VӘHHABİ ӘQİDӘSİNӘ ӘQLİ BİR BAXIŞ BIRINCI CILD

: 1494 ()

LLHIN DI İLӘ


Әqidә lmә әsslnır. nun lmi әsslrı insn byninә yr tdikdә, d rllşır. Әks tәqdirdә, nu mәcburi şәkildә qәbul tdirmәk lmz. İnsn düşüncәsi fktlr, rqumntlәrә әsslnır. Blә lmdıqd nә insn özü, nә dә bşqlrı n bu vә y digәr әqidәni mәcburi şәkildә qәbul tdirә bilmәz. Bir ç hllrd özünü Pyğәmbәr (s) ylun sdiq bilәn vә özlәrindәn bşq hç kәsi bu yld görmәyәnlәr, istәr-istәmәz İslmın qılınc gücünә yyıldığını şılyırlr. Blәlәri öz ynlış mәfkurә vә әqidәlәrini hqq sndıqlrı üçün, nu qәbul tdirmәk ylund güc mәntiqinә әsslnır vә istәdiklәrini dirlәr.

Bu fikirdә lnlr İslm triinә zcıq nәzәr slslr, nun dim lmi әsslrl inkişf tdiyinin şhidi lrlr. Çünki Pyğәmbәr (s) vә n imn gәtirәnlәr Mәkkәdә yşdıqlrı n üç il әrzindә böyük işgәncәlәrә dözmәli ldulr. Bu n üç il byunc Mәkkә әhlisinin (vә әtrf kәndlәrdә mәskunlşnlrın) bir qismi vә Hәcc mәrsimi zmnı Mәdinәdәn gәlәn bәzilәri İslmı düzgün tәbliğ nәticәsindә qәbul tdilәr.

Qurn әqidә zdlığın böyük dәyәr vrir. Blә ki, Qurnd tәqribәn 300-dәn ç yәdә bu hqd söhbәt çılmışdır. llh-tәl Qurnı insnlrın düşünmәsi üçün göndәrdiyini bildirir:

إِنَّا أَنزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لَّعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

Hәqiqәtәn, biz nu әrәbcә bir Qurn lrq nzil tdik ki, nlysınız (düşünәsiniz).

كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ إِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِّيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ

(Y Pyğәmbәr! Bu Qurn, insnlr) nun yәlәrini düşünüb dәrk tsinlәr vә ğıl shiblәri (ndn) ibrәt lsınlr dyә sәnә nzil tdiyimiz mübrәk (yir-bәrәkәtli) bir kitbdır.

Digәr bir yәdә düşünmәyәnlәri mәzәmmәt dәrәk buyurur:

أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا

nlr Qurn brәsindә düşünmәzlәrmi? Ys ürәklәrinә qıfıl vurulmuşdur?

İslmın bu mәsәlәyә vrdiyi dәyәr hәddә çtmışdır ki, Qurn insnlrı zdlıq simvlu ln Kәbәyә dğru nmz qılmğ vә digәr bir ç dini yinlәri n tәrәf hәyt kçirmәyә sәslәyir. Bәli, bu simvl Kәbәdir. Hnsı ki, llh nu Bytül-әtiq dlndırır. Kәbә, böyük dәyәrә, trii kçmişә mlik, hәr hnsı bir şәsin, qrup vә y hkimiyyәtin mlikiyyәti ricindә, yğılrın tәcvüzündәn mnd qlmış vә qlcq bir tikili kimi tәqdim lunmuşdur:

وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ

Vә qәdim vi (Kәbәni) tәvf tsinlәr!

ثُمَّ مَحِلُّهَا إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ

Snr nlrın gәtirilib kәsilәcәyi yr qәdim v (Kәbә) istiqmәtindәdir.

Bir çlrı Kәbәnin blә dlndırılmsını nun mlik lduğu zәngin trii kçmişi ilә әlqәlәndirirlәr. İmm Bqir (ә) isә bu hqd buyurur:

لأنَّهُ بَيْتٌ حُرٌّ عَتيقٌ مِنَ النَّاسِ وَ لَمْ يَمْلِكْهُ أحَد ٌ

Kәbә, hç bir zmn, hç bir şәsә mәsus lmyn, tm zd v lmuşdur.

İnsnın bir ç әmәllәri bu simvll bilvsitә әlqәdәdir. Nmz kimi bir ç böyük ibdәtlәr üzü qiblәyә qılınmlıdır. Qurnın tilvәti kimi bәzi bşq әmәllәrin dә zd vә dğru hәyt kçirilmәsi dh mәqsәdәuyğundur. Bun qrşılıq lrq, bәzi әmәllәrin dә n qrşı lmsı hrm hsb lunur. Dmәli, insn hәytı byunc bu vlә әlqәdәdir. Hәtt ömrünün sn nlrınd blә üzü bu vә dğru çvrilmәlidir. Kәbәyә lunn bu diqqәt insnın dim öz zd hәytını qrumsı dmәkdir. , bu zdlığını hç bir puç әqidәyә qurbn vrmәmәlidir:

فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ

(Y Pyğәmbәr!) Bәndәlәrimә (Cәnnәtlә) müjdә vr! kәslәr ki, sözü (öyüd-nәsihәti) dinlәyib nun әn gözәlinә (düzgününә) uyrlr.

Bu gün zdlıq simvlu әtrfınd әqidәdәn söhbәt tmәk lrmı? Hmılıql fikir mübdilәsi prmq üçün bir yr vrmı? Uzqdn-yındn gәlәnlәr hmısı bir yrә tplşrq, lmi vә әmәli (nәzәri vә prktiki) mәsәlәlәrdәn, siysi-ictimi prblmlәrdәn dnış bilәrlәrmi? Bu sullrın cvbı bütünlüklә mәnfidir. Çünki Vәhhbi tәliminin özülü islm firqәlәrini kfir kimi qәlәmә vrmәk, islm tәlimlәrini sәrt, insni dәyәrlәrә zidd şәkildә göstәrmәk, dini krtәbii müdfiә vә Pyğәmbәr (s) irsini mәhv tmәkdir. Blә bir mәzhәb әqidә zdlığı ilә brış bilәrmi? Yud zd düşünә bilәrmi? Hiczd ylnız şirk ittihmını hәdiyyә lmq lr. Mrqlı bursıdır ki, bu qrup Әhli-sünnә dını öz üzәrinә götürәrәk, nu şәsilәşdirmiş, nәinki Şiә vә Mötәzilә mәzhәblәrinә, hәtt (әqidә bımındn nlr dh yın ln) Әşirә mәzhәbinә blә hç bir vәchlә Әhli-sünnә dmәyә hzır dyillәr. Bir hld ki, dlrı çәkilәn bu mәzhәblәr hәr biri Pyğәmbәr (s) sünnәsinә böyük htirml ynşır vә nu Qurndn snr dinin ikinci qynğı hsb dirlәr. nlrın fikrincә, İslm dünysının ygnә prblmi ylnız Şiә mәzhәbidir. nu mәhv tmәk üçün bütün zlım vә hgmnlr, hәtt İsrilә blә dstcsın әl vrmәyә hzırdırlr. Nftin pulu syәsindә limlәrә, Әhli-bytә (ә) söyüş vә nlyiq sözlәr dlu, Şiә әlyhinә minlәrlә yüksәk tirjlı kitblr nәşr dilmәkdәdir.

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَاراً فَلَمَّا أَضَاءتْ مَا حَوْلَه ذَهَبَ اللّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لاَّ يُبْصِرُونَ

nlrın (münfiqlәrin) hlı (qrnlıq gcәdә) d yndırn şәsin hlın bәnzәr. d (ynıb) әtrfındkılrı işıqlndırdığı zmn llh nlrın işığını kçirәr vә özlәrini zülmәt içәrisindә qyr, (rtıq hç nә) görmәzlәr.

llh vi Kәbәnin inş dilmәsindә mәqsәd şirksiz, hç bir qtqısı lmyn tövhidә nil lmqdır. lis tövhidә nil lmğın ylu hәr növ şirkә, llhsızlığ qrşı çımq, müşriklәrә, llhsızlr nifrәt bәslәmәk vә bu nifrәti büruzә vrmәkdir. Bu, ylnız hmılıql nlr qrşı çımql mümkündür. Bunun üçün әn münsib yr llh vi Kәbәdir. rd sәsimizi ucldıb bütün dünyy İslmın gücünü, qüdrәtini nümyiş tdirә bilәrik. Mәhz rd Rәdd lsun İsril! şürını vrib, nun hmisi cinyәtkr mriky ln nifrәtimizi nümyiş tdirә bilәrik.

Snd Әbu Әyyub Әnsrinin Mәrvn ibn Hәkәmә ddiklәrini tırlmq yrinә düşәrdi. Nәql lunduğun görә, Dvud ibn Slh dyir:

Bir gün Mәrvn ibn Hәkәm üzünü Pyğәmbәrin (s) qәbrinә qymuş bir kişini (Әbu Әyyub Әnsrini) gördü vә ddi: Nә tdiyini bilirsәnmi?

