşir vә inzrdn әlvә, tәnfir dlı bşq bir әmәl dә vr. Tәnfir nifrәt dğurmq mәnsındır. Bәzәn insn inzr tmәk qәsdindә lrkәn, sәhvәn inzr ilә tәnfiri dәyişik slır. Siqin vәzifәsini yrinә ytirәn şәs hәqiqәtdә inzr d tmişdir. Tәnfir isә nd nifrәt dğurmq, nu uzqlşdırmq dmәkdir. Ynә dә hyvndn bir misl çәkirәm: Tutq ki, dm bir hyvnı - dәvә vә y tı - rsınc çәkir, snr nu sürәtlәndirmәk üçün lә hy-küy slır ki, hyvn gözlәnilmәdәn bşını dl çәkib, ntsını qırrq qçır. Bu işә tәnfir dyәrlәr. Bәzi dәvәtlәr insnın ruhund nәinki sәfәrbәrlik vә rәhbәrlik tәsiri burmır, әksinә, nifrәt dğurur.

 

Bu, bir psilji prinsipdir. İnsnın ruhu blәdir. Uşğın mәktәbә gtmәsilә әlqәdr qbqc çәkdiyim mәsәlә qyıdırm: Ç vt t-nlr, yud uşqlrın bәzi müәllimlәri, tәbşir vә inzrdns, tәnfir dirlәr. Yәni lә bir iş görürlәr ki, uşqd mәktәbә nifrәt vә ndn qçmq әhvl-ruhiyyәsi yrnır. Dmәk, bu uşğın vlidyn vә müәllim qrşısındkı ruhi әks-әmәli mәktәbdәn qçmq lur.

 

Tridә qyd lunmuşdur ki, Pyğәmbәri-әkrәm Mәz ibni Cәbәlini Yәmәn әhlisini dәvәt vә tәbliğ üçün ry göndәrәndә (Siryi ibni Hüşmın qydinә görә) n blә tövsiyә dir:

 

y Mәz svindir, müjdә vr vә nifrәt dğurm, snlşdır, çәtinlәşdirmә!

 

Sәn islmı tәbliğ tmәk üçün gdirsәn. Tәbliğin svindirmәyә, müjdә vrmәyә vә rәğbәt yrtmğ әsslnmlıdır, lә bir iş gör ki, cmt İslmın imtiyzlrını qvryıb, könüllü lrq İslm yönәlsinlәr. hәzrәt inzr tmә dmәdi, çünki inzr Qurnın әmr tdiyi prqrmlrdndır. Pyğәmbәri-әkrәmin tunduğu mәsәlә bu idi ki, müjdә vr, özündәn qvm! lә bir iş görmә ki, cmtd İslm nifrәt yrnıb ndn qçq düşsünlәr. Mәtlәbi lә bәyn tmә ki, cmtın әks-әmәli İslmdn qçmq lsun. Bu iş lduqc böyükdür. İzh möhtcdır. Bu hqd nәql lunmuş rәvyәtlәri dmәzdәn әvvәl әziz Pyğәmbәrin özündәn vә Әhli-byt immlrındn bşq bir mövzu hqqınd dnışmlıym.

  
RUH İNCӘLİYİ  

İnsnın ruhu lduqc incәdir vә ç tz әks rksiy göstәrir. İnsnın bir işdә öz ruhunu ( ki, qlsın bşqlrının ruhu) tәzyiqә mәruz qys, ruhun göstәrәcәyi әks rksiy qçmqdn ibrәtdir. Nümunә lrq, ibdәtdә әziz Pyğәmbәrin tövsiyәlәrindәn biri budur ki, ruhunuzun svdiyi qәdәr, yәni rәğbәt vә myl ilә ibdәt din. Bir qәdәr ibdәt tdikdәn, nmz qıldıqdn, müstәhәblәri vә vcib lmyn ibdәtlәri yrinә ytirdikdәn, Qurn uduqdn, gcә yq qldıqdn snr hiss dirsiniz ki, ibdәt rtıq çәtin vә ğır gәlir, yәni duyursunuz ki, bu işi özünüzә zrl qәbul tdirirsiniz. hәzrәt buyurur: Bu qәdәr kifyәtdir. İbdәti özünә zrl qәbul tdirmә. Blә dәrsәnsә, ruhun gt-gdә ibdәtdәn usnr, snki ibdәti bir dv-dәrmn kimi n vrmisәn. nd ibdәtdәn ruhund pis bir tirә qlr. Hәmişә çlış ruhunun ibdәtdәn ş tirәsi qlsın vә ibdәt zmnı ş әhvl-ruhiyyәdә l. hәzrәt, Cbirә buyurdu:

 

y Cbir! İslm dini vüqrlı bir dindir, özünlә yumuşq rәftr t.

 

Snr buyurur: (ncә dә gözәl dyir) y Cbir! Özlәrini zr slıb sııntıy mәruz qymql mәqsәdә tz çtcqlrını zәnn dәnlәr sәhv dirlәr. nlr әsl mәqsәdә çtmzlr. nlrın işi dmın әmәlinә bәnzәr ki, bir şәhәrdәn bşq şәhәrә gtmәk üçün n bir minik vrmişlәr. blә zәnn dәr ki, miniyi dh rtıq qmçılyıb-mhmızlmql mәqsәdә dh tz çtr. Bir nçә mәnzili sürәtlә gdәr, lkin birdәn bş düşәr ki, yzıq hyvnı yrmuşdur vә hyvn rtıq gdә bilmir. Dynır, mәqsәdә çt bilmir. Miniyi dә әldәn slıb.

 

Hәzrәt buyurdu: Özünü ç bәrkә sln vә öz istddındn rtıq qәbul tdirәn şәs dh tz mәqsәdә çtcğını tәsәvvür dәr. Hlbuki, blә dm әsl mәqsәdә çtmz. nun ruhu yrlnmış minik tәk yld qlr. ddım t bilmәz. Ümumlq hqqınd d vәziyyәt blәdir.

  
MÜSӘLMN VӘ RİSTİN QNŞU 

İmm Sdiq (ә) bir hkyә nәql dir. , buyurur: bid vә müsәlmn bir kişinin ristin qnşusu vr idi. nunl gt-gәl dәrdi. Nәhyәt, ristin İslm rәğbәt göstәrib, kişinin vsitәsilә müsәlmn ldu. Snr bu dm öz fikrincә nun imnını dh rtırmq istәdi. Ynicә müsәlmn lmuş yzıq kişi sbhısı gün sәhәr çılmzdn görür ki, kimsә vinin qpısını döyür.

 

- Kimsәn?

 

- Mәn sәnin müsәlmn qnşunm.

 

- Nә lub?

 

- Gәlmişәm birlikdә ibdәt tmәk üçün mәscidә gdәk.

 

- Yzıq qlıb dәstәmz ldı vә mәscidә gtdilәr. Qyri-vcib (nfilә) nmzlrı qıldıqdn snr ddi:

 

- Qurtrdımı?

 

- Y, hәlә sübh nmzı qlır.

 

- , sübh nmzını d qılıb, sruşdu:

 

- Qurtrdımı?

 

- Y, nfilә nmzı qlır, müstәhәbdir, qәdәr nmz qılq ki, gün çındәk yq qlq.

 

Gün çındn snr müsәlmn kişi bir qәdәr dә gün çındn snr ibdәt dәk -dyib günrtçğı d nu nmz sldı. Sözün qıssı, şmdәk burmdı vә snr ddi: Sәn örәk ymәmisәn, ruc niyyәti t. Blәliklә, nu gcәdәn iki st kçәnә qәdәr burmdı. rtәsi gün sәhәr çğı ristin kişinin vinin qpısını döydükdә, v yiyәsi kimsәn - dyә, sruşduqd:

 

- Müsәlmn qrdşınm.

 

- Nә üçün gәlmisәn?

 

- Gәlmişәm ibdәtә gdәk.

 

ristin ddi: Bu din bkr dmlr yşıdır, biz isә istf vrib, әvvәlki dinimizә qyıtdıq.

 

Snr İmm Sdiq (ә) buyurdu: Blә lmyın. Bu şәs bir dmı müsәlmn, snr isә öz әli ilә nu kfir vә mürtәd tdi.

 

Bir ç şylәr dmd nifrәt dğurur. Yәni lqın ürәyindә İslm qrşı nifrәt hissi ydır. Mәsәlәn, tәmizlik İslm dinindә tәkid lunmuş müstәhәb, hәm dә qәti bir әnәnәdir. Tәmizlik imn nişnәsidir vә Pyğәmbәrimiz öz dövründә әn tәmiz insnlrdn imiş. İndi dә Pyğәmbәrimiz diri lsydı, nu lduqc pk görәrdik. Pyğәmbәrin hç zmn yrılmdığı vә hәmişә tpşırdığı әmәl әtir vә ş qulrdn istifdә tmәkdir. yni zmnd nәzfәt vcib dyil, müstәhәbb vә әnәnәdir. Tutq ki, bir nәfәr tәbliğtçının gyimi çirkli, bәdәni iyrәnc qulu lrs, fiqh bımındn hrm düşmüş lduğunu bәlkә dmәk lmz. mm, nәzәrә lın ki, hәmin dm bu çirkli, iyrәnc vә pis qulu vәziyyәtilә bir tәmiz vә pkizә gәncә mәn sәni İslm çğırmq vә sәnә tәbliğ tmәk istәyirәm dyәrsә, gәnc bu şәsin sözlәri qızıldn ls blә, qәbul tmәz. Mütәkәllimlәr yşı bir söz dmişlәr: Pyğәmbәrliyin şәrtlәrindәn biri budur ki, nd cmtın nifrәtinә sәbәb ln sifәt, hәtt cismi nöqsn blә, lmmlıdır. Bildiyimiz kimi, cismi nöqsn insnın ruhi kmlın ziyn vurmz. Nәzәrә lın ki, bir dmın bir közü krdur. Özü dә әyridir vә әyri-әyri bır. Bu, insnın ruhun nöqsnlıq syılırmı? Y, bu dm Sәlmn Frsi sәviyyәsindә, ndn d üstün l bilәr, lkin blә simsı ln dm pyğәmbәr l bilәr, y y? Mütәkәllimlәr dyirlәr: , qrunc simsı lduğu üçün pyğәmbәr l bilmәz. Bu nöqsn dyil, mm nifrәt dğurndır. Pyğәmbәr lә bir görünüşә mlik lmlıdır ki, vrlığı hәtt cismi bımdn blә czibәdr lsun vә cismi nöqsnın ruhi nöqsn syılmdığın bmyrq, nun cismi hç lmzs nifrәt dğurn lmsın. Dmәk, llh dğru dәvәt vә tәbliğ dәn dmın hәm zhiri görkәmi nifrәt dğurmmlı, hәm dә bşq üsusiyyәtlәri, cümlәdәn ynşm tәrzi, dnışıq vә dvrnışı cmtd mәnfi hisslәr yrtmmlı, nlrı özündәn qvmmlıdır.

  
Ç DNLMQ 

Kbud dvrnışlr vә ç dnlmq d cümlәdәndir (nifrәt dğurn әmәllәrdәndir). Dnlmq, bәzәn ç fydlı lur. Bәzәn dnlnn dmın qyrәti qynyır. Lkin, dnlmğın d öz yri vrdır. Dnlq bәzi vtlr, Әbu Nüvs dmişkәn, sırtıqlığ sәbәb lur.

 

Mәni mәlmәt tmәyi bur, çünki dnlq sırtıq dәr, mәni dәrdin özü ilә dәrmn t.

 

Bu mövzunun ümumiyyәti ydur, mm bir ç hllrd dnlmq nifrәt yrdır. Mәsәlәn, bir çlrı övldın tәrbiyәsindә hәmin sәhvә yl vrir vә dim uşğı dnlyıb dyirlәr: Kül bşın, filn uşq d sәninlә yşıddır; gör ncә irәlilәmişdir! Sәn ç nlyiq vә bcrıqsızsn, mәnim sәnә rtıq ümidim ydur. nlr lә zәnn dәrlәr ki, bu dnlqlrl uşğın qyrәti tәhrik lr. Bir hld ki, bu cür hllrd dnlmq hәddi şrs, zidd әks-әmәl yrdr, uşğın ruhund sııntı vә qçmq vәziyyәti törәnәr vә psilji әstәliyә qpılrq, rtıq işin rdınc gtmәz.

 

Mәhz hәmin sәbәbә görә, Pyğәmbәri-әkrәm tәkcә Mәz ibni Cәbәlә y, bütün tәbliğtçılr buyurrdı:

 

Müjdә vr, nifrәt yrtm; sn tut, çәtin tutm! Cmt dindrlıq sdә bir işdirmi? Y, ç çәtindir, lduqc çәtindir, hәr dmın işi dyil, hәr kәs dindr l bilmәz dmә.

 

әrmәn döymәk hәr kçinin işi dyil,

 

Öküz vә qc kişi gәrәkdir.

 

Dim dindrlığın çәtinliyindәn dnışrsn, nәticәdә qrr vә dindrlıq bu qәdәr çәtindirsә, ndn әl çәkәk dyәr. Pyğәmbәr (s) buyurrdı: sn dvrn.

  
İSLM - GÜZӘŞTӘ GDӘN VӘ SN DİN 

Pyğәmbәr (s) buyurrdı:

 

Mәn güzәştә gdәn vә sn bir dini yymq üçün mәbus lmuşm.

 

İslm dininin güzәşti, bәşişi vrdır. Hәr kimә sәmhә insndır dmәkdә mәqsәd, nun güzәştә gdәn lduğunu bildirmәkdir. Güzәştә gdәn dindir nә dmәkdir? Din dә güzәştә gdә bilәrmi? Dinin dә güzәşti l bilәr, lkin bu, müәyyәn prinsip üzrә lur. Ncә? Sizә dәstәmz lın - dyәn din hәm dә bәdәnin yrlı vә y әstә ls, dәstәmzın sәnә ziynlı lmsı htimlını vrәrsәnsә, (zәrәrә yәqinin vrs) dmir dәstәmz lm, tәyәmmüm t - dyir. Bu isә hәmin dinin güzәştә gtmәsidir. Bu din hkmçı dyildir, yrindә güzәştә gdәndir. Yud, rucun vcib lmsını tırldır. Dğrudn d üzrü lmdn rucunu yyәn dm günh tmişdir. Lkin, hәmin din öz yrindә ç güzәştә gdir.

 

llh sizә çәtinlik y, snlıq istәyir yәsi ruc ilә әlqәdrdır. Sәfәrә gdәndә rucun sәnә çәtin lduğun görә sәfәr zmnı ruc tutm! Snr qәzsını tut.

 

llh sizә snlığı istәyir.

 

Vә hәr kim әstә vә y sәfәrdә lrs, bşq günlәrdә ruc tutmlıdır. llh sizә çәtinlik istәmir, snlıq istәyir.

 

Dmәk, İslm güzәştә gdәn bir dindir. Hәtt, nun ziynındn qrursns, ziyn lduğunu yüz fiz yәqin tmәk lzım dyil. Bir nәfәr, hәtt kfir vә y ziynkr hәkimin ddiyindәn sәnin ürәyindә qru yrn bilәr vә hәr hld bu qru vә nigrnçılıq sәnin ürәyindә tpılmışdır. Hәdisimiz vr ki, hәmin nigrnçılığı bşqlrının tәsdiq tmәsi, nlrın d qrub nigrn lmlrı lzım dyildir. İnsn öz nәfsinә bәlәddir. Sәn özün öz ürәyindә bu rucun sәnin әstәliyini şiddәtlәndirәcәyini hiss dib, qruy düşsәn kifyәtdir. Bşqlrındn sruşmğın lzım dyil. Bir nәfәr qc kişiyә vә y müqribә (hmilәliyin ır vtlrı), qc, yud qrı qrms d, qclıb әldәn düşdüyü üçün ruc vcib dyildir. Bu sәmhәt vә güzәştdir.

 

Rәhmәtlik yәtullh hcı Şy Әbdül-Kәrim Hiri (llh dәrәcәsini yüksәltsin) ömrünün snlrınd, qclıq vtı ruc tutmq n çәtin ln zmn ruc tutrmış. n dmişdilәr: ruc tutursn? Özün fәtv vrmisәn ki, qrı-qcy ruc vcib dyil. Vrdiyin fәtv dәyişilmişdirmi? Ys, özünü şy (qc) hsb tmirsәn? , y- ddi- fәtvm dәyişilmәmişdir, özüm dә qc lduğumdn ghm.

 

- lә isә niyә rucunu ymirsәn?

 

- rmlıq dmrı qymur, ddi.

 

Pyğәmbәr (s) buyurmuşdur:

 

Mәn güzәştә gdәn vә sn bir dini yymq üçün mәbus lmuşm. llh mәni güzәştli bir şәriәtlә mәbus tmişdir ki, yri gәldikdә rht vә sn dindir. Bu din әmәli dindir, qyri-әmәli dyildir. Tәsdüfәn kәnrdn bnlrın nәzәrincә İslmın hmını özünә dğru çәkmәsinin sәbәbi bu dinin snlığı vә güzәştidir. Pyğәmbәr (s) buyurmuşdur: Tәbliğtçı bu dinin güzәşt vә rhtlığını tәbliğ tmәli vә cmtı bu dinә rәğbәtlәndirәn iş görmәlidir.

  
İLHİ QRU 

Tәbliğә id mövzulrdn biri dә Qurn yәsinin buyurduğudur:

 

llhın rislәtlәrini tәbliğ dib, ndn qrnlr llhdn bşq kimsәdәn qrmzlr. Bu, din vә mәzhәb tәbliğtçılrının üzәrinә ğır mәsuliyyәt qyn yәlәrdәndir: llhın rislәtlәrini tәbliğ dәnlәr vә ilhi pyğmlrı lq ytirәnlәrdә iki üsusiyyәt vrdır: Biri budur ki, özlәri llhdn qrrlr, ikincisi isә llhdn bşqsındn qrmzlr. , özü llhdn qrr vә llhdn qrndır, ürәyindә İlhi f vә qru vrdır.

 

llhın gh bәndәlәri, ndn qrr.

 

Pyğәmbәri-әkrәmin buyurduğu vә du kitblrımızd yzılmış dulrdn biri Şәbn gcәsi unn n bş dudır. yni hld yzılmışdır ki, bu dunı hәmişә uyun. Bu dunın dı 15 Şәbn dusı lmsın bmyrq, sir gcәlәrdә dә unmsı yşıdır. Bu du Pyğәmbәri-Әkrәmin dusıdır.

 

İlhi! Bizә lә bir qru (sәndәn qrmq) vr ki, günhl rmızd bir mniә lsun. Bizә öz itәtindәn qәdәr vr ki, sәnin bhiştinә çtdırsın; bizә lә inm vr ki, dünynın müsibәtlәrini snlşdırsın. İlhi! Bizi diri sldıqc qulqlrımız, gözlәrimizә vә qüvvәlәrimizә sğlmlıq, zәk vr vә nu gәlәcәk nәsillәrimizә irs qәrr vr. Bizi, bizlәrә zülm dәnlәrә qlib t. Bizә qrşı düşmәnçilik dәnlәrlә mübrizәdә bizә yrdım t, dinimizdә bizә müsibәt yrtm, dünynı әn böyük qәm - qüssәmiz vә biliyimizin sn hәddi tmә, bizә rәhm tmәyәni bizә qlib tmә. y bğışlynlrın әn böyüyü, mәrhәmәtinә sığınırm.