Әbu Әyyub Әnsri üzünü Mәrvn tutrq ddi: Bәli, mәn Pyğәmbәrin (s) ynın gәlmişәm, dşın y. Pyğәmbәrdәn (s) şitmişәm ki:

لا تَبْكوُا على الدين إذا وَليه أهْلَه َو لكِن ابكوا عليه إذا وليه غَيْرُ أهْلِهِ

Dinә bşçılıq dәn din әhli lrs, din üçün ğlmyın, lkin din әhli lmzs, zmn din üçün ğlyın.

Әbu Әyyub Әnsrinin sözlәrindә ylnız düşünmәklә nlşıln ç incә bir mәn ytmışdır.

Qrşınızdkı әsәr, görkәmli tәdqiqtçı Şy Nәcmәddin Tәbәsinin qәlәmә ldığı Rәvfidül-imn il әqidil-İslm kitbının tәrcümәsidir. Bu kitb öncә әl-Vәhhbiyyә, dәvi, rüdud dı ltınd çp lunmuş, snrlr isә müәllif tәrәfindәn әlvәlәr lunrq, Rәvfidül-imn il әqidil-İslm dı ilә nәşr dilmişdir. Ümidvrm ki, bu әsәr llhın rzılığını cәlb dәcәkdir. Çünki , z qrşı ç әt dәn vә әrhәmәr-rhimindir.

Mustf Ddşzdә


Әhmәd ibn Hәnbәl Әhli-sünnә mәzhәbinin dörd immındn biridir. , bir әsr yrımdn ç әhli-sünnә dünysının, üsusilә dә hәdis әhlinin mütlәq lidri lmuşdur. zmn sünnә vә bidәt myrı Әhmәd ibn Hәnbәlin irәli sürdüyü fikirlәr idi. nun hәdis әhli üçün qrşıy qyduğu prinsiplәr llhın cisimliyinә (tәcәssüm), insnbәnzәr görkәmdә tәsәvvür lunmsın vә insni tributlr mlik lmsın (tәşbih, ntrpmrfizm) inm idi. nlr görә, llh hrds yrlәşmiş vә әrşә söykәnmişdir. Bu tәfәkkür tәrzi hәdis әhlinin әsslı tiqdlrın çvrildi. Blә ki, nu inkr dәn dindәn çımış hsb lunurdu. Bu zmn, Әbül-Hәsәn Әş`әri qır ildәn snr tövbә dib, Mötәzilә mәzhәbinin әqidәlәrindәn әl çәkәrәk, Әhmәd ibn Hәnbәlin mydn çırdığı әqidәlәr tplusunu qәbul tdi. , 305-ci (h.q.) ildә Bәsrә şәhәrindә minbәrә çırq sözügdәn mәzhәbi qәbul tdiyini rәsmi şәkildә ln tdi. Әbül-Hәsәnin Hәnbәlilәr sırsın dil lmsı ilә bu mәzhәbdә böyük dәyişikliklәr bş vrdi. Öz innclrını qır il әqli, mәntiqi dәlillәrlә әsslndırn Әbül-Hәsәn, Әhmәd ibn Hәnbәlin fikirlәrini krtәbii şәkildә qәbul dә bilmirdi. , әl-Әbnә fid-dәynә kitbınd Әhmәd ibn Hәnbәlin bütün әqidәlәrini qәbul tdi. Lkin әl-Lumә` dlı digәr kitbınd isә öz kçmiş әqli әsslrın qyıtdı.

V әsrin әvvәllәrindәn bşlyrq Әhmәd ibn Hәnbәlin sçn günәşi tәdricәn sönükmәyә, Әbül-Hәsәn Әş`әrinin isә bәt ulduzu ynmğ bşldı.

Mәqrizi yzır: Hicri 1380-cı ildәn snr Әbül-Hәsәn Әş`әrinin әqidәlәri ilә bğlı mәzhәb bir ç şәsiyyәtlәrin vsitәsilә İrq, Şm vә dh snr Misirdә gniş yyıldı. Әbül-Hәsәn Әş`әrinin qrşıy qyduğu yni mtdlrın Әhmәd ibn Hәnbәlin lidrliyi üzәrinә kölgә slmğın bmyrq, VIII әsrdә bәzi hәnbәlilәrin vsitәsi ilә nun mәzhәbi ynidәn öz kçmiş prinsiplәri ilә çıqlnmğ bşldı. Bu mәzhәbi ynidәn rövnәqlәndirәn İbn Tymiyyә kimi tnınn Әbu bbs Әhmәd ibn Әbdül-Hәlim idi. , 661-ci (h.q.) ildә Şm şәhәri yınlığınd yrlәşәn Hәrrn kәndindә dünyy göz çdı. Mnqllrın Şm yürüşündәn qrn tsı Әbdül-Hәlim, ilәsi ilә birgә Dәmәşqә köçdü. , ynidәn Әhmәd ibn Hәnbәlin mәzhәbinin әssını tәşkil dәn llhın cisimliyi (tәcәssüm), insnbәnzәr görkәmdә tәsәvvür lunmsı vә insni tributlr mlik lmsı (tәşbih, ntrpmrfizm) vә s. fikirlәrini üzә çırdı. Hәmt şәhәrinin skinlәri ndn الرَّحْمَنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوَى Rәhmn әrşi yrdıb hökmü ltın lmışdır yәsi hqqınd sruşduqd, , llhın әrşdә özünәmәsus mәknı (tt-tcı) lduğunu bildirdi. İbn Tymiyyәnin özünü dh qbrıq göstәrәn üsusiyyәti müsәlmnlr rsınd mәşhur ln vә ykdilliklә qәbul dilәn nәzәriyyәlәrә qrşı çımq idi. nun fikirlәri (vәhhbilәrdә lduğu kimi) sәrt, kbud dvrnış vә nlyiq sözlәrlә birgә lduğu üçün özünә yr tp bilmәdi. Bir ç limlәr nun fikirlәrini tәnqid mәqsәdilә kitblr yzmışlr. Tәqiyәddin Sübkinin Şәfüs-sәqm fi ziyrәti әyril-әnm vә әd-Dürrәtül-muziә fir-rәddi әl İbn Tymiyyә әsәrlәri, Tcәddinin әt-Töhfәtül-mutrә fir-rәddi әl münkiriz-ziyrә әsәri bu qәbildәndir. Bundn bşq digәr şәsiyyәtlәr dә İbn Tymiyyәnin fikirlәrini tәnqid mәqsәdi ilә kitb yzmışlr. Misl üçün, İbn Hәcәr Әsqәlni (vәft-852), İbn Şkir (vәft-764), İbn Hәcәr Hysәmi (vәft-973), Mll Әli Qri Hәnәfi (vәft-1016), Şy Mhmud Misiri (vәft-1372), Yusif ibn İsmyıl ibn Nәbhni (vәft-1265), Әbu Bәkr Hisni Dәmәşqi (vәft-829) vә s. Tәsdüfi dyil ki, dövrünün böyük müftilәri nun fsiq vә kfir lduğu hqd fәtvlr vrmişlәr.

Әl-Fәtvl-hәdisiyyә kitbının müәllifi İbn Tymiyyә hqqınd yzır:

İbn Tymiyyәnin sözlәri hç bir dәyәrә mlik dyil. , bid`әtçi, ylunu zmış, insnlrı zdırn ğılsız bir şәs lmuşdur. llh nunl öz әdlәti ilә dvrnsın vә bizi nun tәlimlәrinin şәrindәn qrusun.

İbn Tymiyyәnin tdığı, imm Hәnbәlin ruhunun blә әbәri lmyn iki ddım şğıdkılrdır:

1. , Pyğәmbәrin (s) ziyrәti üçün sәfәrә çımğı bidәt vә hrm hsb tdi. Bun görә dә islm öndәrlәrinә, ilhi övliylr tәvәssül tmәyin, nlrdn qln nişnәlәrә tәbәrrük tmәyin bidәt vә hrm lduğunu ln tdi.

2. İmm Hәnbәlin özünün vә tәlәbәlәrinin nәql tdiklәri (qruyub sldıqlrı) Әhli-bytin fәzilәti hqqındkı hәdislәrin düzgün lmdığını bildirәrәk hmısını inkr tdi.

Mәşhur sәyyh İbn Bәttutә (Rәhlәtu İbn Bәttutә dlı) sәfә mәsindә İbn Tymiyyә hqqınd yzır:

كان في عقله شيء Yәni nun ğlınd prblm vr idi.

İbn Hәcәr Hysәmi İbn Tymiyyәni llhın, ylunu zmış, r vә kr tdiyi şәs dlndırır. Hәtt hәdsiz tәәssübkş ln Şәmsәddin Zәhәbi nun hqqınd yzır:

Sәn dәrәcәdә cürәtlәnibsәn ki, Buri vә Müslimin hәdislәri blә sәnin tәnqidindәn mnd ql bilmir.