 

Bu, Pyğәmbәr-әkrәmin uduğu dudır. nu öyrәnmәk istәyәnlәr Mәftih vә y Zdül-mәdın n bşi şәbn gcәsi әmlın b bilәrlәr. İnsnın düny vә irәt yirlәrini әhtә dәn dulrdn ln bu dunın ilk cümlәsi budur:

 

İlhi! Bizә lә bir qru (sәndәn qrmq) vr ki, günhl rmızd bir mniә lsun.

 

Bu yәdә Qurnın tәbliğtçı hqqınd bәyn tdiyi birinci şәrt llhdn qrmqdır ki, özü ilә llh rsınd llh qrusu, yәni llhın әzәmәt vә hybәti nun ürәyinә lә hkim lmlıdır ki, bir günh fikri ürәyinә gәlәrkәn, hәmin qru günhı gri qytrsın.

 

Vә llhdn bşqsındn qrmzlr.

 

llhdn qrr vә llhdn bşq kimsәdәn qrmz. Әlbәttә әşiyyәtin üsusi bir mәnsı d vrdır ki, di qrudn fәrqlәnir. Qru gәlәcәyin vә qibәtin nigrnı lmq, bir işin snun vә gәlәcәyinә çrә qılmq dmәkdir. әşiyyәt isә lә bir hlәtә dyilәr ki, qru insn hkim lduğun görә dm öz cәsrәtini itirir. Cәsrәti itirmәk isә şücәtsizlik dmәkdir. mm, gәlәcәyә nigrn lub, ğıllı tәdbirlәr görmәk cәsrәt vә şücәti itirmәkdәn fәrqlidir. Qurn buyurur: Hәqiqi tәbliğtçılr vә llh dğru çğırnlrın llhın qrşısınd İlhi qrulrı vr, nәfslәrindә llh qrşı zәrrәcә cәsrәt ydur. mm, llhdn bşqsının qrşısınd tm cәsrәtlidirlәr vә özlәrini zәrrәcә itirmәzlәr. llhdn bşq hç kimdәn qrmzlr.

 

Pyğәmbәrlәrin, üsusilә әziz İslm Pyğәmbәrinin dvrnışınd ln bşq üsusiyyәtlәrdәn biri hәzrәtin hәytınd ç gözә çrpn cәsrәt mәsәlәsi, özünü itirmәmәk vә müqvimәtli lmq mövzusudur. Bir nәfәr vrplı Mәhәmmәd, ynidәn tnınmlı pyğәmbәr dlı bir kitb yzıb. Kitbın bir sır nöqsnlrın bmyrq, mövzu üzәrindә ç çlışmsı, İslm triini yli mütliә tmәsi, mәntәqәni blә yındn müşhidә tmәk, trii indiki cğrfi mәntәqәyә tәtbiq tmәk üçün illәrcә Әrәbistnd qlmsın görә fydlı mövzulr d vrdır. Bu kitb iki mәsәlәni lә gözәl tәcәssüm tmişdir ki, bәlkә dә bşq hç bir kitb bu işi görә bilmәmişdir. Biri, әziz Pyğәmbәrin fövqәldә tәdbiridir ki, әgәr bir qyri-müsәlmn dm blә, bu kitbı us, Pyğәmbәri qyri-di bir lim, tәdbirli, tәrbiyәçi vә siyәsәtçi bir insn hsb dәr. biri mәsәlә isә hәr bir bşq dmın özünü itirib, cәsrәtsiz lduğu şәritdә әziz Pyğәmbәrin vәziyyәtinin zәrrәcә lsun blә dәyişilmәmәsidir. Bәzәn cәrәynlr (zhiri görünüşdә) lә bir yrә çtır ki, müsәlmnlr rtıq ümid yri qlmır. Hәmin vәziyyәtdә Pyğәmbәr möhkәm dğ kimi dynmış hld görünür. Vә llhdn bşq kimsәdәn qrmzlr Dğrudn d siz Pyğәmbәrin triini bu nöqtyi-nәzәrdәn mütliә din. (Hәr cәhәtdәn mütliә dilmәlidir) ki:

 

nlr llhın rislәtlәrini çtdırır. ndn qrur vә llhdn bşq hç kimdәn qrmurlr yәsinin mәnsını bş düşüb, görәrsiniz ki, Pyğәmbәr ncә öz llhındn qrur, llhdn bşq hç bir dmdn qmur vә hç bir şyi nәzәrә lmırdı.

 

Qyd:

 

Tәbliğ vә dәvәtdә ln digәr incәliklәr Qurnın zәkkir vә bu kimi sözlәrlә bәyn tdiyi mövzudur. Bir yrdә buyurur:

 

tırlt! Dğrudn d yd slmq möminlәrә yir gәtirәr.

 

Vә yrı bir yrdә buyurur:

 

tırlt! Sәn ncq tırldnsn, Sәn nlrın üzәrindә hkim dyilsәn, lkin, kim üz döndәrib kfir ls, llh nu әn böyük әzb düçr dәr. İstisn ilә әlqәdr ln bu yә hqqınd yrıc bәhs tmәliyik. y Pyğәmbәr! lqı yt, nlr öyüd vr vә tırlt!

 

Qurnd iki mәtlәb yn-yn qyd dilmişdir, biri tәfәkkür, digәri tәzәkkür. Tәfәkkür, bilmәdiyimiz şyi öyrәnmәk, әldә tmәk hqqınd düşünmәk mәnsınddır. Qurn düşünmәyә dәvәt dir. Tәzәkkür tırlm, tәzkr isә yd slmqdır. İnsnın fitrәtindә (hәtt bәzәn insnın tәlimindә) çlu mәsәlәlәr vrdır ki, nlrdn qfildir, ynmğ vә yqlığ, tırlmğ vә yd slmğ möhtcdır. Bşq sözlә dsәk, bәşәrdә chillik vә yuu vәziyyәtindәn ibrәt, iki hl vrdır. Bәzәn biz, bilmәdiyimizә görә, әtrfımızdn әbәrsizik. yığıq, lkin bilmәdiyimizә görә әbәrsizik. Bәzәn dә chil lduğumuz üçün y, hәlәlik yuud lmğımız görә öz әtrfımızdn әbәrsizik. dm yuud lrkәn bilәr, lkin n lә bir vәziyyәt hkim lr ki, öz bildiklәrindәn fydln bilmәz. Bu vәziyyәt zhiri yuud lur. Bәşәrin yrı bir yuusu d vrdır ki, n qәflәt yuusu vә y qәflәt dyilir. y Pyğәmbәr! Ylnız chil ilә qrşılşdığını zәnn tmә! Sәn qfil ilә dә üzbәüzsәn. Chili fikirlәşmәyә, qfili tırlmğ vdr t. Cmt chil lmqdn ç qfil vә yuuddır, yuulynlrı yılt vә qfillәri yıq-syıq t. Yuulu yndıqdn snr özü işinin rdınc gdәcәkdir. Bir dm yuud lduqd tәhlükәyә mәruz qlrs, mәsәlәn, krvn hәrәkәt tmiş vә yuuy qlmışdırs, sәn nu yt. nu ytdıqdn snr әbәrdrlıq tmәk lzım dyil. yndımı, tәhlükәni duycqdır. Bşq sözlә dsәk, ynndn snr n gt! dmәk lzım dyil, çünki yılıb krvnın hәrәkәt tdiyini müşhidә tdikdә özü krvnın rdınc yl düşәcәkdir. lә bun görә dә Qurn әziz Pyğәmbәrә mürciәtlә buyurur: Cmtd ln (lkin, özlәrinin qfil lduqlrı) duyğulrı vә ytmış hissiyytı yt. İmnın bir hissәsi ytmış hisslәrin ynmsıdır. Bun görә dә İslmd cәbr, yәni imnd mәcburiyyәt ydu.

 

Dmәk tırlt, sәn tırldnsn, nlrın üzәrindә hkim dyilsәn

 

Dindә mәcburiyyәt ydur, rtıq dğruluq (imn) zğınlıqdn (küfrdәn) ydın fәrqlәnir.

 

Bu, dh ç çıqlnmlı mәsәlәdir ki, İslm idysın әssәn, imnd mәcburiyyәt ydur. İnşllh, snr bu hqd dh әtrflı bәhs dәcәyәm, indi isә ylnız bir nçә kәlmә әrz dirәm.

  
İMN MӘCBURİYYӘT GÖTÜRMӘZ 

Görәsәn, İslm idysın görә, imnd mәcburiyyәt vrmı? lqı mömin lmğ mәcbur tmәk lrmı? Y. Hnsı dәlilә görә? Çlu dәlillәrә görә. Birinci dәlil budur ki, imn zrkılıq götürmәz. Pyğәmbәrlәrin istәklәri zhiri islm, üzdә İslmı qәbul tmәk y, innmqdır. İmn isә mәcburiyyәt götürmәz, çünki imn inmdır, rәğbәtdir, myldir. Zrkılıql inm yrtmq lmz. İstәk, svgi vә mәhәbbәti zrl yrtmq lmz, btini tәmyülü zrklıql yrtmq lmz.

 

t-n, öz qızlrın svmәdiyi ğln lçi göndәrәrkәn dyә bilәrmi ki: İndi lә bir iş görәrik ki, sәn nu svәsәn! Flqq gәtirin, sәni qәdәr döyәk ki, nu svәsәn! Dğrudur! qızı qәdәr döymәk lr ki, svirәm dsin. Yәni, yln dnışsın. Lkin dünyd ln ğclrı nu döymәklә sındırrlrs d, ğc gücünә mәhәbbәt yrtmq lrmı?! Blә bir iş ln dyil. nun yrı ylu vr. lqın ürәyindә imn yrtmq mәqsәdini qrşıy qymuşuqs, nun ylu zr-güc dyil, hikmәtdir, yşı mizәdir. nlrl әn yşı şәkildә bәhs t.

 

İslmd cihd kimi mövzulrın mydn çımsı mümkündür. İnşllh, snr bu hqd dnışcğıq. Bir hәdis uyub tәdriclә sözlәrimi sn çtdırırm.

 

Hәdisdә qyd dilmişdir ki, Әmirәl-möminin Әli (ә) minbәrdә cmt buyurdu: ( Hәzrәt bu cümlәni dim tәkrr dәrdi) rnızdn gtmәmiş, sulınız vrs, mәnә vrin. Hәr nә sruşsnız cvb vrәrәm. Mәn, yr yllrındn ç göy yllrı ilә tnışm. Yәni, istәr yrdәn, istәrsә dә göylәrdәn sruşun, mәhdudluq ydur. Birdәn bir şәsi gördülәr ki, zhirindәn әrәb yәhudilәrindәn lduğu mәlum idi. Simsı әrәb lduğunu, pltrlrı vә frmsı yәhudiliyini göstәrirdi. Bir nişnә dmişlәr ki, mәsәlәn, qrbәniz rıq vә uzun bir dm imiş. Çiynindәn bir sılıbmış. Mәclisin bir bucğındn qlıb kbud sözlәr dnışmğ bşldı: y iddisı ç ln dm, bir şyi bilmirsәn, niyә iddi dirsәn, bu sözlәr nәdir ki, mәnә hәr yr hqqınd sul vrin! dyirsәn. Dğrudn d ryınmısn ki, hәr nә sruşslr cvb vrә bilәrsәn! Әlinin (ә) әlifә lmsın bmyrq, hәzrәtә hörmәtsizlik tmәyә bşldı. Snki , Әlinin (ә) üsusiyyәtlәrindәn gh idi vә bilirdi ki, n söyüş söyәnin bynunu vurmğı әmr dәnlәrdәn dyil. Hәzrәtә qrşı hörmәtsizlik tdiyinә görә sәhbәlәr birdәn qlıb n hücum tmәk istәdilәr. Әli (ә) dәrhl nlr mn ldu. hәzrәtin bir cümlәsi vrdır ki, mәn cümlәyә әsslnrq, bu hәdisi nәql tdim. Buyurdu:

 

İlhi höccәtlәri (dәlillәri) tәzyiq ilә bәrp tmәk lmz. sözünü mәnә dmişdir. Sulı vrdır, qyun ynım gәlib sulını vrsin. Cvb vrsәm özü pşmn lr. Blәliklә Әli (ә) nlrın qrşısını ldı. Yum ğzını, itil! Döyün nu! tnı yndırrm! Bu sözlәr sәnә qlmyıb kimi sözlәrlә ilhi höccәtlәri bәrp tmәk lmz. İlhi höccәtlәri bәrp tmәk qәsdiniz vrs, ylu bu dyil, yumşqlıqdır. Çünki, bu iş ürәk, fikir vә ruh ilә әlqәdrdır. Mövzu islm dәvәti vә tәbliği lduqd vәziyyәt blә lmlıdır.

 

Hüsyn ibni Әli (ә) düşmәnin indı ilә qrşılşrkәn bşını lә dik tuturdu ki, hç bir qüdrәt nu srsıd bilmirdi, nd qlsın ki, bu bşı şğı ndirsin. Lkin, irşd vә hidyәt dilәsi dmlrl üzbәüz lrkәn nlrın htimli tinsızlıqlrın d göz yumrdı. Zühyr ibni Qys Mәkkәdәn hәrәkәt tmiş vә öz krvnı ilә gәlmәkdәdir. İmm Hüsyn (ә) d gәlir. Zühyr İmm Hüsynlә qrşılşmmğ çlışır. Yәni, İmm Hüsynin (ә) yınlşdığını görәndә öz krvnının istiqmәtini dәyişdirir. Bir yrdә Hәzrәtin krvnı dyndıqd, qәsdәn yrı bir bulq bşı vә y mәnzildә dururdu. Zühyr dyir: Üzә düşmәmәk üçün (sözünün ülsәsi budur) sәy dirәm gözüm İmm Hüsynin (ә) gözünә stşmsın. İmm Hüsyn (ә) dә Zühyrin uzq gәzmәsinin sәbәbini bilir. Bundn d ghdır ki, Zühyr ncә dyәrlәr, öz qәflәtindәn smnın tәrәfdrı lmuşdu. , lә bir yrdә lmuşdu ki, smnın tәrәfdrlırı nu öz cәrgәlәrinә prmışlr, lkin qәrәzsiz dmdır. hәzrәt öz-özünә dyir: bizi symırs symsın. Bizim brcumuz hidyәt vә irşddır. Tәsdüfәn ylun bir mәnzilindә Zühyr İmm Hüsynin (ә) dyndığı yrdә düşmәk mәcburiyyәtindә qldı, çünki bşq mәnzilә gtmәk istәsәydi qfilә öz ylunu dvm tdirә bilmәzdi. Әlbәttә, İmm Hüsyn (ә) bir tәrәfdә, Zühyr isә biri tәrәfdә çdır qurmuşdu. İmm Hüsyn (ә) Zühyrin hәzrәtlә üzbәüz lmmq istәdiyindәn ghdır. Lkin, Zühyrә tırltmq istәyir: tırlt, dğrudn d sәn tırldnsn. nu yıltmq, qәflәt yuusundn ytmq istәyir. nu mәcbur tmәk istәmir. İmm Hüsyn (ә) bir dm göndәrib buyurdu: Gt Zühyrә d ki, Hüsyn (ә) sәni çğırır, bury gәl. Zühyr ilә dstlrı bir çdırd turub, süfrә çıb örәk yyirdilәr. Gözlәnilmәdәn pәrdә qldı vә bu kişi dil ldu: Hüsyn ibn Әli (ә) sәni çğırır. Zühyr öz-özünә ddi: y vy! Qrduğum iş bşım gәldi. Dstlrı d mcәrnı bilirdi. Yzmışlr ki, ncә dyәrlәr, tikә bunlrın bğzınd qldı. Digәr tәrәfdәn, Zühyr İmm Hüsynin (ә) Pyğәmbәr övldı lduğunu vә hәzrәti rәdd tmәyin düz iş lmdığını bilirdi. Bunlrın brәsindә dyirlәr: lә bil bşlrın quş qnmuşdu. Yәni, lәcә qldılr. Zühyr bilmәdi nә dsin. Sükut çdırın fәzsın hkim ldu. Cәnb Zühyrin rif bir hәyt yldşı vrdı. Bu qdın uzqdn vәziyyәtin gdişinә bırdı. ymәnin şiyindәn bş düşdü ki, İmm Hüsynin (ә) lçisi gәlmiş vә Zühyri çğırmışdır. Zühyr isә sükut dir, nә gәlirәmdyir, nә dә gәlmirәm. Bu hl mömin vә rif qdının qyrәtinә tundu, birdәn yınlşıb çdırı qldırıb mәlmәtlә Zühyr! Utnmırsnmı?! Ftimәnin blsı sәni çğırır, sәn isә nun cvbını vrmәyә tәrәddüd dirsәn?! Ql! ddi. Zühyr dәrhl hәrәkәt dib İmm Hüsynin (ә) qulluğun gtdi.

 

tırltmq blәdir: İmm Hüsyn (ә) ilә Zühyr ibni Qysin dnışıqlrındn düzgün bir mәlumt әldә dilmәmişdir ki, hәzrәt Zühyrә nә buyurdu. Lkin, qәtiyyәtlә bәllidir ki, İmm Hüsynin (ә) qulluğun gdәn Zühyrlә byır çın Zühyr iki yrı dm şyıblr. Yәni Zühyr yrğun-rğın, könülsüz, qş-qbql gtdi vә birdәn gördülәr ki, svinc vә gülәr üzlә İmm Hüsynin (ә) hüzurundn çıdı. Triçilәr bu qәdәr yzmışlr ki, hәzrәt Zühyrin unutduğu vә qfil lduğu ruhunun dәrinliyindәn ln cәrәynlrı nun ydın sldı. Yәni, bir nәfәr ytmışı ytdı. Tәbşir lrs, tırltmq lrs, ynış lrs, bu kimi slğun simnı bir qüdrәt vә nrji hykәlinә çvirmәk lr. nlr gördülәr ki, Zühyrin simsı dәyişilmişdir, әvvәlki Zühyr dyil. , öz çdırın dğru gәldi, ry ytişcәk - Mәnim çdırımı yığın! - dyә әmr tdi vә snr vәsiyyәt tmәyә bşldı: Sәrvәtim blә lmlıdır. ğlnlrım blә, qızlrım blә. Hәyt yldşı hqqınd vәsiyyәt tdi: Filnkәs nu öz tsının ynın prsın. lә dnışdı ki, hmı Zühyrin gdәcәyini bildi. Gördülәr Zühyr lә vidlşır ki, dh qyıtmycqdır. Bu rif qdın mövzunu bşqlrındn yşı qvryrq, gәlib Zühyrin әtәyindәn tutdu vә ğlyıb, göz yşı tökәrәk ddi: Zühyr! Sәn lyiq lduğun yüksәk rütbәlәrә çtdın. Mәn bş düşdüm ki, Ftimәnin ğlunun rikbınd şәhid lcqsn. Qiymәtdә İmm Hüsyn (ә) sәnә şәfәt dәcәkdir. Zühyr! lә bir iş görmә ki, qiymәtdә mәnimlә sәnin rn yrılıq düşsün. Mәn sәnin әtәyinә bu ümidlә әl tırm ki, qiymәtdә İmm Hüsynin (ә) nsı mәnә dә şәfәt lәsin.