Nәhyәt, İbn Tymiyyә Hәrrni 705-ci (h.q.) ildә hәbs cәzsın mәhkum dildi. 707-ci (h.q.) ildә hәbsdәn zd lundu vә ynә öz tәlimini tәbliğ tmәyә bşldı. 721-ci (h.q.) ildә ynidәn hәbs cәzsın mәhkum dildi vә 728-ci (h. q.) ildә hәbsnd ikәn hәytını dәyişdi. nun ölümündәn snr İbn әl-Qәyyim (691-751) kimi tәlәbәlәri öz müәllimlәrinin fikirlәrinin tәbliğinә bşldılr, lkin bun müvәffәq l bilmәdilәr. Çünki Әhli-sünnә, Әş`әri mәzhәbini bir tiqdi mәzhәb kimi qәbul tdi. Ölümündәn bş әsr snry qәdәr nun mydn çırdığı әqidәlәrdәn söhbәt çılmırdı. Dövrün limlәri nun bütün әqidә vә innclrını incәlәyәrәk zәrәrsizlәşdirdilәr. Nәhyәt, II әsrdә İbn Tymiyyәnin sdә vә cnsız fikirlәri ynidәn rövnәqlәndi. Bu dәfә bu zğın fikirlәrin yyılmsı ilә mәşğul ln Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb Nәcdi idi. , hicri 1115-ci ildә (mildi 1695-ci il) Nәcd yınlığınd yrlәşәn Üyynә şәhәrindә dünyy göz çdı. tsı Әbdül-Vәhhb ibn Sülymn Üyynә şәhәrinin qzısı idi.

Mәrhum Syid Möhsün Әmin, Mhmud Şükri әl-lusinin blә yzdığını nәql dir:

İbn Әbdül-Vәhhb Üyynә şәhәrindә dünyy gәldi. Әhmәd ibn Hәnbәlin fiqhini tsındn öyrәndi. Hәlә kiçik yşlrınd müsәlmnlrın qәbul tmәdiklәri sözlәr dnışırdı.

Üyynә şәhәrindә uğur qzn bilmәyәn İbn Әbdül-Vәhhb Mәkkәyә, rdn d Mәdinәyә yllndı. Bir müddәt bdullh ibn İbrhim Syfdәn tәhsil ldı. rd Pyğәmbәrin (s) qәbri kәnrınd ğlyn insnlrı gördü vә bu işin pis lduğunu hsb tdi. Snr Nәcd bölgәsinә, rdn d Şm gtmәk mәqsәdi ilә Bәsrәyә yllndı. Lkin Bәsrәyә dil lduqdn snr rd mәskunlşdı vә Şy Mәhәmmәd әl-Mәcmuidәn tәhsil lmğ bşldı. Burd d tb gәtirә bilmәyib Bәsrә әhlisinin әmәllәrini kәskin tәnqid tәşinә tutdu. Snund Bәsrә әhlisi nu şәhәrdәn qvdu vә bir müddәtdәn snr tsının yşdığı Hürymilә şәhәrinә gtdi. Burd d müsәlmnlr qrşı köhnә tәnqidlәrini dvm tdirәn İbn Әbdül-Vәhhb tsının tirzı ilә qrşılşdı. , tsının tirzın bmyrq, öz innclrındn әl çәkmәdi vә nәhyәt, t-ğul rsınd böyük qlmql yrndı. Bun görә dә tsı hәlә sğ lduğu müddәtdә öz fikirlәrini üzә çırmğ htiyt dirdi. İbn Әbdül-Vәhhb dini mәsәlәlәri dәrindәn bilmir vә şәriәt hökmlәrinә sәthi ynşırdı. nun fәtvlrı dini svdının zlığın ydın sübutdur. Әmәlislh insn ln tsı hicri 1153-cü ildә (mildı 1733-ci il) dünysını dәyişdi. Şfi müftisi Zyni Dhln yzır:

nun tsı әmәlislh vә svdlı insn idi.

lusi yzır: , tsının vәftındn snr öz şәsi innclrını çıqlmğ bşldı vә müsәlmnlrın ykdilliklә qәbul tdiklәri bir ç mәsәlәlәri ynlış hsb tdi. Snd nu öldürmәyi qәrr ldılr vә , Hürymilәdәn Üyynәyә qçdı. zmn rnın hkimi smn ibn Әhmәd ibn Müәmmәr idi. Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb Nәcd әhlisinin n tb lmsı hqqınd ümidvrici tәklif irәli sürdü. mm qrşılığınd smn n öz әqidәsini tәbliğ tmәkdә yrdım göstәrmәli vә nu himyә tmәli idi. Hәmin hkimin yrdımı ilә , öz tәlimini ln tdi vә Üyynә әhlisinin bir hissәsi n tb ldu. nlr ilk lrq Zyd ibn әttbın qәbri üzәrindә ucldılmış qübbәni dğıtdılr vә bununl fәliyyәtlәri dh d gnişlәndi. Blә ki, (Әhs hkimi) Sülymn ibn Mәhәmmәd ibn Әziz әl-Hәmidi bu özbşınlıqlrdn әbәr tutdu vә smn mәktub yzrq Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbın ölüm hökmünü çırtdı. Bu mәktubdn tәşvişә düşәn smn nu şәhәrdәn qvdu. Bütün qpılr üzünә qpnn Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb hicri 1160-cı ildә (mildi 1740-ci il) Dәr`iyyә şәhәrinә gtdi. Bu şәhәr vtilә mәşhur ylnçı Müsәylәmәnin şәhәri lmuşdur. İndi isә rnın hkimi Ünyzә qәbilәsindәn ln Mәhәmmәd ibn Sәud idi. Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb vtilә Üyynә hkiminә tdiyi tәklifi nun diqqәtinә çtdırdı vә nәticәdә bu iki nәfәr rsınd әhd-pymn bğlndı. Bu әhd-pymndn snr vәhhbilәr mnsız qәtllәr törәtmәyә bşldılr. Silsilә qәtllәrә bilvsitә himyәdrlıq dәn Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbın syuqqnlıql vrdiyi fәtvlr idi. Blәliklә, Sәud süllәsi nun qılınc gücünә dinә dәvәti vә zğın dini şürlrı syәsindә hkimiyyәtini gnişlәndirdi. Dmәli, Sәud dövlәt dimi, Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb isә dini lidr idi. nun dinә dәvәti bu sözlәrdә tplnmışdı: Hәqiqәtәn, mәn sizi tövhidә vә llh şәrik qşmmğ dәvәt dirәm.

Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbın hәysızcsın mydn çırdığı tövhid inncı bütpәrәst әqidәsindәn hç dә gri qlmırdı. Syid Möhsün Әmin bir cğrfiyçıdn nәql dәrәk yzır:

Yәmәn әhlisi rsınd blә bir söhbәt gәzir; Sülymn dlı ysul bir çbn yuud görür ki, ndn böyük bir lv ric lur vә yr kürәsini d bürüyür. Qrşısın çın hәr kәsi külә döndәrir. Sülymn öz yuusunu yuuyznlr dnışır. Yuuyznlr dyirlәr: Sәnin gәlәcәkdә dövlәt qurcq bir övldın lcq. Snd bu yuu nun nәvәsindә tәzhür dir. Bәli, bu islm dünysını bürüyәn, nu külә döndәrmәk mәqsәdi dşıyn böyük bir lvdur....

Bu lvun ilkin qığılcımlrı ingilis müstәmlәkәçilәri tәrәfindәn icd dildi. Sәud әmirlәri sn iki әsr yrımd dim vәhhbiliyi gnişlәndirmәklә mәşğul lmuşlr. nlr, birinci düny mühribәsindәn öncә nәzәrә çrpcq gniş miqyslı fәliyyәt göstәrmirdilәr. Blә ki, nlrın fәliyyәt dirәsi ylnız Nәcd bölgәsini әhtә dirdi. Lkin smnlı imprtrluğunun süqutundn snr müstәmlәkәçılәr, vtilә smnlılrın hkimiyyәti ltınd ln rginlrı özlәrinә sәrf dәn muzdurlrı rsınd bölüşdürmәyә bşldılr. Müsbәt idmәtlәrinә görә Sәud süllәsinin pyın Nәcd vә Hicz rginlrı düşdü. İki müqәddәs hәrәmdә (Mәkkә vә Mәdinәdә) bş vrәn sәlәfilik mürtәc hәrәktı böyük ziynlr dğurdu vә islmın rkәn çğlrındn günümüzәdәk ydigr qln dini irs vә bidәlәrimiz sәlәfçiliyin iti buynuzun tuş gәldi. Vәhhbilәr bütün bidәlәri rәhimsizcәsinә, cımdn virn qydulr, lkin bun qrşılıq lrq bәzi müşriklәrin dını cnlndırdılr. Blә ki, nlrın dı prspktlәrә, küçә vә bzrlr vrildi. Dh mrqlısı budur ki, bütün dğıntılr bmyrq, Mәdinәdә yrlәşәn ybәr vә Kә`b ibn Әşrәf yәhudi qllrını tәmir dәrәk bdlşdırdılr. Sәlәfi vәhhbilәr bütün islm bidәlәrini mnsızcsın mәhv tdilәr. Әgәr nә vts, özlәrindә cәsrәt hiss dәrlәrsә, Pyğәmbәrin (s) qәbrini vә hәzrәtdәn (s) ydigr qln trii bidәlәri dә virn qycqlr.

Yәmәn әmiri Mәhәmmәd ibn İsmyıl, İbn Әbdül-Vәhhbın düşüncәlәri hqqınd şitdikdә nu mәdh dәrәk blә bir qәsidә söylәdi:

سَلام علی نَجد و مَن حل فی نجد و إن کان تسلیمی علی البعد لا یُجدی

Nәcd vә rd mәskunlşn kişiyә slm lsun! Bmyrq ki, mәnim uzqdn vrdiyim slmın fydsı ydur.