 

Bu tırltmq vә yıltmq, işi yrә çtdırır ki, görüşmәk istәmәyәn Zühyr İmm Hüsyn (ә)l söhbәtdәn snr İmmın әshbının bşınd dyndı. şur günü İmm Hüsyn (ә) rdunun sğ hissәsini Zühyrә tpşırdı. Bu şәrif dm sınqdn lә çıdı ki, bildiyimiz kimi, şur günü Әb-әbdillh tәk qln zmn әshbı, dstlrı vә Әhli-bytindәn bir nәfәr blә qlmynd mydnın rtsın gәlib, öz әshbını çğırnd ilk sırd dını çәkdiyi dmlrın biri dә cәnb Zühyr idi:

 

y pk sәhbәlәr! y döyüş qәhrәmnlrı! y Müslim ibni Әqil! y Hni ibni Ürvә! y Zühyr! y әziz insnlr! Yuunuzdn qlıb Pyğәmbәrin ilәsini lçq zlımlrın qrşısınd müdfiә din. ülsә dyir: Zühyr cn, әzizim! Nә üçün ytmısn? Ql, öz pyğәmbәrinin hәrәmini müdfiә t.

 

Yüksәk vә böyük llhdn bşq bir qüvvәt vә qüdrәt ydur. Sәnin böyük, әzәmәtli, yüksәk, әziz dınl y llh!

 

İlhi! Bizim hmımızın qibәtimizi yr lә! Öz qru vә әşiyyәtini hmımızın qәlbindә yrlәşdir. Hmımızın niyyәtimizi lis t...

  
SӘKKİZİNCİ ÇIIŞ  
PYĞӘMBӘRİN DVRNIŞI VӘ İSLMIN SÜRӘTLӘ YYILMSI 

llhın mәrhәmәti sәbәbinә sәn mülyim rәftr tdin. Әgәr qb, sәrtürәkli lsydın, әlbәttә nlr sәnin әtrfındn dğılıb gdәrdilәr. rtıq sәn nlrı әfv t, nlr üçün bğışlnmq dilә, işdә nlrl mәslәhәtlәş, qәti qәrr gәldikdә isә llh tәvәkkül t.

 

İslmın sürәtlә gnişlәnmәsi mәsәlәsi, dünynın mühüm trii mәsәlәlәrindәn biridir ki, bu mövzu hqqınd bәhs lunur. Әlbәttә ristinlıq vә müәyyәn dәrәcәdә dә buddizm dünyd gniş yyılmış dinlәrdәndir. üsusilә, mәrkәzi vә mәnşәyi Bytül-müqәddәs ln ristinlıq ki, Qәrbdә Şәrqdәn dh ç yyılmışdır. Bildiyimiz kimi, vrp vә mrik lqlrının çu ristindır. Bmyrq ki, sn zmnlr nlr hәqiqi ristin lmqdn ç, dd ristindırlr. Lkin hәr hld nlrın yşdığı әrzi ristinlıq mәntәqәsi syılır. Buddizm isә Hindistnd zühur tmiş dindir. Budd Hindistnd zühur tdi, lkin nun dini dh ç Hindistndn ricdә, mәsәlәn Ypniy vә Çindә yyılmışdır. Әlbәttә, Hindistnd d tәrәfdrlrı vr. Yәhudi dini bir qövm vә bir irqlә mәhdudlşmış dindir. Bir qövm vә bir irq çәrçivәsindәn kәnr çımmışdır. Zәrdüşt dini dә tәqribәn İrnd zühur dәn, hәtt bütün İrn lqının blә rzılşdır bilmәyәn vә İrndn ricә yyılmyn yrli dindir. Bu gün biz Hindistnd, Hindistn prslrı dı ilә mәşhur ln zәrdüştilәri görürük. nlr yrli dyil, İrndn Hindistn köçmüş zәrdüştilәrdir. Bunlr cnlı bir özәk yrd bilmiş vә Zәrdüşt dinini bşqlrı rsınd yymışlr.

 

İslm öz yurdundn ric lub, bşq üfüqlәr çdığın görә, ristinlıq kimidir. İslm Әrәbistn yrımdsınd zühur tdi vә bu gün siy, frik, vrp, mrik vә dünynın mütәlif lqlrı rsınd bu dinin tәrәfdrlrı lduğunu görürük. ristinlr, müsәlmnlrın syını lduğundn z göstәrmәyә çlışmlrı vә hblә öz kitblrımızd sttistik mәlumtlrını vrplılrdn lmğımız bmyrq, bu shәdә prıln tәdqiqt görә müsәlmnlrın syı hәtt ristinlrdn z dyil, ç lmsı mümkündür. mm, yyılm bımındn ristilıqd lmyn bir üsusiyyәt İslmd vrdır. d İslmın sürәtlә yyılmsıdır. ristinlıq ç yvş, İslm isә istәr Әrәbistnd, istәr ndn ricdә - siyd, frikd vә bşq yrlәrdә - ç sürәtlә yyılmışdır. Bu mәsәlә rty çıır ki, niyә İslm bu qәdәr sürәtlә irәlilәyir? Hәtt mәşhur Frnsız şiri Lmrtin dyir: Üç şyi nәzәrә lsq hç kim İslm Pyğәmbәrinә çtmz. Birincisi, mddi vәsitin lmmsıdır. Bir şәs zühur dir, dәvәt dir, hlbuki hç bir güc vә qüdrәti ydur. Hәtt, әn yın dmlrı vә qhumlrı blә nunl düşmәnlik dirlәr. , tәkliklә zühur dir. Hç bir әmәkdş vә kömәkçisi ydur. Özündәn bşlyır. Hәyt yldşı n imn gәtirir. vindә ln kiçik yşlı әmğlusu - Әli (ә) - imn gәtirir. Gt-gdә bşqlrı, özü dә çәtin vә ğır şәritdә imn gәtirirlәr! İkincisi, irәlilәyiş sürәti vә y zmn milidir. Üçüncüsü, hәdәfin böyüklüyüdür. Hәdәfin әhәmiyyәti, vәsitin zlığı vә bu vәsilә zlığı ilә hәdәfә çtdığı sürәti nәzәrә lsq, İslm Pyğәmbәri - Lmrtinin ddiyinә görә - dünyd tysızdır. ristinlıq nüfuz vә irәlilәyişә Mәsihin vәftındn nçә yüz il snr çtıb, müәyyәn dәrәcәdә dünyd özünә yr tpdı. Biz әziz Pyğәmbәrin dvrnışı ilә әlqәdr bәhslәrimizә uyğun lrq İslmın sürәtlә irәlilәmәsi dәlillәri hqqınd söhbәt dirik. Qurn bu mәsәlәni çıqlyıb, tri dә hәmin mәsәlәni ydınc tәsdiq dir ki, sәbәblәr vә millәrdәn biri әziz Pyğәmbәrin (s) dvrnışı, üslubu, yәni nun әlqı, siyyәti, rәftrı, çğırış tәrzi vә tәbliğidir. Әlbәttә, bşq sәbәblәr dә vrdır. Pyğәmbәrin möcüzәsi ln Qurn öz gözәlliyi, dәrinliyi, hәyәcnlılığı, czibәdrlığı ilә şübhәsiz birinci mildir. Hәr yrdә İslmın nüfuz vә gnişlәnmәsinin birinci mili Qurn özü vә mәzmunudur. Qurndn snr әziz Pyğәmbәrin (s) şәsiyyәti, әlq vә siyyәti, dvrnışı, rәftrı İslmın nüfuz vә inkişfının ikinci milidir. Hәtt, Pyğәmbәri-әkrәmin vәftındn snr blә, әziz Pyğәmbәrin yşyış trii, yәni tridә nәql lunn dvrnışı vә әlqiyytı - bu trii dvrnışın özü islmın irәlilәmәsi üçün böyük mil lmuşdur. Sözümün bşlnğıcınd uduğum yәdә buyurulur:

 

Sәnin nlrl mhribn lmğın llhın mәrhәmәtindәndir.

 

llh Pyğәmbәrinә itbәn buyurur: y әziz Pyğәmbәr! llhın Sәnә ln mәrhәmәtinә görә, llhın lütfü syәsindә, Sәnin müsәlmnlr qrşı ç yumşq vә mülyim üsusiyyәtin vr. Yumşqlığın vr, mülyimsәn, әhvl-ruhiyyәn lәdir ki, müsәlmnlrl hәmişә mülyim, sәbirli vә dözümlü, ş әlq, yşı dvrnışlı, dözümlü, bğışlyn әlqın vr.

 

Sәn dşqәlbli lsydın, әtrfındn dğılrdılr.

 

Sәnin bu üsusiyyәtin lmsydı, yumşq әlq yrinә sәrt әlqın lsydı, müsәlmnlr әtrfındn dğılrdılr. Yәni sәnin bu әlqın müsәlmnlrı özünә dğru çәkmәkdә bir mildir. Bu isә göstәrir ki, rәhbәr, müdir vә lqı islm çğırn kimsәnin әss şәrtlәrindәn biri şәsi vә fәrdi üsusiyyәtlәrindә yumşq vә mülyim lmsıdır. Burd rty çın sullrdn bәzisinә cvb vrilsin dyә, izhlr vrmәliyәm.

  
ŞӘSİ MӘSӘLӘLӘRDӘ YUMŞQLIQ, ӘSS MӘSӘLӘLӘRDӘ İSӘ SӘRTLİK 

Pyğәmbәrin (s) mülyim lduğunu vә bir rәhbәrin dә blә lmlı lduğunu dmәkdә mәqsәd budur ki, Pyğәmbәr (s) әss vә ümumi mәsәlәlәrdә dyil, fәrdi vә şәsi mәsәlәlәrdә yumşq idi. Әss mәsәlәlәrdә Pyğәmbәrin (s) sәrtliyi vrdı. Yәni yumşlmzdı. Bir nәfәr Pyğәmbәr (s)ә qrşı pis dvrnsydı, mәsәlәn, Pyğәmbәr (s) özünә hörmәtsizlik tsәydi, bu, Pyğәmbәrin (s) özü ilә әlqәdrdı. Bir zmn d birisi İslm qnununu pzur, mәsәlәn, ğurluq dirdi, Pyğәmbәr (s) yumşq idi - dmәkdә mәqsәdimiz nәdir? Yәni birisi şәrb içsәydi Pyğәmbәr (s) - әhәmiyyәti ydur, n qırmnc vurmyın, nu czlndırmyın- dyәrdi?! Bu rtıq Pyğәmbәrin (s) şәsiyyәti ilә dyil, İslm qnunu ilә әlqәdr idi. Görәsәn, birisi ğurluq tsәydi, Pyğәmbәr (s) ynә dә әhәmiyyәti ydur, cәzlndırılmsı lzım dyil, dyәrdi? Y, әsl. Pyğәmbәr (s) fәrdi dvrnışd vә şәsi işlәrdә yumşq, ictimi vәzifә vә mәsuliyyәtlәrә gәldikdә isә sn dәrәcә şiddәtli vә srsılmz idi. Bir misl çәkirik:

 

Bir nәfәr küçәdә Pyğәmbәrin (s) qbğını kәsәrәk iddi dir ki, sәn mәnә brclusn vә indicә brcumu vrmәlisәn. Pyğәmbәr (s) dyir: Әvvәl, mәn sәnә brclu dyilәm vә bş yrә iddi dirsәn. İkincisi, indi ynımd pul ydur, bur gdim. , dyir: Qymrm bir ddım d yn kçәsәn, (Pyğәmbәr (s) dә nmz qılmğ gtmәk istәyir) burd pulumu vrmәli vә brcunu ödәmәlisәn. Pyğәmbәr (s) n nә qәdәr yumşqlıq göstәrirsә, dh d sәrtlәşir. Nәhyәt, Pyğәmbәrlә (s) әlbәy lur. Әbsını burrq bynun çәkir vә Pyğәmbәrin (s) bynu qızrır. Müsәlmnlr Pyğәmbәrin (s) nәdәn gcikmәyini bilmәyә gәlib, bir yәhudinin blә bir iddisı lduğunu gördükdә kәskin rәftr tmәk istәyirlәr. Pyğәmbәr (s) İşiniz ydur, mәn özüm dstuml nә tmәli lduğumu bilirәm - dyir vә qәdәr yumşqlıq göstәrir ki, yәhudi rd dyir:

 

Lilhә illәllh, Muhәmmәdәn Rәsulullh

 

Snr dyir: Sәn mlik lduğun bu qüdrәtlә dözüm (göstәrirsәn?!), bu dözüm di bir dmd y, pyğәmbәrdә lr.

 

Mәkkәnin fәth dildiyi zmnd Qüryş әynlrındn bir qdın ğurluq tmişdi. İslm qnununun hökmü ilә ğrunun әli kәsilmәlidir. Cinyәt sübut dilib qәtilәşәn zmn, qdın ğurluğunu tirf tdikdә, hökm icr dilmәli idi. Bu zmn tpşırıqlr vә rçılıqlr bşlndı. Biri ddi: y llhın Rәsulu! Mümkünsә, cәzlndırmqdn vz kçin. Bu qdın tnıdığınız filn möhtәrәm şәsin rvdıdır. Bir möhtәrәm ilә bibır lr. tsı, qrdşı vә bşq qhumu d gәlib hiş tdilәr. Pyğәmbәr (s) buyurdu: Bu iş qyri-mümkündür. İslm qnununu dyndırımmı? Bu qdın dmsız lub, әyn tyfdn lmsydı, hmınız - hә! ğrudur, cәzlndırılmlıdır, - dyәcәkdiniz. ftf ğrusu cәzlndırılsın. Ysulluqdn ğurluq tmiş bir ysul cәzlndırılsın. Lkin, bu qdın Qüryş әynlrındn lduğun vә siz dmişkәn, bir vrlı tyfnın bibır lcğın görә cәzlndırılmsın?! llhın qnunu dyndırılsı dyil. Pyğәmbәr (s) şәfәt vә vsitәçiliklәri qәbul tmәdi.

 

Dmәk, Pyğәmbәr (s) şәsi mәsәlәlәrdә ç yumşq vә güzәştә gdәn lduğu hld, әss mәsәlәlәrdә hç dә güzәştә gtmәzdi. Bunlr bir-birilә qrışdırılmsın.

 

Әli (ә) fәrdi vә şәsi mәsәlәlәrdә sn dәrәcә yumşq, mhribn vә gülәrüzdür, lkin әss mәsәlәlәrdә zәrrәcә yumşqlığı qәbul tәzdi. Sübut lrq, iki nümunә bәyn dirik. Әli (ә) dim qş-qbqlrını tökәrәk hç kәslә dşınmğ hzır lmyn, qş-qbqlı lmğı müqәddәslik vә tәqvnın zәrurәti hsb dәnlәrin әksinә lrq hәmişә şd vә gülәrüzlü idi.

 

Niyә blә lmlıdır? Bir hld ki:

 

Möminin svinci simsınd, kәdәri ürәyindәdir. Mömin öz kәdәrini - hәr shәdә: Düny vә irәt kәdәri, fәrdi yşyış vә irәt dünysı ilә әlqәdr hәr kәdәri - ürәyindә slyr vә cmtl rstlşdıqd svinci üzündә görünәr. Әli (ә) Pyğәmbәr (s) kimi hәmişә cmtı gülәr vә çıq üzlә qrşılyrdı. Әli (ә) btil hәddinә çtmynı qәdәr lql zrft dәrdi. Ncә ki, Pyğәmbәr (s) zrft dәrdi: Bәzilәrinin mövl Әlinin (ә) ilfәti üçün tutduqlrı guy ygnә ird (hәqiqi ird tut bilmәzdilәr) bu idi ki, dyirdilәr: Әli (ә) gülәrüzdür, zrft dir. lә dm әlifә lmlıdır ki, qş-qbqlı lsun vә cmt ndn qrsun. n bnd yrsiz dә ls, ndn qrsunlr. lә isә nә üçün Pyğәmbәr (s) blә dyildi? llh ki, Pyğәmbәr (s) hqqınd buyurur:

 

Sәn, llhın mәrhәmәti sәbәbindәn nlrl mülyimsәn. Dşqәlbli lsydın әtrfındn dğılrdılr.

 

Sәn tündsiyyәtli, kbud vә dşürәkli lsydın, müsәlmnlrı cәzb dә bilmәzdin vә müsәlmnlr әtrfındn dğılrdılr.

 

Dmәk, İslmın rәhbәrlik vә idrәçilikdә bәyәndiyi prinsip vә mәntiq qş-qbqlı vә kbud lmq dyil, yumşq, şәlq lmq vә cәzb tmәkdir. Әli (ә) ikinci әlifә hqqınd buyurur:

 

Әbubәkr ilfәti sәrtsiyyәtli bir şәsә vrdi. lq ndn qrdu. , qş-qbqlı (bizim müqәddәslәr kimi) vә kbud idi. Blә ki, İbni Әbbs dyirdi: Ömәr diri lndәk filn mәsәlәni qldırmğ cürәt tmәdim vә ddim: Ömәrin şllğının qrusu Hәcccın qılıncındn çdur.

 

Nә üçün blә lmlıdır?! Әli (ә) şәsi mәsәlәlәrdә mülyim vә gülәrüzlü idi. Zrft dәrdi. ncq әss mәsәlәlәrdә yumşlmzdı. nun qrdşı Әqil nçә gün qәsdәn uşqlrını c slyrq rl ynmq istәyir. Bu, körpәlәrә qәdәr clıq çәkdirir ki, bәnizlәri clıqdn srlır. Sümük kimi. Snr, Әlini çğırrq n dyir: Qrdşının bu c bllrını gör. Brcluym, cm, bir şyim ydur, mәnә yrdım lә. Әli (ә) buyurur: Ç yşı, bytül-mldkı şәsi pyımdn sәnә vrirәm. Әqil dyir: Cnım qrdş! Sәnin hqqın hmısı nәdir ki, nә qәdәri sәnә әrclәnsin, nә qәdәri dә mәnә çtsın?! Әmr lә, bytül-mldn vrsinlәr. Әlinin (ә) әmrilә bir dәmiri qızdırıb, kr ln Әqilin qrşısın qyurlr vә bunu qızıl kisәsi zәnn dib dyir: Qrdş! Qrdş! dyә әlini uztdıqd qrşısınd yndırıcı bir şy hiss dib fәryd dir. , ğrının şiddәtindәn inlәdikdә Әli (ә) buyurdu:

 

"Әqil, sitәm görmüşlәr mtәmindә әylәşsinlәr! Bir insnın әli ilә zrftyn qızdırlmış bir dәmirә әl vurub fәryd dirsәn. mm mәni lә bir d-lv çәkirsәn ki, Cәbbr llhın qәzәbi ilә qızdırılmışdır."

 

Şәsi vә fәrdi mәsәlәlәrdә bu qәdәr yumşq ln Әli (ә) әss mәsәlәlәrdә, İlhi qydlr vә ictimi hüquqlrl әlqәdr ln işlәrdә bu qәdәr sәrtdir. Şәsi mәsәlәlәrdә bu qәdәr kәskin ln, rvdı, ğlu vә dstlrıyl sәrt dvrnn Ömәr әss mәsәlәlәrdә yli yumşqlıq göstәrirdi. Bytül-mld yrı-sçkilik mәsәlәsi Ömәrdәn bşlndı vә Pyğәmbәrin sünnәsinin ilfın lrq, bir növ mәslәhәt vә siysәtә görә müsәlmnlrın pylrını fәrqli şәkildә bölürdü. nlr әss mәsәlәlәrdә yumşq, fәrdi mәsәlәlәrdә isә sәrt idilәr. Hlbuki, Pyğәmbәr (s) vә Әli (ә) fәrdi mәsәlәlәrdә yumşq vә әss mәsәlәlәrdә sәrt idilәr. Qurn buyurur: llhın mәrhәmәti ilә sәnin müsәlmnlrl şәsi vә fәrdi dvrnışın yumşqdır.

 

Bun görә dә müsәlmnlrı özünә dğru çәkmisәn. Sәn kbud vә dşqәlbli lsydın, müsәlmnlr әtrfındn dğılrdılr. Güzәştin lsun, әfv lә, bğışl. (Bğışlmq yumşqlıq üsullrındndır.) Müsәlmnlr әfv vә bğışlnm istә. Ynlış iş görüb sәnin ynın gәldikdә, nlr du t vә әfv istә. Pyğәmbәrin (s) müsәlmnlrl yumşq dvrnmsı qәribә idi. Müsәlmnlrın Pyğәmbәr (s)ә vurğunluqlrı yüksәk hәddә idi. Pyğәmbәrlә (s) müsәlmnlr qәdәr ykdil idilәr ki, mәsәlәn, uşğı dünyy gәlmiş bir qdın Pyğәmbәr (s)ә srı qçıb dyirdi: y llhın Rәsulu! Bu uşğın qulğın zn vә iqmә dmәyini istәyirәm. Y bşq birisi bir yşlı uşğını gәtirib dyirdi: y llhın Rәsulu! Ürәyim istәyir ki, bu körpәmi bir qәdәr dizin üstә turdub, tәbәrrük lsun - dyә, n bsn, y körpәmә du dәsәn. Pyğәmbәr (s) isә - Ç yşı - dyirdi. Şiәlәr vә sünnilәr rәvyәt tmişlәr, bәzәn uşq Pyğәmbәrin (s) әtәyini isldrdı.

 

Uşğın bövl tmәsi bşlnnd t-nlr nrht lrq nu Pyğәmbәrin (s) qucğındn lmğ tәlәsdikdә, Hәzrәt (s) buyurrdı. Bu işi görmәyin. Uşqdır, blә tmәyin ki, uşğın sidiyi kәsilsin, çünki әstәlik gәtirәr. Bu işin sәhvliyi bu gün tibb vә psilgiy lmindә sübut dilmişdir. Bәzәn bir sır t-nlr uşqlrını bir yrdә turdur vә uşq rnı btırır. nlr uşğın bu işinin qrşısını lmq üçün dәrhl hirslә nu kәnr tır vә y üstünә qışqırırlr. Ç vt bu uşq bir hәyәcn vә çşqınlıq vәziyyәtinә düşdüyü üçün tәsiri ömrünün snundәk gtmәyәn bir әstәlik tutur. Uşğın bövl tmәsi tәbii bir işdir. mm bu zmn t-nnın şiddәtli әks әmәli ilә qrşılşır. Tәbiәt - bövl t - dyir. t-n isә dyir: - tmә. Nәticәdә hәyәcn, nigrnlıq vә ruhi nrhtçılığ düçr lur.

 

Pyğәmbәr-әkrәm bu hәddә mülyim idi.

  
MӘŞVӘRӘT 

İşindә nlrl mәslәhәtlәş. Bu d Pyğәmbәrin (s) mülyim әlq prinsiplәrindәn idi. Qurn dyir: Pyğәmbәrimiz, әzizimiz! İşlәrdә müsәlmnlrl mәşvәrәt lә. Qәribәdir! Bu Pyğәmbәrdir. Mәslәhәtlәşmәyә htiycı ydur. Mәslәhәtә möhtc ln bir rәhbәr mәslәhәtlәşәr. , mәslәhәtә möhtc dyil. Lkin, snr hkim vә rәhbәr ln hәr bir dm bşqlrındn yüksәkdir, ylnız әmr tmәli vә bşqlrı әmәl tmәlidirlәr vә mәslәhәt mәnsızdır dmәsinlәr dyә, mәslәhәtlәşәrdi. Әli (ә) d Pyğәmbәr (s) dә mәslәhәt dәrdi. nlr mәslәhәtә möhtc dyildilәr. Lkin mәslәhәt dәrdilәr ki, әvvәlәn bşqlrını öyrәtsinlәr, ikincisi, mәslәhәtlәşmәk, dstlr vә tәrәfdrlr şәsiyyәt vrmәkdir. Mәslәhәt tmәyәn rәhbәr, yüz fiz yәqin ls d, bir qәrr gәlsә, tblәri nә hiss dәrlәr? nlr dyәrlәr: Blә görünür ki, biz ruhsuz vә cnsız vsitә kimiyik. Lkin, nlr әbәrdrlıq dәrәk, ydınlşdırdığınız vә qәrr gәlmәkdә şәrik tdiyiniz vt özlәrindә şәsiyyәt duyr vә nәticәdә yşı tәrәfdrlıq dәrlәr.

 

Qәrr gәldikdә işlәrdә nlrl mәslәhәtlәş vә llh tәvәkkül t.

 

y Pyğәmbәr (s)! Lkin mәslәhәtin yrә çtmsın ki, tәrәddüd göstәrәn dmlr kimi lsn. Qәrr gәlmәzdәn әvvәl mәslәhәtlәş, lkin rәhbәr qәrr gәldikdә, qәrrınd qәti lmlıdır. Qәrr lınndn snr biri - blә tsәk, ncәdir? - dyәr. Birisi - lә tsәk, ncә lr?- dyәr. Qәrr gәlmәzdәn öncә mәslәhәt, qәrr gәldikdәn snr qәtiyyәt lzımdır. Qәrr gәldikdә, llh tәvәkkül t, öz işinә bşl vә ulu Tnrıdn yrdım istә. Ddiyim bu mәsәlә çğırış vә tәbliğ bәhsi münsibәtilә idi ki, nun üsullrındn biri mülyimlik vә hәr cürә sәrtlik, kbudluq, zrkılıq vә mәcburiyyәtdәn uzqlşmqdır. Rәhbәrlik vә idrәtmә Pyğәmbәrin (s) dvrnışınd müstәqil mәsәlәdir. Biz çıqlnmış dvrnış bәyn tmәk istәsәk, nun mәsәlәlәrindәn biri cәmiyyәtin idrәsindә әziz Pyğәmbәrin (s) yludur. Qbqc әrz tdim ki, әziz Pyğәmbәr (s) idrә tmәkdә ncә idisә, Әli (ә) d lә idi. Hәr hld Pyğәmbәrin (s) idrә tmә prinsipi müstәqil bәhsdir vә inşllh, l bilsin ki, bşq bir çıışd Pyğәmbәrin (s) sünnәsi hqqınd bәhsimi dvm tdirim. cümlәdәn rәhbәrlik vә idrәtmә bölümündә Pyğәmbәr (s) sünnәsinin bşq hissәlәrini әrz dәm. Hәlәlik bәhsimiz çğırış vә tәbliğ brәsindәdir.

  
ÇĞIRIŞ VӘ TӘBLİĞDӘ SӘRTLİKDӘN ÇӘKİNMӘK 

Dәvәt kbudluql ynşı lmmlıdır, bşq sözlә, çğırış vә tәbliğ zrkılıq vә mәcburiyyәtlә l bilmәz. İslm çğırışı zrkılıq vә mәcburiyyәtә әsslnırmı?, İslm imnının tәmәli mәcburiyyәt üzәrindәdirmi? -dyә, ç sruşurlr. Bu, ristin kşişlәrinin ç tәbliğ tdiklәri mәsәlәdir. İslmın dını qılınc dini qymuşlr. Yәni sırf qılıncdn istifdә dәn bir din. İslm qılınc dinidir söylәyәnlәr dmәk istәyirlәr ki, İslmın öz çğırışınd işlәtdiyi lәt qılıncdır. Yәni ncә ki, Qurn dmişdir:

 

Yşı hikmәt vә öyüdlә llhının ylun çğır vә nlrl әn yşı yll mübhisә pr.

 

nlr blә göstәrmәk istәyirlәr ki, İslm Pyğәmbәrinin әmri - Qılıncl dәvәt t lmuşdur. Qurn niyә Yşı hikmәt vә öyüdlә llhının ylun çğır vә nlrl әn yşı yll mübhisә t- buyurduğunu vә Pyğәmbәrin әmәldә blә lduğunu dyәn ydur? Mütәlif mövzulrı bir-birinә qtıb, snr dyirlәr: İslm qılıncl dәvәt vә tәbliğ t - dini lmuşdur. Hәtt kitblrının bәzisindә әziz Pyğәmbәr (s)ә hörmәtsizlik dir, nun brәsindә bir әlindә Qurn, biri әlindә qılınc ln bir kişinin kriktursını çәkirlәr ki, dmlrın bşı üstә dynıb - Y bu Qurn imn gәtirin, y bynunuzu vurrm - dyir. Kşişlәr dünyd bu işlәrdәn ç görmüşlәr.

  
ӘDİCӘNİN MLI VӘ ӘLİNİN (Ә) QILINCI 

Bunu d dmәliyәm ki, bәzәn biz müsәlmnlr özümüz tri vә Qurnl dyil, düşmәnlәrin sözlәrinә uyğun ln sözlәr dnışırıq. Yәni, bir cәhәti düz ln sözü lә yzuruq ki, düşmәnin әlinә bәhnә kçir.

 

Mәsәlәn bәzilәri dyirlәr: İslm iki şylә - әdicәnin mlı vә hәzrәt Әlinin qılıncı ilә irәlilәdi. Yәni sәrvәt vә zrl. Bir din ml-dövlәt vә zrkılıql inkişf tsә , nә cür din l bilәr?! Qurnın bir yrindә İslm dini sәrvәt vә zrl irәlilәdi sözü vrmı?! Görәsәn Әli (ә) bir yrdә İslm dininin sәrvәt vә zrkılıql irәlilәdiyini dyibmi? Şübhәsiz, әdicәnin mlı müsәlmnlrın işinә yrdı. mm, әdicәnin vrı İslmın çğırışın sәrf ldumu? Yәni, әdicәnin pulu ç idi vә nun pulunu birinә vrәrәk gәl müsәlmn l ddilәrmi? İnsn, triin bir yrindә blә bir ifdә tpır, y y? Müsәlmnlr vә Pyğәmbәri-әkrәm sn dәrәcә çәtinlikdә vә tәzyiq ltınd lduqlrı vt nım әdicә öz ml-dövlәtini Pyğәmbәrin (s) itiyrınd qydu. ncq pәnh llh! Pyğәmbәrin (s) birinә rüşvәt vrmәsi üçün vrmәdi, tri dә hç zmn blә bir şyi göstәrmir. Bu ml qәdәr ç dyildi vә zmn sәrvәt bu qәdәr ç l d bilmәzdi. әdicәnin sәrvәti gün hәmin mәntәqәdәki sәrvәtә görә ç idi, nәinki, mәsәlәn Thrn milyrdrlәrinin birinin sәrvәti hәddindә idi ki, dyәk Thrn kpitlistlәrindәn biri kimi idi. Mәkkә kiçik bir şәhәr idi. Әlbәttә bir dәstә tcirlәri vә kәnrl lvr dәni, sәrmyәdrı vr idi. ncq, Mәkkә kpitlistlәri Thrn, İsfhn, Mәşhәd vә bu kimi şәhәrlәrin kpitlistlәri kimi dyil, mәsәlәn, Nyşbur sәrmyәdrlrı kimi idilәr. Dmәk, әdicәnin mlı lmsydı l bilsin ki, ysulluq müsәlmnlrı yqdn slrdı. әdicәnin mlı idmәt tdi. Lkin nun idmәti rüşvәt vrib birini müsәlmn tmәk dyil, c müsәlmnlrı qurtrmq idi vә müsәlmnlr әdicәnin pulu ilә clıqlrının qrşısını l bildilәr.

 

Әlinin (ә) qılıncı şübhәsiz İslm qulluq tdi vә Әlinin (ә) qılıncı lmsydı, dinin tlyi bşq cür lrdı. Әlinin (ә) qılıncı birisinin bşı üstә durub Y müsәlmn lmlısn, y bynunu vururm - dmәdi. Düşmәn İslmın kökünü kәsmәyә hzır lduğu şәritdә nun qrşısınd dynn Әli (ә) idi. Bәdr, Ühüd, y әndәk mühribәlәrini nәzәrә lmq kifyәtdir ki, nlrd Әlinin (ә) qılıncı nәlәr tmişdi. әndәkdә müsәlmnlr Qüryş kfirlәri vә nlrl әlbir ln qәbilәlәr tәrәfindәn әhtә lunurlr. n min nәfәr silhlı Mәdinәni mühsirәyә lır. Müsәlmnlr ç ğır ictimi vә iqtisdi şәritdә qlırlr vә zhirdә rtıq nlr ümid ylu qlmır. İş yrә çtır ki, Әmr ibni Әbdüvәd hәtt müsәlmnlrın öz dövrәlәrindә qzdıqlrı әndәyi kçir. Әlbәttә, bu әndәk Mәdinәni tmmilә әhtә tmәmişdi, çünki Mәdinәnin әtrfınd qәdәr dğ vr ki, ç yrindә әndәyә htiyc y idi. Mәdinәnin şimlınd müsәlmnlrın iki dğ rsını qzdığı Ühüd ylu üstündә dirәvi bir әtt lmuşdu. Çünki, Qüryş dә Mәdinәnin şimlındn gәlmişdi vә rdn gәlmәkdәn bşq yl y idi. Müsәlmnlr әndәyin bu tyınd, nlr isә tyınd idilәr. Әmr ibni Әbdüvәd әndәkdә nsiz bir yr tpır. Güclü tı vr idi. Özü vә bşq nçә nәfәr әndәkdәn bu ty tılıb kçәrәk gәlib müsәlmnlrın qrşısınd dynıb döyüşçü çğırır. Müsәlmnlrdn kimsә byır çımğ cәsrәt tmir, çünki gәlib bu dml döyüşsә, ölәcәyinә şübhәsi ydur. İyirmi nçә yşlı Әli (ә) yrindәn durur: y llhın Rәsulu! Mәnә izn vr - dyir. Pyğәmbәr (s): Әlicn, tur - dyir. Pyğәmbәr bütün sәhbәlәrinә hüccәtin tmmlnmsını istәyir. Әmr gәlib bir cövln vrdi, tını çprq gәlib ynidәn, Mәnimlә döyüşәn vrmı, ddi. Bir nәfәr blә cvb vrmәdi. Qüdrәtlәri dә y idi, çünki qyri-di bir dm idi. Әli (ә) yğ durub, y llhın Rәsulu! Mәn, dyir. Hәzrәt: Әlicn tur - buyurur. Üçüncü vә dördüncü dәfә Әmr rәcәz uyrq müsәlmnlrın sümüklәrini sızılddıb, hmını nrht dib ddi:

 

Qışqırrq hmınızı sәslәyirәm: Döyüşәn vrmı? Dynıb gözlәdim. Şücәtliniz mәnim qrşım çımqdn qdu, dğrudn d kәrәm vә şücәt igiddә әn gözәl qәrizәdir.

 

Ddi: Mübriz istәmәkdәn yruldum. Burd bir kişi ydurmu?! y müsәlmnlr! Siz ki, ölülәrinizin cәnnәtә, bizim ölülәrimizin isә cәhәnnәmә gdәcәyini iddi dirsiniz, bir nәfәr tpılıb gәlsin, y öldürüb cәhәnnәmә göndәrsin, y d ölüb bhiştә gtsin. Әli (ә) yrindәn qldı. Ömәr müsәlmnlrın üzrünü istәmәk üçün ddi: y llhın Rәsulu! Kimsә cvb vrmirsә, hqqı vrdır. Bu dm min nәfәrә bәrbәrdir. Hәr kim nunl qrşılşs, ölәr. İş yrә çtır ki, Pyğәmbәr (s) buyurur:

 

Bütün imn bütün küfrlә qrşılşmışdır.

 

Dmәk, Әlinin (ә) qılıncı lmsydı, İslm y idi dmәyimizin mәnsı Әlinin (ә) qılıncının lqı zrl müsәlmn tmәsi dyil. dmәkdir ki, İslmı müdfiә tmәkdә Әlinin qılıncı lmsıydı, düşmәn islmın kökünü kәsmişdi. Ncә ki, әdicәnin mlı lmsydı, ysulluq müsәlmnlrı әldәn slmışdı. Bu hr, bş söz hr?!