Lkin Yәmәn әmiri Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbın müsәlmnlrı kfir hsb tmәsi, sırf şırk ittihmı ilә nlrın mlını, qnını, nmusunu hll sydığını şitdikdә sözünü gri götürәrәk bu qәsidәni udu:

رَجعتُ عَن القولِ قلتُ فی نَجد فقد صح لی عنه خلاف الذی عندی

Mәn Nәcdli şәs hqqınd ddiyim sözü gri götürürәm. Çünki nun hqqınd gümn tdiklәrimin әksini görürәm.

Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb öz innclrını qәbul tmәyәnlәrlә hәrbi kfir (müsәlmnlrl döyüş hlınd ln kfir) kimi dvrnır vә vәhhbi rdusu hәr hnsı bir müsәlmn şәhәrini işğl dirdisә, rd istәdiyi işi görürdü. nlr Kәrbәly hücum zmnı lduqc rәhmsiz dvrndılr vә Pyğәmbәr (s) nәvәsinin blә hörmәtini slmdılr. Blә ki, әziz İslm pyğәmbәrinin (s) nәvәsi İmm Hüsynin (ә) hәrәminin (mәqbәrәsinin) әzinәsinә hücum dib, hәrәmә id ln bütün qiymәtli әşylrı qrәt tdilәr. nlrın bu mnsız qrәti Bәni Ümәyyәnin Hәrrә hdisәsi zmnı törәtdiklәri cinyәtlәri, Mütәvәkkil bbsinin suyu İmm Hüsynin (ә) hәrәminә (mәqbәrәsinә) bğlmsını yddşlrd bir dh cnlndırdı.

Möcәmu m әllәfu ülәmül-ümmәtil-islmiyyә ziddәl-vәhhbiyyә kitbının müәllifi vәhhbilәrin törәtdiklәri cinyәtlәrә tunrq yzır:

Vәhhbilәr 1208-ci (h. q.) ildә Bәsrәni işğl tdikdәn snr әz-Zübyr şәhәrini tln tdilәr. Hicri 1216-cı ildә Kәrbәl şәhәrinә yürüş dib dinc әhlini vәhşicәsinә qәtlә ytirdilәr vә Pyğәmbәr (s) nәvәsi İmm Hüsynin (ә) müqәddәs hәrәmindә (mәqbәrәsindә) mövcud ln qiymәtli әşylrı trc tdilәr. 1220-ci (h.q.) ildә Nәcrnı, 1222-ci (h.q.) ildә isә Mәdinә şәhәrini әlә kçirdilәr vә Pyğәmbәrin (s) müqәddәs hәrәmindә (mәqbәrәsindә) ln bütün әşylrı qrәt tdilәr. 1225-ci ildә Şm dğru yürüş tdilәr vә Hәvrn qәtlimını hәyt kçirdilәr. 1305-ci ildә (Mәkkә hkimi) Şәrif Qlibә qrşı döyüşdülәr vә bir ç mәntәqәlәri işğl tdilәr. 1317-ci ildә Tifi ölüny çvirdilәr. 1332-1336-ci illәrdә smnlı imprtrluğun qrşı tәribtlrd ingilis müstәmlәkәçilәrinә böyük idmәtlәr göstәrdilәr vә bu idmәtin qrşılığı lrq bütün Hicz hkimiyyәtini әlә ldılr. 1343-cü il 8 şәvvl triindә Bәqi qәbiristnlığını virn qydulr vә Pyğәmbәrin (s) müqәddәs hәrәmini (mәqbәrәsini) ynidәn trc tdilәr. Nәhyәt, 1366-cı ildә günün günrt çğı 500 hcını şәhid dәrәk Mәkkәni myidny çvirdilәr. Hicri 1216-1218-ci illәrdә Kәrbәly vәhşicәsinә hücum tdilәr vә yüzlәrlә müsәlmnı qәtlә ytirdilәr. Bu zmn İmm Hüsynin (ә) müqәddәs hәrәminә (mәqbәrәsinә) hörmәtsizlik dildi vә Nәcәf şәhәri günlәrlә mühsirәdә qldı. Lkin mәrcәi-tәqlidlәrin fәtvsı vә yrli әhlinin güclü mübrizәsi nәticәsindә mәğlub lrq gri çәkilmәyә mәcbur ldulr.


İslm dünysı, üsusilә Şm rginu 489-cu (h. q.) ildә İslm myillilik iddisınd ln bir şәs tәrәfindәn mnsız hücumlr mәruz qldı. Bu şәs öz ynlış fikirlәrini tәbliğ tmәyә bşldı. Nәticәdә mütәlif firqә vә mәzhәblәrdәn ln böyük limlәr n qrşı çırq ynlış vә zğın fikirlәrini rәdd tdilәr. , blәcә hәbs dilәrәk dustqnd hәytını dәyişdi. Bir çlrı n tövsiyә tdilәr, fikirlәrindәn yyındırmq istәdilәr. Lkin , ynlış fikirlәrindәn әl çәkmәdi.

Şәmsәddin Zәhәbi Miznül-tidl әsәrindә n tövsiyә dәrәk yzır:

nd lsun llh, biz sәnin fikirlәrinin qrşısını hökmәn lmlıyıq. Sәn bәhs tdikdә nә skit lursn, nә dә ttyırsn. Dindә düçr lduğun bu ynlışlıqlrdn, zğınlıqlrdn çәkin. Sәnin Pyğәmbәrin (s) blә (qrşıy qyduğun) bu mәsәlәlәrә qrşı idi. Pyğәmbәr (s) sulı pislәmişdi. Ç dnışmq (hç bir ynlışlıq lmdıqd blә) әgәr hll vә hrm hqqınd lrs, qәlbin dşlşmsın gәtirib çırr. Lkin bütün dnışılnlr küfr lrs, insnın qәlbini kr dәr vә bu yşı nәticә vrmәz. y şәsiyyәtsiz! Sәnin rdınc gәlәnin lmә, dinә bğlılığı z lrs, özünü llhı inkr dәcәk hәddә çtdırcq vә dindәn ric lcq. Sәnә tb lnlr y bir vuc gözübğlı, ğılsız, y svdsız, ylnçı vә әblәh, y skit, mm mәkrli ydlr, yud d әmәlislh, mm düşüncәsiz insnlrdır. y müsәlmn! Nәfsini özünü dәyәrlәndirmәk üçün qrşıy çәk. Sәn özünü nә qәdәr tәsdiqlәyir, yşı insnlrı isә pislәyirsәn?! Özünü nә qәdәr böyük, bidlәri isә kiçik snırsn?! Nә vt qәdәr özünlә dstcsın dvrncq, zhidlәri isә düşmәn sncqsn?! Nә vt qәdәr öz sözlәrini iki sәhih kitbın hәdislәrindәn ç mәdh dәcәksәn?! nd lsun llh sәn özünü nlrdn ç mәdh dir vә dәyәr vrirsәn. Kş iki sәhih kitbın hәdislәri sәnin әlindәn mnd qlydı. Sәn istәdiyin n nlrı zәif hsb dir, gümn lduğunu iddi dir, y d tәvil dirsәn.

Bu şәsin ynlış fikirlәri öldükdәn snr rdn gtmәdi. nun bir nçә şgirdi öz müәlliminin tәlimini tәbliğ tmәyә bşldı. nlrın tәlimlәri mәğlubiyyәtә uğrdı vә müsәlmnlr istәdiklәri tәsiri göstәrә bilmәdi. Nәhyәt, Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb İbn Tymiyyәnin idylrını dvm tdirdi. , Mәhәmmәd ibn Sәudun hәrbi gücünә rlnrq ynidәn fәliyyәtә bşldı vә müsәlmnlrı kfirlikdә günhlndırdı. , dinin hmı tәrәfindәn qәbul dilәn әsslrını inkr dәrәk müsәmnlr hücum tdi. Müqәddәslәrә hörmәtsizlik tdi. Yüzlәrlә günhsız insnı qnın qәltn tdi.

İslm dünysı bu ciddi tәhlükәni duydu vә lә n görә dә dönüşlәr yrnmğ bşldı. n qrşı ilk mülifәt byrğı qldırn öz tsı vә qrdşı Şy Sülymn ldu. , öz kitbınd qrdşının tәliminin ynlış lduğunu bildirәrәk n qrşı çıdı vә müsәlmnlrı nu qәbul tmәmәyә, nun qrşısını lmğ sәslәdi. Bu iki nәfәrin tirzındn snr İslm dünysı bütövlükdә öz sözünü dmәyә bşldı. Mütәlif mәzhәblәrdәn ln lm dmlrı lmi әsslrl nun hkmlrının ynlışlığını vә ylunu zdığını sübut ytirdilәr.

Müsәlmnlr hәr bir dövrdә bu cәrәyn qrşı çımlı, nun kökündә dynn fikirlәrin ynlışlığını vә nlrın İslmdn uzq lduğunu sübut ytirmәlidirlәr. Mәn, İslm kdmiysının tәlәbәsi vә bir müsәlmn kimi bcrığım qәdәrincә özümә brc bilirәm ki, dәrslәrimdә bu yırtıcı cәrәyn qrşı çıım. Yni nәsli bu ynlış tәlim hqqınd mәlumtlndırım vә nlrı bu cәrәynl bğlı üzәrlәrinә düşәn vәzifәni hәyt kçirmәyә sövq dim.

Bu kitb hәmin mәqsәdlә qәlәmә lınmış vә şğıdkı üsusiyyәtlәrә mlikdir:

1.Vәhhbilәrin әsslndıqlrı vә ynlış fikirlәrinә sübut kimi göstәrdiklәri hәdislәrin tәnqidi rşdırılmsı;

2.Vәhhbi idylrının ynlışlığını üzә çırn trii dәlillәrin çluğu. Әlbәttә, Kәşfül-irtiyb әsәrinin müәllifi mәrhum Әmin vә әl-Qәdir kitbının müәllifi Әllmә Әmini dh ç dәlillәr gәtirmiş vә böyük mәhrәtlә vәhhbi tәlimlәrinin ynlışlığını sübut tmәyә sәy göstәrmişdir.

3.Vәhhbilәrin hәssslıq göstәrәrәk üzәrindә dyndıqlrı mәsәlәlәrә dh ç yr vrilmәsi. Misl üçün Pğәmbәrin (s) qәbrini ziyrәt tmәk, ziyrәt mәqsәdi ilә sәfәrә çımq, qәbirlәri ziyrәt tmәk, qәbirlәrә tәbәrrük tmәk, qәbirlәrin ynınd du umq vә nmz qılmq, qәbir üzәrindә şm yndırmq, llhdn qyrisinә nd içmәk, nәzir vә tәvәssül tmәk, mövlud günlәrindә şdlıq tmәk vә s.

Hәcc mәrsimi zmnı lmi dilqlr prn Әmr b Mәruf hyәtlәrinin üzvlәrindәn şitdiklәrimizә görә vәhhbilәr ylnız bu mәsәlәlәr hqqınd dnışırlr. nlrı bynәlq shynizmin tәcvüzlәri, nlrın iyrәnc vә mәkrli plnlrı, mriknın müsәlmnlr qrşı tdığı ddımlr mrqlndırmır. nlr, Әlcәzirdә, Sudnd, Әfqnıstnd bş vrәnlәrә, lbniy vә Blkn müsәlmnlrının bşın gәtirilәnlәrә hç bir әhәmiyyәt vrmirlәr.

Snd bu әsәrin ynidәn nәzәrdәn kçirilmәsindә göstәrdiyi yrdım görә әziz dstum tәdqiqtçı Әli Şviyә tәşәkkür dir vә uc Tnrıy bәş tdiyi bu müvәfәqiyyәtdәn dlyı minnәtdrlığımı bildirirәm. Çünki, nmәt vrәn ylnız dur.

Qum şәhәri.

Nәcmәddin Tәbәsi.

1417-ci (h.q) il, 4 şәvvl.


İslm triini vә әvric tәlimini rşdırdıqd nlrın dr düşüncәyә mlik lduqlrı tm ydınlığı ilә mәlum lur. nlr İslm, Qurn vә ilhi ilfәt hqqınd ynlış düşüncәlәrә mlik idilәr. Blә ki, ğılsızcsın müsәlmnlrı kfirlikdә ittihm dir vә nlrın qnını, mlını hll hsb dirlәr. Bütün bunlrı rşdırn kimsә vәhhbilәrin dvrnışlrın d nәzәr slsın. nlrın fәtvlrını, müsәlmnlr qrşı tdıqlrı siysi ddımlrı incәlәsin. Bu zmn vәhhbiliyin әvric tәliminin dvmı lduğunun vә müsәlmnlrın İbn Әbdül-Vәhhbın güc әldә tdiyi gündәn dövrümüzә qәdәr hәlә dә nun zәrbәlәrinә mәruz qldıqlrının şhidi lcq. Vәhhbilәrin әllәrindә byrq tdiklәri لا دعاء الا الله ولا شفاعة الا الله ولا توسل الا الله ولا استعا نة الا با لله kimi şürlrı әvricin لا حكم الا الله şürını tırldır.

әvric vә vәhhbiliyin müştәrәk cәhәtlәri vә dvrnışlrındkı şrlıqlr şğıdkılrdn ibrәtdir:

1.Vәhhbilәr insnlrı öldürür, bdlıqlrı virn qyur vә müsәlmnlrı qılıncdn kçirir. Bun sәbәb kimi nlrın myitdәn şәfәt dilәdiklәrini, Pyğәmbәr (s) vә әmәlislhlәrә tәvәssül tdiklәrini göstәrirlәr. Bütün bunlr ricilәrin dr vә mәhdud düşüncәlәrini tırldır.

2. Vәhhbilәr öz әqidәlәrinә uyğun lmyn digәr tәrztәfәkkürdә ln insnlrı llh şәrik qşmuş hsb dir vә nlr müşrik, kfir dyә mürciәt dirlәr. Bütün bunlr әvric tәlimini yd slır. nlr shibinin rzı lmycğı htimlını vrdiklәri bir gilә urmnı ymir, çöldә gәzәn dnuzu İslm hkimiyyәti ltınd yşyn hәr hnsıs әhli-kitbın mlı lr diyә öldürmür, lkin Pyğәmbәrin (s) sәhbәsini isә ğzı ruc, bynundn Qurn sılmış vәziyyәtdә qәtlә ytirir vә bununl özlәrini llh yınlşmış hsb dirdilәr. Bütün bu cinyәtlәrә şhid ln dövrün müsәlmnlrı cnlrını qrumq üçün müsәlmnlıqlrını gizlәdir, әhli-kitb, yәni digәr ilhi dinlәrә mәnsub lduqlrını bildirirdilәr.

nlr Әli (ә) hqqınd tәrifdәn svyı bir şy dmәyәnlәri qnın qәltn dirdilәr.

Vәhhbilәr وَأَنَّ الْمَسَاجِدَ للَّهَِِ فَلَا تَدْعُوا مَعَ اللَّهِ أَحَداً Şübhәsiz ki, (bütün) mәscidlәr llh mәsusdur. llhdn bşq hç kәsә ibdәt tmәyin! yәsini Pyğәmbәrin (s), sәhbәlәrin vә y әmәlislh insnlrın qәbirlәrinә tәvәssül dәnlәrә tәtbiq dirlәr. әvric dә kfirlәrin, müşriklәrin hqqınd nzil ln yәlәri müsәlmn vә möminlәrә id dirlәr.

İbn Ömәr bu hqd yzır: ricilәr kfirlәr hqqınd ln yәlәri әss tutub, snr isә nu möminlәrә tәtbiq dirlәr. İbn bbs isә dyir: әvric kimi lmyın! Çünki nlr Qurnın әhli-kitb vә müşriklәr hqqınd nzil ln yәlәrini chilcәsinә müsәlmnlr tәtbiq dirlәr.

nlr bu ynlış düşüncәlәrinә әsslnrq qn tökür vә müsәlmnlrın әmlkını tln dirdilәr. Vәhhbilәr nlrl yni әqidәdә lmyn digәr müsәlmnlrı şirkdә günhlndırır vә nlrın әmlkını, qnını hll hsb dirlәr. nlr Drul-İslmı (İslm diyrını) Drul-hәrb (müsәlmnlrl döyüş hlınd ln diyr), özlәrini isә Drul-imn (imn diyrı) hsb dir vә digәrlәrinin dә nlrın diyrın köçmәli lduğunu düşünürlәr. Hlbuki dinin dәyişmәz hkmın görә şәhdәt kәlmәsini dilinә gәtirәn hәr bir şәs müsәlmnlrın sırsın dil lur vә nun tәhlükәsizliyi müsәlmnlr tәrәfindәn tәmin lunur. Blә ki, nlr müsәlmnlrın yrinә, ziynın şәrikdirlәr. Bu zmn nun qәlbәn imn gәtirib-gәtirmәdiyini rşdırmğ htiyc ydur. Ç gümn ki Vәhhbilәr dinin bu dәyişlmәz hkmını qәbul tmirlәr. Çünki dim öz әqidәlәrinә әmәl tmәyәnlәri kfirlikdә ittihm dirlәr.

nlr وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا Sizә müsәlmn lduğunu bildirәn (slm vrәn) bir kimsәyә: "Sәn mömin dyilsәn!" dmәyin! yәsini unutmuşlr. Vәhhbilәrin nәzәrlәrindәn yyındığı htiml lunn bir rәvyәtdә dyilir: Pyğәmbәr (s) Üsmәnin rәhbәrliyi ilә Bәni Zәmrә qәbilәsinә dğru qşun göndәrdi. Yld ç syd qyun vә qırmızı dәrili dәvә trn Mirds ibn Buhәyk dlı bir kişi ilә rstlşdılr. Kişi özünü qrumq mәqsәdi ilә yındki mğry sığındı. Üsmә isә nun izinә düşüb rdınc gtdi. Mirds sürünü dğd, tәhlükәsiz yrdә yrlәşdirib qşun tәrәf qyıtdı vә slm vrib llhın ygnәliyinә, hәzrәt Mәhәmmәdin (s) nun rәsulu lduğun imnını bildirdi. Lkin Üsmә nun bu sözlәrinә әhәmiyyәt vrmәdi vә sürünü, dәvәlәri әldә tmәk üçün nu öldürdü. Pyğәmbәr (s) bu hdisәni şitdikdә Üsmәyә buyurdu: llhın ygnәliyini tirf dәn bir insnı ncә öldürdün? Üsmә: y llhın rәsulu, , bunu özünü qrumq üçün tmişdi-dyә bildirdi. Pyğәmbәr (s) buyurdu: Sәn nun qәlbini yrıb içinә bdınmı? llh-tәl Üsmәnin nu qyun sürüsü vә dәvәlәr üçün öldürdüyünü Pyğәmbәrә (s) bildirmişdi.