  
TÖVHİDİ MÜDFİӘ TMӘK 

İslm qılınc dinidir. ncq bu qılınc hәmişә müsәlmnlrın cnını, mlını, yurdunu vә y tәhlükәyә düşmüş tövhidi müdfiә tmәyә hzırdır. Әllmә Tәbtәbi Tәfsir-әl-miznd bu mәsәlә (tövhidi müdfiә tmәk) hqqınd istәr Bәqәrә surәsinin qitl yәlәrindә, istәrsә dә dindә zrkılıq ydur, rtıq inkişf ylu d ydındır, zğınlıq ylu d yәsindә bәhs prmışdır. Bәli, İslm bu mәsәlәni bәşәriyyәtin brcu bilir. Tövhid tәhlükәyә düşәndә İslm nu qurtrmğ çlışır. Çünki tövhid әn әziz insni hәqiqәtdir. zdlıq hqqınd bәhs prn bu ğlr tövhidin hç lmzs, zdlıq hәddindә lduğunu (ndn üstün lmsı mütlәqdir) bilirlәr. Mәn bunu mәclislәrdә tәkrr tmişәm ki, biri öz cnını müdfiә tsә, bu müdfiәni düzgün bilirsiniz ys ynlış? Sizin cnınız hücum mәruz qldıqd, - güclü hәr nә istәyir lәsin, mәn zrkılığ әl tmmlıym, güclü mәni öldürsün - dyәrsinizmi? Y. Hblә dyirik: Birisinin nmusu tәcvüzә mәruz qldıs, müdfiә tmәlidir. Birinin ml-dövlәti tәcvüzә mәruz qldıs, müdfiә tmәlidir. Bir lqın yurdu tәcvüzlә qrşılşdıs, müdfiә tmәlidir. Burydәk, kimsәnin bәhsi ydur. Dyirәm: Mәzlum bir lqın cnı, mlı vә y yurdu bir zlımın tәcvüzünә mәruz qldıs, mәzlumu müdfiә tmәkdә üçüncü şәsin iştirk tmәsi düz işdir, y y? Nәinki düz işdir, hәm dә özünü müdfiә tmәkdәn dә әhәmiyyәtlidir, çünki insn öz zdlığını müdfiә tsә, dmәk mәhz özünü müdfiә tmiş lur, bşqsının zdlığını müdfiә tsә, dh müqәddәs ln zdlığı müdfiә tmiş lur. Mәsәlәn, әgәr bir vrplı vytnmlılrı müdfiә tmәyә gdәrәk mriklılrl döyüşsә, siz nu bir vytnmlıdn qt-qt rtıq müqәddәs syr vә dyәrsiniz: Bın, ncә dә böyük insndır! Özü tәhlükәdә lmdığı hld ölkәsindәn durub bşqlrının zdlığı, cnı, mlı vә yurdunu müdfiә tmәk üçün yrı ölkәyә gtmişdir. Bu, qt-qt yüksәkdir. Niyә? Çünki, zdlıq müqәddәsdir. Biri lm vә biliyi müdfiә tmәk mәqsәdilә vuruşs, ncә? d blәdir. (Bir yrdә lm tәhlükәyә düşsә, bәşәrin müqәddәs niliyyәtlәrindәn biri ln bilik tәhlükәyә düşdüyü üçün insn lmi qurtrmq uğrund döyüşmәlidir). Sülhün nictı üçün döyüşsә ncә? d blәdir. Tövhid mәnә-sәnә dyil, bәşәriyyәtә id ln hәqiqәtdir. Tövhid insnın fitrәtindәn lduğu üçün hç zmn insn düşüncәsi nu tövhidә qrşı tmir. Әksinә, rici bir mil müdilә dәrkәn tövhid tәhlükәyә düşәrsә, İslm nu qurtrmq әmrini vrir. ncq bu zrkılıql tövhidi lqın ürәyinә kçirmәk mәnsınd dyil, tövhidin rdn gtmәsinә gәtirib çırn millәri y tmәk dmәkdir. Bu millәr rdn gtdikdә, insn fitri tövhidә srı yönәlәr. Mәsәlәn, tәqlid, şılm, bütn vә sir kimi insnın tövhidi düşünmәsinә mn ln bu millәri rdn prnd cmtın fikri zd lr. Ncә ki, Qurn hәzrәti İbrhim hqqınd buyurur: Cmt şәhәrdәn çııb, şәhәri bşltdığı vә bütn әlvәt lduğu gün İbrhim gdib bütlәri sındırdı vә bltnı bütlәrin әn böyüyünün bynundn sdı. Cmt gcә qyıdıb, hcәt istәmәk, mәhәbbәt vә tәmizliklәrini göstәrmәk mәqsәdi ilә bütlәrin ynın gәldikdә, slmt bir büt qlmdığını, böyük bütdәn bşq biri bütlәrin blt ilә sındırılıb dğıdıldığını görürlәr. Zhirdә blә görünür ki, böyük büt gәlib kiçiklәri dğıdıb rdn prmışdır. Lkin bәşәrin fitrәti bunu qәbul tmir. Kim bu işi görüb? Ddilәr: İbrhim dlı bir gәncin nlrı yd tdiyini şitdik. İbrhimin srğın gdib ddilәr: y İbrhim! Sәnmi bizim llhlrımızın bşın bu işi gәtirmisәn? Ddi: lmy bu, böyük bütün işidir. Dnış bilәrsә, özlәrindәn sruşun. nlr dnış bilmәzlәr- ddilәr. Ddi: Dnış bilmәzlәrsә, nәyә pәrәstiş dirsiniz?! Qurn buyurur: Blәliklә, özlәrinә qyıtdılr. Burd özlәrinә gәldilәr.

  
ӘQİDӘ ZDLIĞI 

Mәn dәfәlәrlә bu mәsәlәni dmişәm ki, bütnlr girәnlәr әqidә zdlığı bәhnәsilә bir kәlmә dә dnışmzlr. (Dh dğrusu әsrәtә htirm göstәrәrlәr). İngiltәrә krliçsı Hindistn gdib hindlilәrin әqidәlәrinә hörmәt göstәrmәk mәqsәdilә (hindlilәr özlәri bütnnın qpısınd yqqblrını çırırdılrs) bütlәrin htirmın döngәnin bşındn yqqblrını çırdırdı ki, dsinlәr әcәb yşı dmdır! lqın әqidәlәrinә nә qәdәr hörmәt dir! ı insnı düşündürmәyәn әqidә hkmçılığıdır, tәqliddir, şılmqdır. Yәni mövhumtın bәşәr әl-yğın bğldığı zәncirdir. Bu cür әqidәlәr bәşәri zd burrq, nun öz әl-yğın bğldığı mövhumt zәncirlәrinә hörmәt tmәkdir. zdlığ hörmәt tmәk, düşüncә lmyn, yәni dnuq bir әqidәyә qrşı mübrizә prmqdır. Әqidә vә tәfәkkür, tәqlid, üly, şılm, yud minlәrlә bşq şydәn yrn bilәr. ğıl vә fikirdәn yrnmış әqidә sırf ruhi bğlılıq, yәni ruhi sılılıq vә zәncirdir. İslm birisinin әl-yğınd zәncir lmsın, hәtt zәnciri öz mübrәk әlilә bğlmış ls blә, iczә vrmәz. Dmәk, әqidә zdlığı mәsәlәsi gniş mәnlı bir mövzudur vә hәr kәsin öz imnını tәdqiq tmәklә әldә tmәsi mәnsını dşıyn fikir vә imn zdlığı bşq mәsәlәdir. Qurn ictimi vә fikir zdlıqlrı mnәlәrini rdn qldırmq uğrund vuruşur. Nә üçün müsәlmnlr filn ölkәyә hücum tdilәr - dyә sruşurlr? Hәtt әlifәlәrin dövründә (әmәllәrinin mhiyyәt tibrilә düz lub-lmmsı ilә işim ydur) hücum dәn müsәlmnlr lq gәrәk müsәlmn lsınız - dmәdilәr. Zlım hökumәtlәr lqın әl-yğını zәncirlәmişdilәr. Müsәlmnlr hökumәtlә vuruşrq millәtlәri zd tdilәr. Bu ikisini bir-birilә dәyişik slırlr. Müsәlmnlr İrn, y Rm ilә vuruşdulrs, zlım dövlәtlәrlә mühribә dir vә nәticәdә bir nçә millәti zd dirdilәr. Bun görә dә millәtlәr müsәlmnlrı svinclә qrşıldılr. Nә üçün tri-müsәlmnlrın qşunu gәlәndә lq nlrı gül dәstәlәrilә qrşıldı - dyir? Çünki bilirdilәr nlr nict vrirlәr. Bәzilәri bunlrı bir-birilә dәyişik slıb dyirlәr: Tәәccüblüdür: Müsәlmnlr İrn hücum tdilәr vә lq hökmәn müsәlmn lmlısınız ddilәr. Hlbuki, nlrın lql dyil, zlım dövlәtlәrlә işlәri vr idi. Dövlәtlәri әzdilәr. Snr müsәlmn lsnız tmmilә bizim kimisiniz, müsәlmn lmsnız sizinlә zimmә dyilәn bşq bir şәrtlә müqvilә bğlyrıq ddilәr. Müsәlmnlrın zimmә şәriti ç sdә vә sn imiş.

 

Dmәk, bşq shәyә id insnın ictimi vә fikir mniәlәri ilә dyil, özü ilә әlqәdr zrkılıq vә mәcburiyyәtdәn qәti çәkinmәk, mülyimlik, yumşqlıq vә mhribnlıq göstәrmәk İslm çğırışı prinsiplәrindәndir.

 

Dindә zrkılıq ydur, dğru vә hqq yl ilә zğınlıq ylu mәlumdur. Dmәk tğutu kfir bilәn vә llh imn gәtirәn dm möhkәm ipdәn ypışmışdır.

 

Qurn mәntiqinin itisrı budur ki, dindә zrkılıq ydur, rtıq inkişf ylu d ydındır, zğınlıq vә zәllәt ylu d. Hәr kim istәyirsә, bu ylu, istәyirsә, ylu sçsin.

 

Bu yәnin nzil lmsı hqqınd nçә söz yzmışlr ki, bir-birinә yındır vә hmısı düz l bilәr. Müsәlmnlrl әhd bğlmış Bәni-Nәzir qәbilәsi әynәt tdikdә, Pyğәmbәr-әkrәm - burdn çımlısınız- dyә, vәtәnlәrini tәrk tmәlәrini әmr tdi. nlrın rsınd müsәlmnlrın yәhudi övldlrındn d vr idi. Bu uşqlr nә üçün yәhudi idilәr? (İslmın zühurundn әvvәl) yәhudilәr Hicz әrәblәrindәn yüksәk mәdәniyyәtә mlik idilәr. Hicz әrәblәri ç svdsız vә mәlumtsız idilәr. Kitb әhli ln yәhudilәr isә svdlı vә mәlumtlı idilәr. Bun görә dә öz fikirlәrini әrәblәrә qәbul tdirirdilәr. Hәtt bütpәrәstlәr yәhudilәrә innırdılr. İbn bbs dyir: Mәdinәdә uşqlrı lmyn bәzi qdınlr nәzir dirdilәr ki, övldlrı ls yәhudi lmq üçün nlrın rsın göndәrsinlәr. n görә bu inm mlik idilәr ki, әrәblәr yәhudilәrin dinini öz dinlәrindәn - bütpәrәstlikdәn üstün bilirdilәr. nlr bәzәn südәmәr uşqlrını yәhudilәrin ynın göndәrirdilәr ki, nlr süd vrsinlәr. uşqlr ki, nlrın yәhudi lmlrını nәzir tmişdilәr, tәbii lrq yәhudi lur vә yәhudilәrin rsın gdirdilәr. Yәhudilәrin süd vrdiklәri körpәlәr dә tәbii hld, yәhudilәrin әlqiyytın yiyәlәnir vә süd bcı-qrdşı, dst-tnış tpır, bәzilәri isә yәhudi lurdulr. Hәr hld zmn t-nlrı Әnsr, vs vә әzrәcdәn ln bir dәstә yәhudi uşq d vr idi. Bәni-Nәzirin gtmәsi qәrr lındıqd, müsәlmnlr biz qymrıq uşqlrımız gtsinlәr - ddilәr. Yәhudi lmuş uşqlrdn bir hissәsi isә biz öz dindşlrımızl gdirik- ddilәr. Bu, müsәlnlr bir çәtinlik ldu. Müsәlmnlr ddilәr: Biz hç zmn qymrıq ki, yәhudilәr uşqlrımızı özlәrilә prsınlr vә nlr d yәhudi lrq qlsınlr. Uşqlrdn bәzisi isә biz öz dindşlrımızl gtmәk istәyirik - ddilәr. Müsәlmnlr әziz Pyğәmbәrin hüzurun gәlib y llhın Pyğәmbәri! Biz uşqlrımızın gtmәsinә rzı dyirik ddilәr. (Göründüyü kimi, yә rd nzil ldu. Pyğәmbәr (s) buyurdu: Mәcburiyyәt ydur. Uşqlrınız svirlәrsә, müsәlmn lsunlr vә istәmirlәrsә, itiyr özlәrindәdir. Gtmәk istәyirlәrsә, gtsinlәr. Din mәcburi iş dyildir.

 

Dindә zrkılıq ydur, dğru vә hqq yl ilә zğınlıq ylu mәlumdur. Dmәk, tğutu kfir bilәn vә llh imn gәtirәn dm möhkәm ipdәn ypışmışdır. Çünki imnın tәbiәti mәcburiyyәt, zrkılıq vә sәrtlik götürmәz.

 

Dmәk, tırlt, sәn ncq tırldnsn, sәn nlrın üzәrindә hkim dyilsәn, lkin kim üz döndәrib kfir ls llh nu әn böyük әzb düçr dәr.

 

y Pyğәmbәr, cmt tәzәkkür vr (tәzәkkürün mәnsını qbqc ddim), cmtı qәflәt yuusundn yt, nlr yıqlıq vә bilik vr. Cmtı yıqlıq vә bilik ylu ilә dinә çğır. Sәnin tәzәkkür vrmәkdәn bşq işin ydur. Sәn istilçı hkim dyilsәn, yәni llhın sәni blә qәrr vrmәmişdir ki, zrl bir iş görmәk istәyәsәn. Üz döndәrib kfir lnlr müstәsndırlr. Görәsәn "ill mәn tәvәll vә kәfәr" "lәstә әlәyhim bi musәytir"dәn müstәsndır, ys "fәzәkkir, innәm әntә muzәkkir"dәn? Tәfsir-әl-miznd dyir vә dәlillәr gәtirir ki, "fәzәkkir, innәm әntә muzәkkir"dәn müstәsndır. Tәzәkkür vr, "ill mәn tәvәll vә kәfәr" tәzәkkür vrdiklәrindәn bşqlrın. nlr, tәzәkkür vrdiyinә bmyrq, üz döndәrmişlәr vә rtıq tәzәkkürdәn snr tәzәkkürün fydsı ydur. "Fәyuәzzibuhullhul әzbәl әkbәr" (llh n әzb dәr, böyük әzbl) d cәhәnnәm әzbıdır.

  
HӘZRӘT ӘLİ (Ә) VӘ FTİMYİ-ZӘHRNIN (S) VӘFTI 

Sn gcәdir vә müsibәt qyd dilmәlidir, dәt üzrә vә üsusilә bu günlәrә uyğun lrq, hәzrәt Zәhrnın (s) müsibәti dyilmәlidir.

 

Zәhrnın müsibәti Әliyә (ә) ğır vә çәtindir. Hәzrәti Zәhrnın (s) hlı yşı dyildi vә ytqd idi. Әli (ә) Zәhrnın bşı üstә turmuşdu. Zәhr (s) dnışmğ bşldı. Tәvzökrlıql bir nçә cümlә dnışdı. Әli (ә) Hәzrәt Zәhrnın (s) sn dәrәcә tәvzökrlığındn kövrәlib ğldı. Hәzrәtin ifdәsinin mәzmunu blәdir: Әli cn! Bizim yşyış dövrümüz rtıq bitir. Mәn dünydn gtmәk üzrәyәm. Mәn hәmişә sәnin vindә bu cür - cür lmğ, hәmişә sәnә itәt tmәyә çlışmışm. Mәn hç zmn sәnin әmrinә mülif lmmışm... vә bu kimi sözlәr. Әlini (ә) qәdәr kәdәrlәndirdi ki, dәrhl Hәzrәt Zәhrnın (s) bşını köksünә dyyrq ğldı: Pyğәmbәrin qızı! Sәn bunlrdn ç üstünsәn. Әslindә bu sözlәrin dyilmәsinә htiyc ydur. Niyә bu qәdәr tәvzökrlıq dirsәn?! Mәn sәnin bu tәvzökrlığındn nrht lurm. Әli (ә) ilә Zәhr (s) rsınd vәsfә sığmz mәhәbbәt vrdır. lә bun görә dә Zәhrdn (s) snr Әlinin (ә) ylqızlıqd nә dәcәyini duy bilirik. Ylnız tәqvlılrın mövlsı Әlinin (ә) Nәhcül-bәlğәdәki sözlәrindәn ln Zәhrnın (s) qәbri üstә buyurduğu nçә cümlәni qyd dirәm.

 

Zәhr (s) vәsiyyәt tmişdir ki, Әli cn! Mәnә özün qüsl vr, kәfәnlә vә dәfn t. Mәni gcә dәfn. Mәnә zülm dәn kimsәlәrin dәfnimdә iştirk tmәlәrini istәmirәm. Triin işi hәmişә qtıb-qrışdırmqdır. Bir cinyәt törәtdilәr, snr trii qtıb-qrışdırmq üçün özlәri ürәyi ynn kimi çıış dirlәr. Mәmunun gördüyü iş kimi. İmm Rznı (ә) şәhid tdikdәn snr özü hmıdn rtıq bşın vurur, dd-hry çәkir vә mәrsiyә dyir. Bun görә dә trii şübhәdә qymuşdur vә bәzilәri immı öldürәnin Mәmun lduğun inn bilmirlәr. Bu triin qtıb-qrışdırmsıdır. Tri qrışdırılmsın dyә, Zәhr (s) mәni gcә dәfn t ddi. Qy tridә hç lmzs bu sul işrәsi lrq qlsın. Pyğәmbәrin ki, ylnız bir qızı vrdı. Bәs bu ygnә qız nәdәn gcә bsdırılmlı vә qәbri gizli qlmlıdır?! Bu, Zәhri-mәrziyyәnin yürütdüyü әn dәrin siysәtdir ki, tridә bu qpını çıq qysun ki, min ildәn snr ls d gәlib dsinlәr:

 

"Vә liәyyil ümuri tudfәnu lәylәn, bizәtul Mustf vә yuf sәrh."

 

Qy tri dsin, Sübhnәllh! Nә üçün Pyğәmbәrin qızını gcә dәfn tdilәr?! Dәfn mәrsimi müstәhәbb, özü dә tәkid lunmuş müstәhәbb dyildimi? d l Pyğәmbәrin qızının dәfn mәrsimi?! Nә üçün z dm n nmz qılmlıdır?! Nә üçün qәbri gizli qlmlı vә hrd dәfn lunmsını kimsә bilmәmәlidir?!

 

Hәzrәt Әli (ә) Ftimyi-Zәhrnı (s) dәfn tdi. Zәhr (s) hәm dә vәsiyyәt tmişdi ki, Әli cn! Mәni trpğ tpşırıb, qәbrimi örtükdәn snr bir n dyn, uzqlşm, bu n sәnә möhtc lduğum ndır. Әli (ә) qrnlıq gcәdә Zәhrnın (s) bütün vәsiyyәtlәrini bir-bir yrinә ytirdi. İndi Әlinin (ә) nәlәr çәkdiyini tәsvir dә bilmәrәm. Özü Zәhrnı (s) öz әlilә dәfn dir, öz әlilә qәbrini örtür, ncq bunu bilirәm ki, tri dyir:

 

Әlini qәbir tprğındn çәkdikdә, kәdәr n hücum tdi.

 

Әli (ә) Zәhrnın (s) qәbrini örtdü. Pltrlrının tz-trpğını silkәlәdi. ndәk işә mәşğul idi vә işlә mәşğul lmq dmın bir qәdәr bşını qtr. İşi qurtrdı. İndi Zәhrnın (s) vәsiyyәtini icr tmәk, yәni qlmq istәyir. Bu mәrhәlәyә çtdıqd düny qәmlәri Әlinin (ә) ürәyinә hücum çәkdi. Qyğıkşә möhtc lduğunu duydu. Әli (ә) bәzәn bşını quyuy sllyıb, ürәk dәrdlәrini quyuy dyәrdi. Lkin fikirlәşdi ki, Zәhr (s) hqqınd ürәk dәrdini dmәk üçün Pyğәmbәrdәn yşı qyğıkş l bilmәz. Üzünü әziz Pyğәmbәrin müqәddәs qәbrinә turrq dyir:

 

y llhın Pyğәmbәri! Slm lsun sәnә, mәndәn vә tәzәcә dәfn lunn vә ç vtsız sәnә qvuşn qızındn. y llhın Pyğәmbәri sәnin yrılığındn sәbrim tükәndi!

  
BİRİNCİ ӘLVӘ  
PYĞӘMBӘRİN (S) YŞYIŞININ QIS TRİİ VӘ HӘZRӘTİN BӘZİ SÖZLӘRİNİN ÇIQLMSI 

Sizә özünüzdәn bir pyğәmbәr gәldi ki, sizin әziyyәtә, mәşәqqәtә düşmәyiniz n ğırdır, imn gәtirmәyinizi ç istәyir. Möminlәrә şәfqәtli vә mәrhәmәtlidir.