ricilәr un yydn çıdığı kimi dindәn ric ldulr vә yud ricilәr dindә dәrinә gtdilәr, nәhyәt, yydn çın kimi dindәn çıdılr. Bizi nrht dәn Pyğәmbәrin (s) Nәcd hqqınd buyurduqlrının Nәcddә bş vrәnlәrә id l bilmәsi htimlıdır. Blә ki, hәzrәt Nәcd hqqınd sruşulduqd buyurdu: Zәlzәlә vә fitnәlәr rdn qlcqdır vә yud şytn ümmәti rdn (Nәcddәn) qlcqdır. Qmus. X әsәrini yzdığın görә hәdisdә istifdә lunmuş qә  sözündәn mәqsәd ümmәt vә n (şytn) tb lnlr vә y hkim tyf nlmınddır. Uc Tnrıdn dilәyimiz budur ki, müsәlmnlrı düşmәnlәri qrşısınd birlәşdirsin! nlrin qәlbini hidyәt nuru ilә işıqlndırsın vә sğlm düşünmә nmәti bәş tsin! Ümidvrıq ki, sözü gdәn bu firqә sğlm düşüncәyә, lmә әsslnn düzgün müzkirә mssı rsınd әylәşәcәklәr. Cәhlәt vә ynlışlıq pәrdәlәri, ifrt vә yrsiz tәәssüb hissi ylnız bu yll rdn qldırıl bilәr.

llh-tәl bu yld hmıy uğur vrsin!


1. Vәhhbi tәlimindә şәfәt

2. Şәfәtin mәnsı

3. Şәfәt kimә id l bilәr?

4. Şәfәtçinin rlu

5. Şәfәtçilәr

6. Bir çıqlmy cvb

7. Pyğәmbәrin (s) ölümündәn snrkı hәytı

8. limlәrin ölümdәn snrkı hәyt hqqınd görüşlәri

9. Sul vә cvb

10. Sübkinin ruhun ölmәzliyi hqqınd fikri

11. Rәvyәtlәrdә şәfәt nlyışı

12. Sәhbәlәrin kçdiyi hәyt ylund şәfәtin yri


Vәhhbilәr llhın şәfәt hqqı vrdiyi kimsәlәrdәn (pyğәmbәrlәr, әmәlislhlәr, mәlәklәr vә s.) şәfәt dilәyәnlәri kfirlikdә ittihm dir, lә bun görә dә nlrın әmlkını, qnının ıdılmsını hll hsb dirlәr. Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb dyir: "Әgәr şәfәt dilәyәnlәrin mәqsәdi mәlәklәrdәn, pyğәmbәrlәrdәn vә övliylrdn şәfәt dilәmәkdirsә, (hnsı ki bununl llh yınlşmq istәyirlәr) bu nlrın әmlkının, qnının ıdılmsının hll lmsın sәbәb lur. "Bu çıqlm İbn Tymiyyәnin sözlәrindә dә öz әksini tpmış vә Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb d nun fikirlәrindәn yrrlnmışdır. İbn Tymiyyәyә görә, Pyğәmbәrin (s) prdığı döyüşlәrin sәbәbi yurıd qyd lunnlrdır. Çünki Pyğәmbәrin (s) döyüşdüklәri dә bu innclrı qәbul dir, bütlәri ylnız bir şәfәtçi kimi qәlәmә vrir vә nlr sığınırdılr. Mәhz lә bun görә әmәlislhlәrdәn şәfәt dilәyәn kimsә kfirlәr kimi düşünmüş lur vә nlrın cәrgәsinә kçir. Hnsı ki, dyirdilәr:

مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى

"Biz nlr ylnız bizi llh yınlşdırmq üçün ibdәt dirik!"


Hәrfi mәn tibrı ilә әrәb dilinә mәsus شفع kökündәn törәmiş, Şәfәt sözü dilimizә cüt sözü ilә tәrcümә dilir. Bir trmin kimi isә şәfәtçi htirmının, nun tәsir qüvvәsinin şәfәt luncq nöqsnlı vsitә ilә birgәlәşmәsinә vә nәticәdә hәmin nöqsnlı vsitәnin şәfәtçi vsitәsi ilә tәkmillәşmәsinә dyilir. Blә ln hld mәlum nöqsnlı vsitә, şәfәt lunmq niyyәtindә ln şәsin şәfәti qәbul luncq dәrәcәdә tәkmillәşir vә lzımi hәddә yüksәlir.


Böyük svb vә mәnәvi mәqm әldә tmәk istәyәn hәr hnsı bir insn sәy göstәrmәdәn, lzımi millәrin mövcudluğunu tәmin tmәdәn svb ytib şәfәtә nil l bilmәz. Bunun üçün isә şәfәt lәyqәtinә mlik lmlı vә bu yöndә iş prmlıdır. Әgәr nöqsnlı vsitә sәbәbi ilә şәfәtә lyiq l bilmәmişsә, mövcud nöqsnı rdn qldırmq şәfәtçinin üzәrinә düşür. Bşq sözlә dsәk, şәfәt, şәfәt lunnd mövcud ln sәbәbin tәkmillәşdirilmәsi dmәkdir vә hç bir müstәqil tәsirә mlik dyil.


Şәfәtçinin rlu llhın llhlığın qrşı dyil, (çünki nun şәfәti llhın izni ilә bş vrir vә llhın izni ricindә hç bir şәfәtdәn söhbәt gdә bilmәz). Bundn bşq, , bәndәnin bәndәliyinә qrşı d dyil, (çünki şәfәtin istәnilәn nәticәni vrmәsi şәrti llh bәndәlik tmәkdir. Hnsı ki, bu mәsәlәdә nöqsnlı idi). Şәfәt bәndә üçün nәzәrdә tutuln hәr hnsı bir hökmә qrşı d dyil, (çünki günhkr bәndә cәzy lyiqdir. mm şәfәt llhın gniş rәhmәti, intәhsız mәğfirәtidir. Hnsı ki, n lyiq insnlr nun vsitәsi ilә pklnırlr). Şәfәtçi llhı kәrәm, sәvәt vә s. tributlrı ilә yd dir vә bәndәnin bğışlnmsın şәrit yrdır. Mәsәlәn, , dyir: İlhi! Sәnә kәrәm vә sәvәtinә nd vrirәm! Bu günhkr bәndәni bğışl. Bundn bşq şәfәtçi bәndәnin öz kyfiyyәtlәrini dә yd dir vә nun bğışlnmsın sәbәb lur. Mәsәlәn, dyir: İlhi! Bu bәndә sәnin rzılığını istәyir. , öz tdiyindәn pşimndır. Yud d şәfәtçi öz kyfiyyәtlәrini yd dir. (llh yınlığını, mәnәvi zәnginliyini vә s.) Mәsәlәn, dyir: İlhi! Bu bәndәni mәnim sәnin ynındkı hörmәtimә görә bğışl. Dmәli, şәfәt şәfәtçinin bәndәyә yir dәymәsi üçün vә şәrin ndn uzq lmsı üçün tdiyi vsitәçilikdir. Şәfәtçi bu vsitәçiliyi ilә cәznın (günhkr bәndәnin üzәrindәn) götürülmәsindә tәsirli millәri dilә gәtirir vә günhkr, nöqsnlı bәndә llhın cәzsın mәruz qlmq әvәzinә, ylnız rәhmәtindәn fydlnır. Şәfәt, llh tәrәfindәn müәyyәn bәndәlәrә id dildiyinә bmyrq, günhkr bәndә özü dә llhın rәhmәtini cәlb dib, öz günhkrlığını, cizliyini nümyiş tdirmәk iqtidrınddır. , tövbә vә müsbәt әmәllәr vsitәsi ilә günhkr bәndә nlyışı çәrçivәsindәn ric lub әmәlislh bәndә dın lyiq görülә bilәr. Qurn bu hqd buyurur:

فَأُوْلَئِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ

llh nlrın pis әmәllәrini yşı әmәllәrә çvirәr.

Bәli, llh nlrın günhlrını svb çvirmәklә ynşı, çirkin әmәllәrinin nәticәsini dә puç çırr:

وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُورًا

nlrın tdiklәri hәr hnsı bir (yşı) әmәli Biz qәsdәn (hvdn uçn) dğınıq zәrrәlәrә (tz dәnәlәrinә) döndәrәrik! (nlrın qhum-әqrby, ysullr göstәrdiklәri kömәyin, qnğ, qәribә tdiklәri hörmәtin vә dünyd gördüklәri digәr yşı işlәrin zәrrә qәdәr qiymәti lmz!)


Şәfәt iki növdür:

1. Tәkvini; yәni llhl mümkün vrlıqlr rsınd mövcud ln hәytvrici sәbәb vә vsitәlәr (istәr dünyd, istәrsә dә irәtdә) tәkvini şәfәtçi qismindәdirlәr (Çünki yrdnl yrdılmışlr rsınd yrdılış vsitәsidirlәr).