 

Әziz Pyğәmbәrin (s), hblә ltıncı imm, imm Sdiqin (ә) ndn ln günüdür. Bu gün biz şiәlәrin ikiqt byrmıdır. Çünki iki byrmdır. Bu gündә iki böyük ilhi şәsiyyәt ndn lmuşdur. Lkin, özümüzdәn gilylәnmәyә bilmәrik. Müsәlmn lduğumuz üçün әziz Pyğәmbәrin (s) vә şiә lduğumuz üçün İmm Sdiqin (ә) ndn ln günü lduğun bmyrq, biz şiәlәrin blә bir gündә göstәrdiyi svinc vә hәyәcn nә ristinlrın Mәsihin dğum günündә göstәrdiklәri hәycnl (hç n uyğun d dyildir), nә dә әhli sünnә dünysının bu günlәrdә Rәsuli-әkrәmin ndn lmsı münsibәtilә büruzә vrdiklәri svinc hissiyytı ilә bәrbәr dyil. Bilirsiniz ki, ristin dünysı hәzrәt İsnın ndn ln günündә nçә günü rәsmi byrm kimi qyd dir. Hәtt nun tәsiri biz müsәlmnlr rsınd hiss lunur. Sünnә әhli (sünnilәr) dünysının d, biz irnlılrın Nvruz byrmı ilә bәrbәrlik dәn tәntәnәli byrmlrı Pyğәmbәrin (s) ndn ln günüdür. Sünnilәr bu münsibәtlә nçә gün byrm kçirirlәr. Әlbәttә, nlr Rәbiül-әvvәlin n ikinci gününü - bizim byrm tdiyimiz n yddinci gündәn bş gün qbqkı günü - Pyğәmbәrin (s) vildәt günü bilirlәr. Lkin nlrın byrmı n ikinci gündәn bşlnır vә hәtt n yddinci gündәn bş gün snrydәk dvm dir. Bizlәr üçün ümumi byrm Nvruz byrmı lduğu kimi, sünnә әhli dünysının byrmı d llhın Pyğәmbәrinin ndn ln günüdür. Lkin biz şiәlәr rsınd (ddim ki, özümüzdәn gilylәnmәliyik) Pyğәmbәrin (s) dğum günü gәlib kçir vә lqımızın çu blә bir günün gәlib kçdiyini dә duymur. Әgәr ylnız rәsmi tәtil, bnklrın tәtil lmsı vә idrә işçilәrin işlәmәsi lmsydı, cәmiyyәtimizdә zәrrәcә hәyәcn yrnmzdı. rtıq, bunun dını nә qyum.

 

Bu gün mәktәbli gәnclәrә vә bu shәdә z mәlumtı ln bәzi tәlәbәlәrә fydlı ln dәrәcәdә Pyğәmbәrin (s) yşyışı trii hqqınd qısc bәhs çmq, snr öz bәhsimi Pyğәmbәrin (s) bәzi sözlәrinә vә bәyntlrının tәfsirinә hәsr tmәk istәyirәm.

  
TӘVӘLLÜD VӘ UŞQLIQ ÇĞLRI 

Şiә vә sünnilәrin fikrincә, Pyğәmbәri-әkrәm rәbiül-әvvәl yınd dünyy gәlmişdir. Sünnilәr dh ç n ikinci günü dmişlәr. Şiәlәr isә Kfi kitbının müәllifi şy Kulyni müstәsn lmql, n yddinci günü. Çünki şy Külyni dә n ikinci günü Pyğәmbәrin (s) dğum günü bilir. llhın Pyğәmbәri hnsı fәsildә dünyy gәlmişdir? Yz fәslindә, Әssirәtül-Hәlәbiyyәdә yzılmışdır: Bhr fәslindә dünyy gәldi. Bu gün limlәrdәn bәzisi hsblyıblr ki, görsünlәr Pyğәmbәrin (s) dğum günü şәmsi ylrındn hnsı gün ilә bәrbәrdir vә bu nәticәyә çtmışlr ki, ilin n iki rәbiül-әvvәli, iyirmi prl vә fәrvәrdinin tuz birinci gününә düşür. (Rәbiül-әvvәlin n yddisi, prlin iyirmi bşi vә rdibhiştin bşi). Blәliklә, qәti hld әziz Pyğәmbәr (s) bhr fәslindә - y fәrvәrdinin tuz birindә, y d rdibhiştin bşindә - dünyy gәlmişdir. Görәsәn, hәftәnin hnsı günündә dünyy gәlmişdir? Şiәlәr nun cümә günü, sünnilәr isә bzr rtәsi günündә dünyy gәldiyinә innmışlr. Görәsәn, gcә-gündüzün hnsı stınd dğulmuşdur? Әssәn dn yri söküldükdәn snr dünyy gәldiyi hqqınd birgә nәzәr vrdır.

 

Әziz Pyğәmbәrin (s) hәytı qәribәdir. Әziz tsı Әbdüllh ibni Әbdül-müttәlib igid vә yrşıqlı ğlndı. Hәlәlik, söz nun qurbnlıq nәzir tmәsinin mcәrsındn gtmir. Gәnc Әbdüllh bütün Mәkkәdә prlyn gözәl, igid, әdәbli vә ç ğıllı cvn lduğu üçün Mәkkә qızlrı nun hәyt yldşı lmq rzusund idilәr. , yın qhumlrındn syıln Vәhәbin qızı mәnә ilә vlәnir. Tyundn qır gündәn ç kçmәmiş Şm vә Suriyy sәfәr tmәk mәqsәdilә Mәkkәni tәrk dir. Göründüyü kimi, sәfәr ticrәt mәqsәdilә lmuşdur. qyıdnd nsının qhumlrını görmәk üçün Mәdinәyә gәlir vә rd vәft dir. Pyğәmbәr (s) hәlә n bәtnindә lduğu vt Әbdüllh dünydn gdir. Hәzrәt Mәhәmmәd (s) ytim lrq dünyy gәlir. zmnkı әrәb dәt-әnәnәsinә görә, uşğın tәrbiyәsi üçün nu bşq qdın vrirdilәr ki, sәhry prıb rd n süd vrsin. Hәlimyi Sәdiyyә (Hәlimә Bәni Sәd qәbilәsindәn ln bir qdındır.) çöldәn Mәdinәyә gәlir. Bunun d uzun mcәrsı vr. Bu körpә n qismәt lur. Hәlimә özü vә hәyt yldşı snrlr nәql dirlәr ki, bu körpә bizim vә yq qyn gündәn snki vimizә yrdәn vә göydәn bәrәkәt yğırdı. Körpә dörd yşındәk ndn, bbdn, qhumlrdn vә Mәkkә şәhәrindәn uzqd, sәhrd, dyәnin himyәsindә yşyır. Dörd yşınd nu dyәdәn lırlr. Mhribn n bu körpәni özü qynun lır. Siz indi mәnәni - lә bir qdını - nәzәrә lın ki, Әbdüllh dlı svimli vә idl hәyt yldşı lmuşdu vә nunl vlәndiyi gcә, bu böyük iftir çtdığın görә Mәkkәnin bütün qızlrın fәr dir. ncq hәlә uşq bәtnindә ikәn hәyt yldşını itirir. Hәyt yldşını ç svәn bir qdın uşq, üsusәn ğln ls, әziz vә svimli әrindәn böyük bir ydigrdır. mәnә Әbdüllhdkı bütün rzulrını bu körpәdә görür. snr әrә gtmir. Pyğәmbәrin (s) bbsı cәnb Әbdül-müttәlib mәnәdәn әlvә bu kiçik uşğın d qәyyumudur. mәnәnin qhum-әqrәbsı Mәdinәdә idilәr. mәnә Әbdül-müttәlibdәn izn lır ki, qhumlrını görmәk mәqsәdilә körpәsilә birlikdә Mәdinәyә sәfәr tsin. mәnә Ümmi-Әymәn dlı kәnizi ilә birlikdә qfilә ilә yl düşür. Rәsuli-әkrәmin uşqlıq dövründә (bş yşınd) tdiyi ilk sәfәr lә hәmin sәfәrdir. Mәhәmmәd (s) nsı vә nun kәnizilә Mәdinәdәn qyıdır. Mәkkә-Mәdinә ylu rsınd, indi dә Әbv dlndırln bir mәnzildә nsı әstәlәnәrәk gt-gdә tqәtdәn düşür. Tәrpәnmәk qüdrәtini dә itirir vә lә rd d dünydn gdir. Bu körpә, sәfәr әsnsınd nsının ölümünü gözü ilә görür. mәnәni rd dәfn dirlәr vә ç vәflı kәniz ln Ümmi Әymәnlә (snrlr zd lunmuş qdın kimi ömrünün snundәk Pyğәmbәr, Әli, Ftimә, Hәsәn vә Hüsyn (ә)- qulluğu unutmdı vә mәşhur rәvyәti hәzrәti Zynәb bu Ümmi Әymәndәn rәvyәt dir vә Pyğәmbәrin (s) nәdnı vindә möhtәrәm bir qdın idi) Mәkkәyә qyıdır. Bu mcәrdn tәqribәn әlli il kçmişdi. Tәqribәn üçüncü hicri ilindә Pyğәmbәr-әkrәm sәfәrlәrinin birindә hәmin bu Әbv mәnzilindәn kçmәli lduqd, minikdәn yrә ndi. Sәhbәlәr Pyğәmbәrin (s) kimsә ilә dnışmdn bir tәrәfә yllndığını gördülәr. Bәzisi hry gtmәsini bilmәk üçün ynınc gtdilәr vә gördülәr ki, gdib bir yrә çtdıqd turrq du, hәmd, qulhuvәllh vә sirә umğ bşldı. ncq gördülәr dәrin fikrә dlrq, yrin nöqtәsinә üsusi diqqәt ytirib, öz-özünә uduğu hld yvş-yvş mübrәk göz yşlrı üzünә dı. y llhın Pyğәmbәri! Niyә ğlyırsn? - dyә sruşdulr. Buyurdu: Bur nmın qәbridir. Әlli il bundn әvvәl mәn nmı burd dәfn tdim...

 

nnın ölümündәn snr, rtıq Әbdül-müttәlib bütün hәytını әziz Pyğәmbәrә hәsr dir. , Әbdüllh vә gәlini mәnәnin ölümündәn snr bu uşğı ç әziz syr vә övldlrın , bşqlrındn ç fәrqlәnir, nun llh tәrәfindәn bir gәlәcәyi vr vә siz bilmirsiniz- dyirdi. Әbdül-müttәlib dünydn gdәrkәn övldlrının böyüyü vә әn şәrәflisi ln Әbutlib tsını iztirb hlınd görür. Әbdül-müttәlib Әbutlibә mürciәtlә ddi: Bir şydәn bşq, ölümdәn hç nigrnçılığım ydur, d bu körpәnin tlyidir. Bunu kimә tpşırım? Sәn qәbul dirsәnmi? Mәnim dımdn nun qәyyumluğunu üzәrinә lmğ söz vrirsәnmi? : Bәli t, söz vrirәm ddi vә lә dә tdi. Bu hdisәdәn snr Әmirәl-mömininin (ә) әziz tsı cәnb Әbutlib әziz Pyğәmbәri böyütmәyә qәyyum idi.

  
SӘFӘRLӘRİ 

Rәsuli-әkrәm Әrәbistndn ricә ylnız iki dәfә sәfәr dib. Hәr iki sәfәr rislәt dövründәn әvvәl, özü dә Suriyy lub. Bir dәfә n iki yşınd әmisi Әbutliblә, bir dәfә dә iyirmi bş yşınd әdicә dlı bir qdının ticrәt nümyәndәsi kimi sәfәrә gtmişdi. , snrlr özündәn n bş yş böyük ln bu qdınl vlәndi. Әlbәttә hәzrәt, rislәtdәn snr Әrәbistnın dilindә sәfәrlәr tmişdi. Mәsәlәn Tifә, Mәkkәnin ltmış ğclığınd, şimld yrlәşәn ybәrә, tәqribәn Suriy sәrhәdindә vә Mәdinәnin yüz ğclığınd ln Tәbuk gtmiş, rislәt günlәrindә isә Әrәbistn yrımdsındn әsl çımmışdı.

  
PŞӘLӘRİ 

Pyğәmbәri-әkrәmin hnsı pşәlәri lmuşdur? Biz nun çbnlıq vә ticrәtdәn bşq yrı pşә vә işlә mәşğul lduğunu bilmirik. Pyğәmbәrlәrdәn çu rislәtlәrindәn әvvәlki çğlrınd çbnlıq tmişlәr. (Biz bunun hnsı İlhi sirr dşıdığını yşı bilirik.) Mus çbnlıq tdiyi kimi, Pyğәmbәri-әkrәm dә çbnlıq dirmiş, qyunlrı özü ilә çölә prıb, nlrdn muğyt lr, trrmış. hәzrәt bir dәfә ticrәt tmişdir. Özü dә ilk dәfә lrq ticrәtә gtmәsinә bmyrq, (Ylnız bir sәfәrә n iki yşınd әmisi ilә birlikdә gtmişdi.) Hәmin sәfәri hmını tәәccüblәndirәn mәhrәtlә yrinә ytirdi.

  
TӘRCÜMYİ-HLI 

Hәzrәt Pyğәmbәrin (s) rislәtdәn qbqkı tәrcümyi-hlı ncә lmuşdur? Dünynın bütün pyğәmbәrlәri rsınd Pyğәmbәri-әkrәm tm ydın trii ln ygnә Pyğәmbәrdir. hәzrәtin ç ydın kçmişindәn ümmiliyi - mәktәbә gtmәyib dәrs ummsı lub. Qurnd bu mәsәlә tırlnmışdır. zmn hәmin mәntәqә dmlrının çu svdsız idilәr. Bşq birisi dә budur ki, bsәtdәn qbqkı qır ildә ylnız vә ylnız bütpәrәstlik mühiti ln yrdә, hç zmn bir bütә sәcdә tmәdi. Әlbәttә Hünәf dı ilә mәşhur ln vә bütlәrә sәcdә tmәkdәn çәkinәn z bir dmlr vr idi, ncq nlr ömürlәrinin әvvәlindәn ırındәk blә dyildilәr. Snrlr bu işin ynlış lduğunu düşünәrәk, bütlәrә sәcdә tmәkdәn byun qçırıb, bәzisi ristin ldulr. Lkin, Pyğәmbәr (s) ömür byu bütә vә büt sәcdәsinә mәhәl qymdı. Bu, hәzrәtin özünәmәsus üsusiyyәtlәrindәn biridir. Bir dәfә bir büt qrşısınd әn kiçik tәvzö tmiş lsydı, bütlәrlә mübrizә prdığı dövrdә n:

 

- Sәn özün bir gün bury gәlib Lt vә Hübәl qrşısınd tәvzö tdin - dyәrdilәr. , nәinki bir bütә sәcdә tmәdi, hәm dә uşqlıq vә gәncliyi dövründә әylәncә vә yun şәhәri ln Mәkkәdә bu işlәrә qrışmdı. Mәkkәnin iki üsusiyyәti vr idi. Bu şәhәr hәm Әrәbistnın bütpәrәstlik, hәm dә ticrәt mәrkәzi idi. Әrәb kpitlistlәri Mәkkәdә yşyırdılr. Әrәb quldrlrı d Mәkkәdә idilәr. nlr qul vә kәnizlәri lıb - strdılr. Nәticәdә әyn - әşrflrın kf, mütәlif әylәncәlәr, çır içmәlәr, çlmq vә rәqs mәrkәzi lә hәmin şәhәr idi. Gdib Rmdn (Şm vә Suriydn) ğ dәrili vә gözәl kәnizlәri lrq Mәkkәdә әylәncә yrlәri çır vә bu yrlәrdәn gәlir mәnbәyi kimi istifdәlәr dirdilәr.

 

Qurnın nlrı hәdәlәdiyi işlәrindәn biri bu idi. Qurn buyurur:

 

Әgәr criyәlәriniz iffәtlәrini qruyub slmq istәsәlәr, fni düny mlı әldә tmәk üçün nlrı ziny mәcbur tmәyin.

 

yzıqlr (kәnizlәr) öz pklıqlrını qrumq istәyirdilәr, lkin nlr zrl bu yzıqlrı ziny vdr dib pul lırdılr. Mәkkә vlәri iki hissәdә, şәhәrin yurı vә şğısınd idi. Yurıd әyn-әşrf, şğı hissәdә isә әyn-әşrf lmynlr yşyrdılr. Әyn vә әşrflrın vlәrindә hәmişә tr, tәnbur, çl-çğır vә içmәk sәsi şidilirdi. Әziz Pyğәmbәr (s) ömrü byu Mәkkәdә çıln bu mәclislәrin hç birindә iştirk tmәdi.

 

Pyğәmbәr (s) rislәtdәn qbqkı dövrdә sәdqәt, әmnәt, ğıl vә düşüncәli lmsı ilә mәşhur idi. nu Mәhәmmәd Әmin dı ilә çğırr, sәdqәt vә әmnәtinә ç innr, bir ç işlәrdә nun ğlın rlnrdılr. ğıl, sәdqәt vә әmnәt Pyğәmbәri-әkrәmin mәşhur lduğu sәciyyәvi üsusiyyәtlәrindәn idi. Blә ki, rislәt zmnı: - Siz mәndәn ilf bir söz şitmisinizmi?- dyә sruşduqd hmı ddi: Әsl, biz sәni dğruçu vә әmnәtdr kimi tnıyırıq.

 

nun ğıl vә ziylılığını göstәrәn cәrәynlrdn biri budur ki, llh vini uçurub (divrlrını götürüb) ynidәn tikmәk istәdikdә, Hәcәrül-әsvәdi dә götürdülәr. nu ynidәn yrinә qymq istәdiklәri vt bu qәbilә, mәn yrinә qymlıym, biri qәbilә isә mәn qymlıym - dyirdi vә z qlmışdı ki, ğır tqquşm bş vrsin. Hәzrәt Pyğәmbәr (s) gәlib, mәsәlәni ç sdә yll hәll tdi. Bu mcәr mәşhurdur, rtıq vtınızı lmq istәmirәm.

 

hәzrәtin rislәtdәn qbqkı çğlrındn biri dә ilhi tәsdiqlәr mәsәlәsidir. Әziz Pyğәmbәr (s), snrlr rislәt çğlrınd öz uşqlığındn dnışdı. cümlәdәn buyurdu: Mәn bunlrın işlәrindә iştirk tmәzdim... Bәzәn dә, snki bir gizli qüvvәnin mәni tәsdiq tdiyini duyrdım. Hәzrәt buyurur: Yddidәn ç yşım y idi. Mәkkә әynlrındn ln Әbdüllh ibni Cudn bir bin tikdirirdi. Mәkkә uşqlrı hәvәslәnәrәk n yrdım tmәk üçün dş dşıyırdılr. Mәn dә gdib bu işi görürdüm. nlr dşlrı yığmq üçün әtәklәrini qldırırıdılr. Şlvrlrı lmdığın görә, övrәtlәri görünürdü. Mәn bir dәfә dşı әtәyimә qyduqd, snki bir әl vurub әtәyimi әlimdәn sldı vә mәn yddi yşlı uşq lduğum bmyrq, bu işi görmәmәli lduğumu duydum. İmm Bqir (ә) bir sır rәvyәtlәrdә vә Әmirәl-möminin Nәhcül-bәlğәdә bu mәsәlәni tmmilә tәsdiq dir:

 

İmm Bqir (s) buyurur: Uşqlıqdn nu müşyiәt dәn mәlәklәr vr idi. Pyğәmbәr (s) buyurrdı: Mәn bәzәn slm sәsi şidәrdim. Birisi mәnә: Әssәlmu әlәykә y Mәhәmmәd - dyәrdi. Mәn bıb, kimsәni görmәzdim. Bәzәn, öz-özümә:- lmy mәnә slm vrәn bu dş, y ğcdır - dyә, düşünürdüm. Snr mәnә slm vrәnin mәlәk lduğunu bş düşdüm.

 

nun rislәtindәn qbqkı mcәrlrdn biri kәlm limlәrinin dili ilә dsәk, irhstdır. Mәlәk dstnı d irhstdn syılır. Әziz Pyğәmbәr (s) üsusilә rislәtinә yın günlәrdә ç qәribә yuulr görürmüş. Dyir: Mәn dn yrinin işığı kimi dğru vә ydın yuulr görürdüm. Hәr yuu insnın mәdәsindәn qln vә ürәk düyünlәri, әyllr vә kçmiş ülylr nәticәsi ln yuu dyil. Pyğәmbәri-әkrәmin rislәtdәn qbqkı kçirdiyi ilkin mәrhәlәlәrdәn biri dә, nun özü dmişkәn, işıqlı sәhәr kimi şkr çın röylr idi. Çünki, bәzәn yuunun özü insn ydın dyil, qtm-qrışıqdır. Bәzәn dә ydındır, lkin yzulmsı düz dyildir. ncq bәzi vt yuu tm ydındır. Hç bir şübhәsi, qrnlığı vә qrışıqlığı ydur, yzulmsı d tm ydın vә işıqlıdır.

 

Rәsuli-әkrәmin rislәtdәn qbqkı, yәni tәvәllüddәn bsәtәdәk ln kçmişlәrindәn biri dә ddiyimiz kimi, iyirmi bş yşındәk Әrәbistndn ricә tdiyi iki sәfәr idi.

 

Pyğәmbәr (s) ysul idi. Bir şyi y idi. Yәni bir shibkr dyildi. Hәm ytim, hәm ysul, hәm dә ylqız idi. Ytimliyi bәllidir. Nisbın ddiyinә görә, hәm dә ytim idi, yәni tsı d, nsı d dünydn gtmişdi. Ysul idi. Çünki bir shibkr dyildi. Özü işlәyir vә kçinirdi. Ylqız idi. İnsn bir ruh tpıb, istәr-istәmәz dövrün dmlrıyl uyuşmyn fikir üfüqünә, ruhi duyğulr vә mәnәviyyt çtn kimi ylqız qlr. Ruhi ylqızlıq cismi ylqızlıqdn lduqc ğırdır. Bu misl mәsәlәni ç ydın lmdığı üçün ydınlşdırır. Siz çbilәn vә imnlı bir limi chil vә imnsız lq rsınd qyun. dmlr nun t-nsı, qrdşlrı vә yın qhumlrı lslr d, , ylqızdır. Yәni cismi qhumluq nu bunlrl bğly bilmir. Ruhi bımdn bir üfüqdә, bunlr isә bşq bir üfüqdә yşyırlr. Dyir: Chilin limdәn qrduğundn yüz qt rtıq, lim chilә nifrәt dәr. Әziz Pyğәmbәr (s) öz qövmü rsınd ylqız idi. nun hәmfikiri y idi. tuz yşındn snr özü әdicә ilә vlәnib ilә qurduğu hld, iki yşlı bir körpәni tsındn lıb, öz vinә gәtirir. Körpә Әli ibn Әbutlibdir. hәzrәt, pyğәmbәrliyә çtıb, ylqızlığı, ilhi ruh ilә hәmsöhbәt ln qәdәr, yәni bu körpәnin n iki yşındәk, nun hәmsöhbәt vә yldşı bu uşqdır. Yәni, bütün Mәkkә әhlisi rsınd fikir vә ruh sәviyyәsi nun hәddindә ln kimsә ylnız bu körpәdir. Әli (ә) özü nәql dir ki, uşqlığımd Pyğәmbәr (s) sәhry gdәndә mәni dә çiyninә mindirib prrdı.

 

Pyğәmbәr (s) iyirmi bş yşınd lnd, әdicә mәnәvi cәhәtdәn ndn lçilik dir. Әlbәttә kişi lçilik lәmәlidir. ncq bu qdın Hәzrәti-rәsulun әlqi üsusiyyәti, mәnәvi gözәlliyi vә vәsflunmz şәsiyyәtinin vurğunudur. Özü bir nçә dmı tәhrik dir ki, bu gәnci n lçilik tmәyә vdr tsinlәr. Gәlib n ddikdә: Mәnim bir şyim ydur- buyurur. n dyirlәr: Sәn bu şylәrin fikrini lәmә. nu bş slırlr ki, sәnin ddiyin bu әdicәyә әyn-әşrf vә şәsiyyәtlәr lçilik tmişlәr, lkin rzı lmyıb. , özü sәninlә vlәnmәk istәyir. Nәhyәt lçilik vә vlәnmә bş tutur. Qәribәdir ki, , bir tcir vә vrlı qdının hәyt yldşı lduğun görә, rtıq ticrәt rdınc gtmir. Vәhdәt dövrü - tәcrid, әlvәtә myl tmә vә ibdәt dövrü bşlnır. Ylqızlıq vәziyyәti, yәni nun öz qövmü ilә tpdığı ruhi fsilә günü-gündәn rtır. rtıq Mәkkә vә Mәkkә әhlisi snki nun ruhunu yyir. Tәklikdә yl düşәrәk Mәkkәnin әtrf dğlrın gdir. Fikirlәşir, düşünür. llh bilir hnsı lәmdәdir. Biz ki, bş düşә bilmirik. Bu zmn uşqdn - Әlidәn (ә) - bşq hç kim nunl yldş vә hәmsöhbәt dyildi.

 

Rmzn yı gәlәndә, Mәkkәnin әtrf dğlrının birindә, şәhәrin şiml-şәrqindә yrlәşәn, Mәkkәnin sır dğlrındn yrı ln, knus frmlı vә dövrdәn snr Cәbәlün-nur (nur dğı) dlnn Hәr dğınd tәnhlığ çәkilir. l bilsin ki, hәccә gdәnlәrinizdәn çu Hәr dğı vә Hәr mğrsın gtmәyә müvәffәq lmusunuz. Mәn iki dәfә bu sәdәtә nil lmuşm. rzulrımdn biri dә budur ki, tәkrr bu sәdәtә nil lum. di bir dmın dğın әtәyindәn zirvәsinә çtmsı әn zı bir st, şğı nmәsi isә tәqribәn tuz bş dәqiqә çәkәr.

 

Hәzrәt Mәhәmmәd (s) Rmzn yı gәlәndә tmmilә Mәkkәni tәrk dәr, hәtt әdicәdәn blә uzqlşr, ç z zuqә - zcıq su vә çörәk götürüb Hәr dğın gdәrdi. Göründüyü kimi, әdicә dә nçә gündәn bir, bir nәfәrlә n bir qәdәr su vә çörәk göndәrәrdi. Pyğәmbәr bu yın bütünlüyünü tәklikdә, әlvәtdә kçirәrdi. Bәzәn rd Әli (ә) d lrdı. Bәlkә dә hәmişә lrdı. Mәn indi bunu bilirәm. Bәzәn Әlinin (ә) rd lduğu qәtidir. Çünki buyurur:

 

Pyğәmbәr hәr il Hәr mğrsın gdәrdi, mәndәn svyı kimsә nu görmәzdi.

 

, dğdn nmәz vә rd llh ibdәt dәrdi. Nә düşündüyü, llh ncә svgi bәslәdiyi vә rd hnsı lәmi syr tdiyini tәsәvvür dә bilmәrik. Bu zmn Әli (ә) әn çu n iki yşlı bir uşqdır. Pyğәmbәr (s)-ә vәhy nzil ln std, rddır. Pyğәmbәr (s) bşq bir lәmdә syr tmәkdәdir. Bizim kimi minlәrlә dm rd lsydı, öz әtrfınd bir şyi duymzdı. ncq Әli (ә) bir sır dәyişiklik duyur. , Pyğәmbәrin (s) duyğulrındn bir çunu qvryrmış, çünki dyir:

 

Vәhy nzil lnd mәn şytnın nlә sәsini şitdim.

 

Әli (ә), öz ruhi vәziyyәtini ustdın bildirәn bir mәnәvi şgird kimi Pyğәmbәrә (s) ddi: y llhın Pyğәmbәri! Sәnә vәhy nzil ln std mәn bu mәlunun nlә sәsini şitdim. Pyğәmbәr (s): Bәli Әlicn!- ddi.

 

Sәn mәn şitdiklәrimi şidir vә gördüklәrimi görürsәn, ncq sәn pyğәmbәr dyilsәn.

 

Bu, әziz Pyğәmbәrin (s) rislәtindәn qbğ id ln mcәrlrının sizә dmәyi lzım gördüyüm itisrı idi.

  
HӘZRӘT PYĞӘMBӘRİN (S) SÖZLӘRİNӘ BİR BIŞ 

Bu böyük şәsiyyәtin sözlәrindәn bir nçәsini sizә nәql dirәm, çünki üsusilә ddiyim kçmişlәri nәzәrә lmql Pyğәmbәrin (s) öz sözlәri möcüzәdir. (lhın sözü ln Qurn öz yrindә qlsın) n bәtnindә ikәn tlyin ytim qyduğu, bş yşınd isә n qyğısındn mәhrum qln bu körpәnin südәmәrlik çğlrı çöldә kçmiş, svdsızlıq yurdu ln Mәkkәdә by-bş çtmış, hç bir müәllim vә tәrbiyәçinin әli ltınd işlәmәmişdir. nun sәfәrlәri iki dәfә, d Әrәbistn yrımdsındn ricә ln ticrәt sәfәri ilә mәhdudlşmışdır vә hç bir filsf, hәkim vә limlә rstlşmmışdır. Bun bmyrq, Qurn nun dilinә ır vә müqәddәs ürәyinә nzil lur. Snr özü bir sır sözlәr dyir. Bu sözlәr qәdәr hikmәtlidir ki, nәinki dünynın bütün hikmәtli sözlәri ilә bәrbәrlik dir, hәm dә nlrdn üstündür. Biz müsәlmnlr gәldikdә isә nun sözlәrini tplyıb düzgün yymq vә rşdırmq bcrığımızın lmmsı bşq mәsәlәdir.

 

Pyğәmbәrin (s) sözlәri mütәlif mәnbәlәrdә tplnıb. Mәn qәsdәn bunlrın bir hissәsini әn qәdim qynqlrdn nәql dirәm. Әldә ln vә y hç lmzs mәnim әlimdә ln әski qynqlrdn biri Chizin Әl-bәynü vәt-tәbyin kitbıdır. Chiz üçüncü әsrin ikinci yrısınd yşyıb. Yәni bu sözlәr tәqribәn üçüncü әsrin birinci yrısınd yzılmışdır. Bu kitb hәtt ricilәr vә şәrqşünslrın tibrlı mәnbәlәrindәn syılır. Bunlr lә sözlәr dyil ki, snrlr nәql lunduğunu dyәsiniz. Y, bunlr üçüncü әsrdә bir kitb şәklinә düşmüşdür. Әlbәttә üçüncü әsrdәn әvvәl dә lmuşdur, çünki Chiz bunlrı sәnәdlә nәql dir. Mәsәlәn, siz bu böyük şәsiyyәtin ictimi mәsuliyyәtlәr hqqınd nә ddiyinә diqqәt ytirin. Buyurur: Bir nçә nәfәr gәmiyә minib böyük dәnizi kçirdilәr. Gördülәr ki, bir nәfәr turduğu yri dәlir. Bunlrdn biri gdib nun әlindәn tutmdı, bun görә dә su gәmiyә dldu vә hmısı bğuldu. Fitnә-fәsd blәdir.

 

çıqlmlıyıq ki, cәmiyyәtdә bir nәfәr pzğunluql mәşğul lub çirkin işlәr görür, birisi dә bıb: Bşqsındn mәnә nә, mәni nunl bir qәbrdә bsdırmycqlr- dyir. Lkin bilmir ki, cәmiyyәt mәsәl çәkdiyimiz kimidir. Bir gәmiyә su dls vә bu su bir nәfәrin yrindәn dls d, ylnız nu dyil, bütün sә işinlәri sud bğcq.

 

Görәsәn dәm övldının bәrbәrliyi hqd bundn yşı söz dmәk lr ki, İnsnlr drq dişlәri kimi bir-birlәri ilә bәrbәrdirlәr. (Bir drq d göstәrib, göstәrmәmәsini bilmirәm.) Drğ bın, dişlәrini görün, biri digәrindәn uzundurmu? Y, insnlr drq dişlәri kimi bir-birilә bәrbәrdirlәr. Görün! mühitdә vә zmnd bir insn insnlrın bәrbәrliyi brәdә blә dnışır. Lkin, min dörd yüz ildәn snr hәlә dә kimsә bu qәdәr yüksәk sәviyyәdә bir söz dmәmişdir.

 

Vid hәccindә fәryd dib buyurur:

 

y insnlr, bütün dmlrın Pәrvәrdigrı birdir. tnız birdir. Hmınız dәmin (ә) övldısınız. dәm dә trpqdn yrnmışdır. Әrәb әcәmdәn bşq bir şylә üstün dyil, tәqvdn.

 

y insnlr! Bütün lqlrın Pәrvәrdigrı birdir vә tsı d birdir. Hmınız dәmin övldısınız. dәm dә trpqdn yrnmışdır. Birisinin öz irqinә, öz syun, öz qhumun vә blә şylәrә görә fәr tmәsinә yr qlmır. Hmınız trpqdn yrnmısınız, trpql fәr tmәk lmz. Dmәk, fәr ruhi vә mәnәvi fәzilәtlәr vә tәqv ilәdir. Fәzilәt myrı ylnız tәqvdır vә bundn bşq bir şy dyil.

 

Pyğәmbәrin (s) bu hәdisini Üsuli-Kfi kitbındn nәql dirәm:

 

Müsәlmnın ürәyi üç şyә әynәt tmәz: llh ylund çlışmqd lis lmq, müsәlmnlrın rәhbәrlәrinә yirhlıq tmәk vә nlrın birliyini qrumq.

 

Möminin ürәyindә hç zmn üç mәsәlәdә lis niyyәtdәn bşq hç nә lmz, yәni nun üç şydә әynәt tmәsi qyri-mümkündür. Biri, llh üçün әmәldә lis lmqdır. Bir mömin öz әmәlindә riy tmәz. İkincisi, müsәlmnlrın hәqiqi rәhbәrlәrinә yirhlıq tmәkdir. Yәni müsәlmnlrın yri uğrund yirh lmq vә rәhbәrlәrini yir işlәrә hidyәt tmәk. Üçüncüsü, müsәlmnlrın birlik vә ittifq mәsәlәsi, yәni nifq slmmq, müsәlmnlrın dirәyini sındırmmq vә müsәlmn cәmiyyәtini dğıtmmq mәsәlәsidir.

 

Bu cümlәlәri tәkrr şitmisiniz:

 

Hmınız (bir-birinizә) qruqçu vә mәsulsunuz.

 

Müsәlmn dur ki, müsәlmnlr nun dili vә әlindәn mnd qlsınlr

 

Bir ümmәt ki, zәiflәri hqlrını güclülәrindәn dillәri tutmdn vә qrmdn l bilmirlәr, müqәddәsliyә çtmz.

 

Hәr bir millәt müqәddәslik rütbәsinә ylnız bir yll çt bilәr: zәif dmlrı dillәri tutulmdn hüquqlrını zrlulrdn l bildiklәr vt.

 

Görün, sirә (Pyğәmbәrin üsusiyyәtlәri, dvrnışı) nәdir vә nә dir?! Sәhbәlәri nәql tmişlәr ki, rislәt dövründә bir sәfәrdә nun qulluğundydıq. Bir mәnzildә dynmışdıq vә rd örәk hzırlnmlı idi. Cmtın kәsib, әtindәn mәsәlәn, bzbş bişirib ymәsi üçün bir qyun gәtirmişdik. Sәhbәlәrdәn biri bşqsın dyir - qyunun bşını mәn kәsәrәm. Bşqsı - dәrisini syrm vә üçüncüsü, mәsәlәn, mәn dә bişirәrәm - dyir. Әziz Pyğәmbәr (s) - Çöldәn dunu d mәn yığrm - buyurur. Sәhbәlәr ddilәr: y llhın Rәsulu! Biz özümüz bu işlәri görmәyә cnl-bşl hzırıq. Sәn öz yrindә әylәş. Biz özümüz bütün işlәri görәrik. Buyurdu: Bәli! Bilirәm! Mәn dmәdim ki, siz görmәyәcәksiniz, lkin mәsәlә bşqdır. Snr bu cümlәni buyurdu:

 

Dğrudn d llh bşqlrı rsınd özünü üstün bilәn bir bәndәni görmәyi svmәz.

 

llh bşq bәndәlәr rsınd özünü üstün bilәn bir bәndәni görmәyi svmәz. Mәn burd tursm vә ylnız siz gdib işlәsәniz, nd özümü sizdәn üstün bilmişәm. llh bir bәndәnin özünü blә vәziyyәtә slmsını svmәz. Görün nә qәdәr dәrindir!

 

Bu günkü dillә dsәk, özünә innmq mәsәlәsi, әlbәttә llh timd müqbilindә y, bşq insnlr innmq qrşısınd lduqc dğru sözdür. Nәfsә innmq ç düz sözdür. Nәfsә innmq bşq insn rlnmmq, öz işini imkn dilindә özü görmәk vә kimsәdәn hiş tmәmәk mәnsındır. Görün, bu tәrbiyәlәr nә qәdәr yüksәkdir!"Buistu liutәmmimә mәkrimәl әlq" nә dmәkdir? Ynә dә sәhbәlәri nәql tmişlәr ki, sәfәrlәrin birindә bir mәnzildә miniklәrdәn ndik. Hmı dәstәmz lıb nmz hzırlşmq üçün dğıldı. Gördük Pyğәmbәri-әkrәm miniyindәn ndikdәn snr bir istiqmәtdә gtdi. Bir qәdәr uzqlşdıqdn snr gözlәnilmәdәn qyıtdı. Sәhbәlәr öz-özlәrinә blә düşündülәr ki, görәsәn Pyğәmbәr (s) nә üçün qyıtdı? Bu gün burd qlmq qәrrındn vz kçmişdirmi? Hmı nun hzırlşın, gdәk, - әmrini gözlәyir. Lkin Pyğәmbәr (s) hç nә dmir. Gәlib miniyә çtır. nun üstündәki urcun, y trbdn dәvәnin diz bğını çırıb yqlrını bğlyır vә ynidәn yn yl düşür. Sәhbәlәr tәәccüblә ddilәr: Pyğәmbәr (s) blә bir iş üçün gәldimi? Bu iş, kiçik iş idi! lә rdn - y filnkәs, gt mәnim dәvәmin dizini bğl - sәslәnsәydi, hmı cni-dildәn gdәrdi, ddilәr: y llhın Pyğәmbәri! Bizim hәr birimizә әmr tsәydin, bu işi tm iftirl görәrdik. Görün, bu söz hçn vә hrd dyildiyinә görә, nә qәdәr yüksәkdir. Buyurdu:

 

Bcrdıqc işlәrdә bşqlrındn yrdım istәmәyin. Hәtt bir diş çöpü istәmәk üçün. Özün görә bildiyin işi özün gör. Kömәklik lm. mm görә bilmәdiyin işdә blә bşqlrındn yrdım istәmә dmir. Y, rd yrdım istәmәk lr.