2. Tәşrii şәfәt; Bilvsitә ilhi qnunlrın icr lunduğu lәmdә mövcud ln şәfәt. Hnsı ki, bu növ şәfәtin bәzi qisimlәri llhın mәğfirәtinә, günhkr bәndәnin bğışlnmsın gәtirib çırır.


1. Tövbә:

قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

(Y Pyğәmbәr! Mәnim dımdn qullrım) d: "y Mәnim (günh törәtmәklә) özlәrinә zülm tmәkdә hәddi şmış bәndәlәrim! llhın rәhmindәn ümidsiz lmyın. llh, (tövbә tdikdә) bütün günhlrı bğışlyr. Hәqiqәtәn, bğışlyndır, rәhm dәndir!

2. İmn:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَيَجْعَل لَّكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ

y imn gәtirәnlәr! llhdn qrun vә nun pyğәmbәrinә imn gәtirin ki, (llh) sizә Öz mәrhәmәtindәn iki py vrsin, sizә (sirt körpüsü üstündә) gtmәyiniz üçün nur bәş tsin vә sizi bğışlsın. llh bğışlyndır, rәhm dәndir!

3. Yşı әmәl:

وَأَجْرٌ عَظِيمٌ وَعَدَ اللّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ لَهُم مَّغْفِرَةٌ

llh imn gәtirib yşı işlәr görәnlәrә nlr bğışlnm vә böyük mükft gözlәdiyini vәd tmişdir!

4. Qurn:

يَهْدِي بِهِ اللّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلاَمِ وَيُخْرِجُهُم مِّنِ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

llh Öz lütfünә sığınnlrı nunl (Pyğәmbәr vә Qurn vsitәsilә) әmin-mnlıq (sülh) yllrın yönәldәr, nlrı öz iznilә zülmәtdәn nur çırr vә düz yl istiqmәtlәndirәr!

5. Pyğәmbәrlәr:

وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا

nlr (münfiqlәr) özlәrinә zülm tdiklәri zmn dәrhl sәnin ynın gәlib llhdn bğışlnmq dilәsәydilәr vә Pyğәmbәr dә nlr üçün әfv istәsәydi, әlbәttә, llhın tövbәlәri qәbul dәn, mәrhәmәtli lduğunu bilәrdilәr .

6. Mәlәklәr:

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا

Әrşi dşıynlr vә nun әtrfınd lnlr (mәlәklәr) öz Rәbbini hәmd-sәn ilә tәqdis dir, n (qәlbәn) innır vә möminlәrin bğışlnmsını dilәyirlәr .

وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَن فِي الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Mәlәklәr dә Rәbbini hәmd-sәn ilә tәqdis dәr vә yrdәkilәrin (günhlrının) bğışlnmsını dilәyәrlәr. Bilin ki, llh, hәqiqәtәn, bğışlyndır, rәhm dәndir!

7. Möminlәr:

وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَآ أَنتَ مَوْلاَنَا

Bizi әfv dib bğışl, bizә rәhm t! Sәn bizim itiyr shibimizsәn (mövlmızsn).


1. Pyğәmbәrlәr:

وَقَالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ

(Kfirlәr: ) Rәhmn (mәlәklәrdәn Özünә) övld götürdü! - ddilәr. , pkdır, müqәddәsdir! (Blә şylәrdәn tmmilә uzqdır!) yr, (mәlәklәr nun övldı dyil, әlq tdiyi) möhtәrәm qullrdır.

وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى

nlr ylnız (llhın) rzı lduğu (izin vrdiyi) kәslәrdәn ötrü şәfәt dә bilәrlәr

2. Mәlәklәr:

وَكَم مِّن مَّلَكٍ فِي السَّمَاوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِن بَعْدِ أَن يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَن يَشَاءُ وَيَرْضَى

Göylәrdә nçә-nçә mәlәklәr vrdır ki, nlrın şәfәti hç bir fyd vrmәz. ncq llh Öz istәdiyi vә rzı lduğu kimsәyә (mәlәyә, yud möminә) izin vrdikdәn snr (nun şәfәti fyd vrәr) .

3. Şәhidlәr:

وَلَا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مَن شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُون

(Müşriklәrin) ndn qyri ibdәt tdiklәri (llh ynınd hç bir kәs üçün) şәfәt dә bilmәzlәr. ncq hqq şәhdәt vrәnlәr (dildә vә ürәkdә "l ilhә illәllh" dyәnlәr) müstәsndır. nlr (ddiklәrinin hqq lduğunu) bilirlәr. (Mәhz blәlәri llhın izni ilә şәfәt dә bilmәk şәrәfinә nil lcqlr).

yә göstәrir ki, nlrın şәfәt imknın mlik lmlrı hqq şәhdәt vrdiklәri üçündür. Hәr bir şәhid şәhdәt vrmәk iqtidrınd ln şәfәtçidir. yәdә sözügdәn şәhdәtdә mәqsәd döyüş mydnınd öldürülüb şәhid lmq dyil, әksinә әmәllәrә şhid lmqdır.

4. Möminlәr:

Öncә qyd lunn yәlәrdәn mәlum lduğu kimi, möminlәr dә şәfәtçilәrdәn biridir vә llh-tәl nlrın qiymәt günü şhidlәr sırsın kçәcәklәrini әbәr vrir.

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِندَ رَبِّهِمْ

llh vә pyğәmbәrinә imn gәtirәnlәr - mәhz nlr öz Rәbbi dәrghınd ln siddiqlәr (özündә-sözündә dğru lnlr) vә şәhidlәrdir.


Şәfәtin mәnsı şәfәt shibindәn şәfәt luncq şәs üçün nә isә istәmәkdir. Blә ln surәtdә Pyğәmbәrin (s) vә y bşqsının şәfәti llh du tmәkdir. Şәfәtçi llh du dәrәk günhkrın bğışlnmsını, htiyclrının ödәnilmәsini istәyir. Dmәli, şәfәt bir növ dudır. Fәr Rzi مَّن يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُن لَّهُ نَصِيبٌ مِّنْهَا Yşı işә vsitәçi ln (nun svbındn), pis işә vsitәçi ln (nun günhındn) bir py düşür. Әlbәttә, llh hәr şyә qdirdir. (Hәr şyin әvәzini vrәndir) yәsini tәfsir dәrkәn Mәqtildәn nәql dәrәk yzır: llhdn şәfәt dilәmәk tm lrq dudır. Bun sübut Әbudәrdnın Pyğәmbәrdәn (s) nәql tdiyi hәdisdir. Hәdisdә dyilir: Müsәlmn qrdşı üçün du dәn kimsәnin dusı qәbul lr vә mәlәklәr hәm nun üçün, hәm dә sәnin (du dәn) üçün du dәrlәr. Bütün bunlr şәfәtin bir növ du lduğunu bir dh tәsdiq dir.

Hәr bir mömindәn du tmәsini ric tsәk düzgündür. Blә ki, Әbdül-Vәhhb özü dә bunu tirf dәrәk dyir: Diri insndn du tmәsini ric tmәk düzgün hsb dilir. Bütün bunlrı nәzәrә lrq dmәk lr ki, du dilmәsini ric tmәyin iczәli lmsı dinin zәruri mәsәlәlәrindәndir. Tәbii ki, möminlәrdәn şәfәt (du) istәmәk iczәli lduğu hld Pyğәmbәrdәn (s), üsusilә İslm pyğәmbәrindәn (s) şәfәt (du) dilәmәk hqd dnışmğ htiyc ydur.

Şәfәt ylnız şәfәtçinin llh ynınd böyük htirm mlik lduğu zmn qәbul dilә bilәr-dyәnlәrә cvb lrq dyirik:

llh-tәl şәfәt dәn hәr bir möminә hörmәt bәslәyir. (Ümumiyyәtlә, şәfәtçilәr ylnız llh ynınd hörmәti lnlrdır). Bundn bşq, şәfәt pyğәmbәrlәrә mәsus dyil. Bütün möminlәr, mәlәklәr şәfәt hqqın mlikdirlәr.

Fәr Rzi

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَّحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ رَبَّنَا وَأَدْخِلْهُمْ جَنَّاتِ عَدْنٍ الَّتِي وَعَدتَّهُم وَمَن صَلَحَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَزْوَاجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ إِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ وَقِهِمُ السَّيِّئَاتِ وَمَن تَقِ السَّيِّئَاتِ

Әrşi dşıynlr vә nun әtrfınd lnlr (mәlәklәr) öz Rәbbini hәmd-sәn ilә tәqdis dir, n (qәlbәn) innır vә möminlәrin bğışlnmsını dilәyәrәk blә dyirlәr: "y Rәbbimiz! Sәnin rәhmin vә lmin hәr şyi htiv tmişdir. rtıq tövbә dib Sәnin ylunl gdәnlәri bğışl, nlrı cәhәnnәm әzbındn qru! y Rәbbimiz! nlrı d, tlrındn, zövcәlәrindәn vә nәsillәrindәn әmәlislh lnlrı d özlәrinә vәd buyurduğun Әdn cәnnәtlәrinә dil t. Şübhәsiz ki, Sәn ynilmәz qüvvәt, hikmәt shibisәn! nlrı pisliklәrdәn (tövbәdәn qbq tdiklәri pis әmәllәrinin cәzsındn) qru. gün (qiymәt günü) pisliklәrdәn kimi qrusn, şübhәsiz ki, n rәhm tmiş lursn. Әn böyük qurtuluş (uğur) budur! yәsini tәfsir dәrkәn yzır: Bu yә mәlәklәrin günhkrlrı şәfәt tmәlәri hqqınddır. Dmәli, pyğәmbәrlәrin llhın izni ilә şәfәt dә bildiklәri kimi, mәlәklәr dә şәfәt dә bilәrlәr vә şәfәt dudn, digәrlәrinin bğışlnmsını dilәmәkdәn bşq bir şy dyildir.