 

Bir şәs Rәsuli-әkrәmin sözlәrini tibrlı kitblrdn tplmğ vә әziz Pyğәmbәrin dvrnışını tәhlili dvrnış üslubu ilә tibrlı sәnәdlәrdәn tplyıb rşdırmğ müvәffәq ls, zmn dünyy bu ulu şәs kimi bir insnın gәlmәdiyi ydınlşr. Pyğәmbәrin (s) bütün vrlığı ylnız Qurn dyil, bütün vücudu möcüzәdir. Sözlәrimi bir nçә kәlmә du ilә sn çtdırırm:

 

Sәnin böyük әzәmәtli, yüksәk, әziz dınl y llh!

 

Pәrvәrdigr, ürәklәrimizi imn nuru ilә işıqlndır. Öz mәrifәt vә mәhәbbәt nurunu ürәklәrimizә sç. Bizi öz müqәddәs ztını vә ulu pyğәmbәrini tnıyn t, әziz Pyğәmbәrin mәhәbbәt nurunu hmımızın ürәyindә yrlәşdir. Pyğәmbәr (s) Әhli-bytinin mәhәbbәt vә mәrifәt nurunu hmımızın ürәyindә yrlәşdir. Bizi öz pyğәmbәrinin vә mәsum immlrın dvrnışlrı ilә tnış t. Qy biz İslm, Qurn vә bu müqәddәs vrlıqlrın qәdrini bilәn lq. Ölülәrimizi öz lütf vә rәhmәtinә şmil t.

 

ğmız Shibәz-zәmnın gәlişini tzlәşdir! min.

  
İKİNCİ ӘLVӘ  
Pyğәmbәrdәn (s) yüz hәdis  
HӘZRӘTİ PYĞӘMBӘRİN QIS SÖZLӘRİNDӘN 

1- dәm (ә)ın övldı qcldıqd nd iki üsusiyyәt cvnlşr: Tmh vә rzu.

 

2- Ümmәtimdәn iki dәstә islh luns, ümmәtim tmmilә islh lr, fsid ls, tmmilә fsid lr: limlәr vә hkimlәr.

 

3- Siz hmınız (bir-birinizә) qruqçu vә mәsulsunuz.

 

4- Vr-dövlәtlә hmını rzılşdırmq lmz, lkin yşı әlql lr.

 

5- Ysulluq bәldır, ndn pis cismin әstәliyi vә cismin әstәliyindәn dә ğır ürәk әstәliyidir.

 

6- Mömin hәmişә hikmәt trmqddır.

 

7- Biliyin yyılmsının qrşısını lmq lmz.

 

8- İnsnın ürәyi çöldә ğc budğındn sıln vә külәk qrşısınd hәmişә silkәlәnәn vә lt-üst ln bir lәlәk kimidir.

 

9- Müsәlmn dur ki, müsәlmnlr nun әli vә dilindәn mnd qlsınlr.

 

10- Yşı işә yl göstәrәn özü snki işi görür.

 

11- Hәr ynn ürәyә nәhyәt mükft vrdır.

 

12- Cәnnәt nlrın yğı ltınddır.

 

13- Qdınlrl dvrnışd llhdn qrun vә nlr yryn yşılığı әsirgәmәyin.

 

14- Hmının pәrvәrdigrı birdir vә tsı birdir, hmınız dәmin övldısınız vә dәm (ә) trpqdndır. llhın ynınd sizin әn әziziniz lp ç pәrhizkr lnınızdır.

 

15- İndlı lmqdn çәkinin, çünki nun sәbәbi ndnlıq, nәticәsi isә pşmnçılıqdır.

 

16- Cmtın әn pisi günhı bğışlmyn, ynlış göz yummyn kimsәdir. ndn d pis dmdır ki, cmt nun әzb-әziyyәtindәn mnd lmz vә yşılığın ümid tmәz.

 

17-Qәzәblәnmә, qәzәblәndinsә, bir n llhın qüdrәtini düşün.

 

18- Sәni tәriflәsәlәr: y llh! Mәni nlrın gümn tdiklәrindәn yşı dm lә vә mәndәn bilmәdiklәri günhı bğışl vә mәni ddiklәrinә mәsul tmә -d.

 

19- Yltqlrın üzünә trpq sәpin.

 

20- llh bir bәndәnin yrini istәsә, nәfsini n mühfizәçi vә rәbhәr dәr.

 

21- Mömin dm kçirdiyi hәr gcә-gündüzdә günhkr lduğunu gümn dәr.

 

22- Sәnin әn böyük düşmәnin (vücudundkı) nәfsi әmmrәndir.

 

23- İgid dur ki, öz nәfsinә qәlәbә çlsın.

 

24- Öz vrlığınız yiyәlәnmәk üçün, nәfsni istәyinizlә döyüşün.

 

25- ş dmın hlın ki, öz yblәrinә diqqәt ytirmәsi, nu bşqlrının yblәrinә göz qymqdn çәkindirәr.

 

26- Dğru dnışmq ürәyi ryınlşdırr, yln dnışmq şübhә vә pәrişnlıq törәdәr.

 

27- Mömin snlıql svәr vә svilәr.

 

28- Möminlәr bir binnın hissәlәri kimi bir-birlәrini slyrlr.

 

29- Dstluqd bir-birlәrilә әlqә slmqd möminlәr bir üzvü ğrıyrkәn qln üzvlәri dә qızdırm vә yuusuzluğ düşәn cism kimidir.

 

30- dmlr drq dişlәri kimi bir-birilәrilә bәrbәrdirlәr.

 

31- Bilik öyrәnmәk hәr müsәlmn vcibdir.

 

32- Ndnlıqdn pis ysulluq, ğıllı lmqdn böyük sәrvәt, tәfәkkürdәn yüksәk ibdәt ydur.

 

33- Bşikdәn qәbirәdәk lm öyrәnin.

 

34- lm Çindә dә ls rdınc gdin.

 

35- Möminin şәrәfi gcә yq qlmsınd, izzәti bşqlrın htiycsız lmsınddır.

 

36-limlәr bilik susuzudurlr.

 

37- Vurğunluq (insnı) kr vә kr dәr.

 

38- llhın әli cmtldır.

 

39- Pәrhizkrlıq cismi vә cnı dincәldәr.

 

40- Hәr kim qır gün llh üçün yşs, hikmәt bulğı ürәyindәn dilinә cqdır.

 

41. Öz ilәsi ilә yşmq, llh ynınd mәscid bucğını kәsmәkdәn (ibdәtlә mәşğul lmqdn) üstündür.

 

42- Sizin әn yşı dstunuz yblәrinizi sizә göstәrәndir.

 

43- Biliyi yzı ilә әldә din.

 

44- Ürәk islh unmyınc imn yrnmz, dil islh lmzs, ürәk islh lmz.

 

45- Birinin ğlını sınmyınc, müsәlmn lmğın mәhәl qymyın.

 

46- Ylnız ğıll yşılıqlr çtmq lr. ğılı lmyn dindәn mәhrumdur.

 

47- Chillәrin dinә vurduqlrı ziyn günhkrlrın ziynındn çdur.

 

48- Ümmәtimin hәr bir ğıllısın bunlr zәruridir: Biliyә qulq smq, nu slyıb yymq vә әmәl tmәk.

 

49- Mömin bir dşikdәn iki dәfә sncılmz.

 

50- Ümmәtim üçün ysulluqdn dyil, tәdbirsizlikdәn qrurm.

 

51- llh gözәldir vә gözәlliyi svәr.

 

52- llh, pşә shibi ln mömini svәr.

 

53- Yltqlıq mömin üsusiyyәti dyil.

 

54- Güclü lmq qld dyil, öz qәzәbinә qlib gәlmәkdәdir.

 

55- Cmtın әn yşısı bşqlrın fydlı lnlrdır.

 

56- Sizin әn yşı viniz bir ytimin izzәtlә yşdığı vdir.

 

57- Hll sәrvәtin yşı dm әlindә lmsı ç gözәldir.

 

58-Ölümlә qırıln әmәl ipi üç vsitә ilә üzülmәz: rdıcıl ln yirhlıq, dimәn fydlndırn bilik vә t-ny yir-du dәn slh övld.

 

59- llh pәrәstiş dәnlәr üç qrupdurlr: Biri qrudn ibdәt dәnlәr. Bu, qullrın ibdәtidir. biri mükft tmhı ilә ibdәt dәnlәrdir. Bunlr muzdurlrdırlr. Üçüncü dәstә nlrdır ki, llh şq vә mәhәbbәtlә ibdәt dәrlәr. Bu d zd insnlrın ibdәtidir.

 

60- Üç şy imn nişnәsidir: Ysulluğ bmyrq bşqlrın әl tutmq, bşqsının yrinә öz hqqındn kçmәk vә lm trn lm öyrәtmәk.

 

61- Mәhәbbәt ipinin möhkәmlәnmәsi üçün öz dstluğunu yldşın göstәr.

 

62- Dinin fәti üç şydir: Pis iş görәn fәqih, zlım rәhbәr vә ndn müqәddәs.

 

63- dmlrı dstlrındn tnı. Çünki insn özü ilә yni mhiyyәtdә lnı svәr.

 

64- Gizli günh günh dәnә, şkr günh isә cәmiyyәtә ziyn vurr.

 

65- Düny işinizi yşılşdırmğ çlışın, ncq irәt işindә lә lun ki, snki sbh ölәcәksiniz.

 

66- Ruzini yrin tәkindә trın.

 

67- Tәәccüblü! Ç dmlr özlәrini tәriflәmәklә öz dәyәrlәrini zldr, tәvzökrlıql öz mәqmlrını rtırrlr.

 

68- İlhi! Mәnim әn ç ruzimi qclnd vә yşyışımın snund bğışl.

 

69- Övldın tnın bynund ln hqlrı n yşı d qymsı, yzmq öyrәtmәsi vә büluğ hәddinә çtdıqd n hәyt yldşı sçmәsidir.

 

70- Qüdrәt shibi qüdrәti öz yrinә işlәdәr.

 

71- Әmәl tәrәzisinә qyuln әn ğır şy yşı üsusiyyәtdir.

 

72- ğıllı dm üç şyә diqqәt ytirmәlidir: Güzәrnını yşılşdırmğ, irәt gününә hzırlıq görmәyә vә hll yş-işrәtә.

 

73- ş lsun mlın çunu bşqlrın bğışlyn vә sözün çunu özü üçün slyn kimsәnin hlın.

 

74- Ölümü tırlmq bizi hәr hnsı bir öyüd vrәnә htiycsız dәr.

 

75- Tәәccüblü! Nә qәdәr hkim lmq tmhı vә mәnsәbpәrәstlik vrs, qәdәr dә әzb-әziyyәt vә pşmnçılıq vr!

 

76- Pzğun lim әn pis dmdır.

 

77- Pis iş görәnlәr hkim ln vә ğılsızlr әzizlәnәn yrdә nәsә bir bәl gözlәnilmәlidir.

 

78- Qrğış lsun öz yükünü bşqlrının çiyninә qyn kimsәyә.

 

79- Şәsin gözәlliyi nun sözündәdir.

 

80- İbdәt yddi növdür vә hmısındn üstünü hll ruzi istәmәkdir.

 

81- Hәr cәmiyyәtdәki ucuzluq vә dil hökumәt llhın rzılığının nişnәsidir.

 

82- Hәr qövm mlik lduğu hökumәtә lyiqdir.

 

83- Söyüş söymәklә cmtın әdvәtindәn bşq bir fyd prmzsn.

 

84- Bütpәrәstlikdәn әlvә nәhy lunduğum iş әhli ilә tqquşmqdır.

 

85- Ölçülmәmiş görülәn işdә ziyn htimlı çdur.

 

86- Cmtl sziş tmәk nmәtindәn mhrum ln şәslәr bütün yşılıqlrdn mәhrum lcqdır.

 

87- Bşqlrındn hәtt bir diş çöpü blә istәmәyin.

 

88- llh, bir bәndәsini dstlrı rsınd müәyyәn üstünlükdә görmәyi svmәz.

 

89- Mömin üzügülәr vә zrftcıl, münfiq isә qş-qbqlı vә qәzәblidir.

 

90- Pis fl vurduns, öz işini dvm tdir, pis gümn tdinsә, unut vә pıl lduns, özünü slyn l.

 

91- Bir-birinizin әlinizi dstcsın sıın, çünki bu iş әdvәti ürәkdәn silәr.

 

92- Müsәlmnlrın işini islh tmәyi fikirlәşmәdәn gcәlәyәn dm müsәlmn dyildir.

 

93- Üzügülәrlik nifrәti ürәkdәn silәr.

 

94- Cmtdn qrmq hәqiqәti dmәyinizә mn lmsın.

 

95- lqın әn ğıllısı bşqlrı ilә yşı dvrnn dmdır.

 

96- Ürәklәrinizin bir lmsı üçün bir sәviyyәdә yşyın. Bir-birinizә mhribn lmq üçün bir-birinizlә әlqәdә lun.

 

97- dm ölәndә insnlr nlrdn qln sәrvәtdәn, mәlәklәr isә dünyy göndәrdiyi yir әmәldәn sruşurlr.

 

98- llhın ynınd hlllrın әn mәnfuru tәlq vә bşnmdır.

 

99- Әn yşı әmәl cәmiyyәtdә islh prmqdır.

 

100. İlhi! Mәni bilikdә güclәndir vә dözümlә bәzә, pәrhizkrlıql әzizlә vә sğlmlıql gözәllәşdir.

  
İZHLR:  

1- Bihrül-әnvr, cild, 70, sәh. 22.

 

2- Bihrül-әnvr, cild, 2, sәh. 49.

 

3- Bihrül-әnvr, cild, 75, sәh. 38.

 

4- Bihrül-әnvr, cild, 71, sәh. 395.

 

5- Bihrül-әnvr, cild, 1, sәh. 88.

 

6- Nәhcül-fәshә, hәdis 2195.

 

7- Nәhcül-fәshә, hәdis, 2026.

 

8- Üsuli-Kfi, cild 2, sәh. 234.

 

9- Bihrül-әnvr, cild, 43, sәh.56.

 

10- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1328.

 

11- Nәhcül-fәshә, hәdis, 779.

 

12-Bihrül-әnvr, cild, 7, sәh. 239.

 

13- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1008.

 

14- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1800.

 

15- Tuhәfül-üqul, mvizün-nәbi (s).

 

16- Bihrül-әnvr, cild, 73, sәh. 74.

 

17- Bihrül-әnvr, cild, 73, sәh.294.

 

18-Bihrül-әnvr, cild, 73, sәh. 327.

 

19- Bihrül-әnvr, cild, 70, sәh. 64.

 

20- Vәrm mәcmuәsi, cild, 2, sәh. 10.

 

21- İsn әşәriyyә, sәh. 13.

 

22- Bihrül-әnvr, cild, 1, sәh. 205.

 

23- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1864.

 

24- Bihrül-әnvr, cild, 67, sәh. 77.

 

25- İsn әşәriyyә, sәh. 8.

 

26- Bihrül-әnvr, cild, 61, sәh. 148.

 

27- Bihrül-әnvr, cild, 61, sәh. 65.

 

28- Bihrül-әnvr, cild, 1, sәh. 171.

 

29- Bihrül-әnvr, cild, 2, sәh. 22.

 

30- Nәhcül-fәshә, hәdis, 327.

 

31- Bihrül-әnvr, cild, 1, sәh. 180.

 

32- İsn әşәriyyә, sәh. 8.

 

33- Nәhcül-fәshә, hәdis, 2147.

 

34- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1346.

 

35- Kәnzül-ümml, hәdis, 20241.

 

36- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1713.

 

37- Sәfinәtül-bihr, cild, 1, sәh. 291.

 

38- Thәfül-üqul, sәh. 14.

 

39- Nәhcül-fәshә, hәdis, 1509.

 

40- Nәhcül-fәshә, hәdis, 2105.

 

41- Üsuli-Kfi, cild 1, әql vә cәhl kitbı, hәdis 28.

 

42- Thәfül-üqul, mvizün-nәbi (s).

 

43- Thәfül-üqul, sәh. 57.

 

44- İsn әşәriyyә, sәh. 15.

 

45- Thәfül-üqul, sәh. 2203.

 

46- Nәhcül-fәshә, hәdis 290.

 

47- Nәhcül-fәshә, hәdis 750.

 

48- Nәhcül-fәshә, hәdis 2410.

 

49- Rzәtü-vizin, sәh. 380.

 

50- Thәfül-üqul, sәh. 49.

 

51- İsn әşәriyyә, sәh. 18.

 

52- Nәhcül-fәshә, hәdis 414.

 

53- Nәhcül-fәshә, hәdis, 239.

 

54- İsn әşәriyyә, sәh. 89.

 

55- isli-Sәduq, bbi sәlsә, hәdis 101.

 

56- Nәhcül-fәshә, hәdis 140.

 

57- Nәhcül-fәshә, hәdis 4.

 

58- Vәrm mәcmuәsi, cild 4, sәh. 234.

 

59- Nәhcül-fәshә, hәdis 323.

 

60- Nәhcül-fәshә, hәdis 1.

 

61- Nәhcül-fәshә, hәdis 488.

 

62- Rzәtül-vizin, sәh. 369.

 

63- Nәhcül-fәshә, hәdis 1829.

 

64- Üsuli-Kfi, cild 3, hüsni-ülq bbı, hәdis 2.

 

65- Nәhcül-fәshә, hәdis 1652.

 

66- Nәhcül-fәshә, hәdis 1653.

 

67- Thәfül-üqul, sәh. 35.

 

68- Thәfül-üqul, sәh.35.

 

69- Thәfül-üqul, sәh. 36.

 

70- Thәfül-üqul, sәh. 37.

 

71- Thәfül-üqul, sәh. 37.

 

72- Thәfül-üqul, sәh. 37.

 

73- Thәfül-üqul, sәh. 40.

 

74- Nәhcül-fәshә, hәdis 3182.

 

75- Nәhcül-fәshә, hәdis 213.

 

76- Thәfül-üqul, sәh. 42.

 

77- Thәfül-üqul, sәh. 47.

 

78- Thәfül-üqul, sәh. 49.

 

79- Thәfül-üqul, sәh. 49.

 

80- Nәhcül-fәshә, hәdis 199.

 

81- Thәfül-üqul, sәh. 55.

 

82- Nәhcül-fәshә, hәdis 2955.

 

83- Nәhcül-fәshә, hәdis 1370.

 

84- Sәfinәtül-bihr, cild, 1, sәh. 441.

 

85- Mәn l yәhzuruhul-fәqih, cild 4, sәh. 363.

 

86- Nәhcül-fәshә, hәdis 16.

 

87- Nәhcül-fәshә, hәdis 2651.

 

88- Nәhcül-fәshә, hәdis

 

 
 
                                                                                                                                 Әhzb, 45-46.