Şәfәtçilәrdәn biri dә Hәcәrül-әsvәddir. Hәzrәt Әli (ә) buyurur: Bu dşı hәyt kçirdiyiniz yirli işdә şhid tutun. Çünki qiymәt günü şәfәtçilәrdәn biri dә dur. Hnsı ki, bir dili vә iki ddğı vr vә nu lәms dәnlәr hqqınd şhidlik dәr. Bu hәdisi Әbu Nәim nәql dir vә yzır: Bu hәdis sәhihdir vә Әli (ә) tәrәfindәn dylidiyi sübut ytmişdir.

Әzizi yzır: Hәdisdә qyd lunn اشهدوا sözü Qr dşı öpmәk, nu lәms tmәk, du tmәk, zikr tmәk vә s. kimi yirli әmәllәrә şhid tutun dmәkdir. Hәdisdә buyuruln فا نه شافع nun ynınd yşı әmәllәr hәyt kçirәnlәrin әmәllәrinә şhid lrq şәfәt dәcәyini bildirir. شفع sözü isә bu dşın şәfәtinin qәbul luncğı dmәkdir. Nәticәdә isә bu rәvyәtdә şhid tutmq sözündә mәqsәdin Hәcәül-әsvәddәn şәfәt dilәmәkdir. Hәcәrül-әsvәdin idrk qüvvәsi, nitq qbiliyyәti lmyn bir dş lmsın bmyrq, nun şhidliyi hqqınd üsusi qydlәr lunmuşdur. Әgәr bu әmәl şirk lsydı, bir әmr kimi buyuruln اشهدوا fli bu hökmü dәyişә bilmәzdi. Çünki, hökm mövzunu dәyişә bilmәz. Bşq sözlә dsәk, şәfәt vә du vhid ktiqriylrdır. Әgәr kimsә şәfәt dirsә, llh hç dә nu qәbul tmәyә brclu dyil. Şәfәti vә dunı qәbul tmәk llhın rәhmәt vә bәşişidir.


Şәfәtçilәrin biri dә ölülәrdir. İbn Tymiyyә dyir: Ölülәrdәn şәfәt dilәmәk bidәtdir. İbn Әbdül-Vәhhb vә Sәnni dyir: Bu növ şәfәt küfr vә şirkdir. İbn Tymiyyә tәrәfindәn pyğәmbәrlәrdәn, әmәlislhlәrdәn şәfәt dilәmәyә iczә vrәcәk hәr hnsı bir әss ydur. nun fikrincә, biz ölüyә Bizim üçün du t vә y llhdn bizim hcәtimizi istә! kimi sözlәrlә mürciәt dә bilmәrik. Çünki hç bir sәhbә, tbi bu hqd bir şy söylәmәmişdir. Dörd immın (Әbu Hәnifә, Әhmәd Hәnbәl, Şfi vә Mliki) hç biri bizә bu işi tpşırmmış vә bu hqd hәr hnsı bir hәdis nәql tmәmişdir.

Cvb: Әgәr ölülәrdәn şәfәt dilәmәyin qdğn lmsının sәbәbi ölülәrin bir növ yluq (әgәr insn ölәndәn snr mәhv lurs) lmlrı vә yluğ mürciәt tmәyin qyri-mümkün lmsıdırs, bildirmәliyik ki, pyğәmbәrlәr öldükdәn snr blә diridirlәr. Dirilәrin sözlәrini şidir vә nlr cvb vrirlәr. nlr slm göndәrәnlәrin slmını lırlr. Pyğәmbәrin vәftındn snrkı biliyi ilә, yşdığı dövrdәki biliyinin rsınd fәrq ydur. Bütün ümmәtin әmәllәri nlr göstәrilir vә nlr ümmәtlәri üçün llhdn bğışlnmq dilәyirlәr. İslm limlәri vә mütәkәllimlәri (müsәlmn slstiklәri) bu mәsәlәni tәsdiq tmişlәr. Blә ki, bu mәsәlәnin inkrı qyri-mümkündür. Sәmhudi dyir: Pyğәmbәrin (s) ölümündәn snrkı ruhi hәytın hç bir şübhә ydur. lәcә dә digәr pyğәmbәrlәr qәbirlәrindә diridirlәr. nlrın ölümdәn snr yşmsı llhın әbәr vrdiyi şәhidlәrin yşmsındn dh kmildir. Mәsәlәnin digәr tәrәfini götürdükdә isә bizim pyğәmbәrimiz (s) şәhidlәrin ğsıdır. Şәhidlәrin әmәllәri nun әmәl myrı ilә ölçülәcәk. İslm pyğәmbәri (s) buyurmuşdur: Mәnim ölümdәn snrkı biliyim, yşdığım dövrdәki biliyimdәn fәrqlәnmir. Bu hәdisi Hfiz Mәnziri nәql tmişdir.

İbn Әdi Kmil әsәrindә Sbitdәn, d Әnәsdәn Pyğәmbәrin (s) blә buyurduğunu nәql dir: Pyğәmbәrlәr mәzrlrınd diridirlәr vә nmz qılırlr. Hәmin hәdisi Әbu Yә`l müvәssәq şәkildә nәql tmişdir. Byhәqi mәlum hәdisi nәql tdikdәn snr nun düzgün lduğunu bildirmişdir. Pyğәmbәrlәrin (ә) ölümdәn snrkı hәytını isbtlyn sәhih hәdislәr, ytәrli dәlillәr mövcuddur. Pyğәmbәrin (s) mrcl bğlı buyurduğu bir hәdisdә dyilir: Musnın ynındn kçdim. , öz qәbrindә dynmış vә nmz qılırdı. Bundn bşq, Pyğәmbәrdәn (s) nәql lunn çsylı hәdislәrdә nun pyğәmbәrlәrlә görüşdüyü vә birgә nmz qıldıqlrı göstәrilir. İbn Mcә Әbu Dәrddn Mәnzirinin dә nәql tdiyi hәsәn hәdisdә Pyğәmbәrin (s) blә buyurduğunu bildirir: Cümә günü mәnә ç slm göndәrin. Mәlәklәr bu slmlr üsusi diqqәt ytirir vә n şhid lurlr. Mәnә göndәrilәn hәr bir slm gәlib çtır. Әbu Dәrd dyir: Pyğәmbәrdәn (s) sruşdum: Bu sizin vәftınızdn snr ncәdir? Hәzrәt buyurdu: llh-tәl pyğәmbәrlәrin (s) cәsәdlәrini çürütmәyi yrә hrm tdi. İlhi pyğәmbәrlәr diridirlәr vә llh ynınd qidlnırlr.

Bәzzr sәhih sәnәdlә İbn Mәsuddn, d Pyğәmbәrdәn (s) nәql dir: Hәqiqәtәn, llhın dünynı gәzәn mәlәklәri vr vә nlr ümmәtin hqqınd mәlumtlrı mәnә çtdırır. Digәr bir hәdisdә buyurulur: Mәnim düny hәytım sizin üçün fydlıdır. Çünki sizin әmәllәriniz mәnә göstәrilir. Sizin hәr bir yşı әmәliniz üçün llh şükür dәr, pis әmәllәriniz üçün isә llhdn bğışlnmq istәyirәm.

Әbu Mәnsur Bğddi yzır: Bizim tәdqiqtçı mütәkәllimlәrimiz (slstiklәrimiz) bu qәnәtә gәlmişlәr ki, pyğәmbәrimiz Mәhәmmәd (s) vәftındn snr d diridir vә ümmәtinin yşı әmәllәrinә svinir. Pyğәmbәrlәrin bәdәnlәri çürümür.

Byhәqi Әl-tiqd әsәrindә yzır: Pyğәmbәrlәrin (ә) ruhlrı bәdәnlәrindәn çıdıqdn snr ynidәn qyıdır. nlr şәhidlәr kimi llh dәrghınd diridirlәr. Bizim pyğәmbәrimiz (s) mrc zmnı bir ç pyğәmbәri görmüşdür. Biz pyğәmbәrlәrin ölümdәn snrkı hәytını isbt tmәk üçün kitb yzn ygnә şәsik.

Sәmhudi qyd lunnlrdn әlvә yzır: Pyğәmbәrlәrin ölümdәn snrkı hәytı Pyğәmbәrin (s) bu hәdisi ilә sübut ytir: Hәzrәt İs (ә) Hәccә vә y Ümrәyә gtmәk mәqsәdi ilә Mәdinәdәn kçirdi. Mәnә slm dirdisә, slmını lırdım.


Bu dәlillәrә görә pyğәmbәrlәrin bәdәnlәri (ölümdәn snrkı hәytı) dünyd yşdıqlrındn fәrqlәnmir. Sdәcә lrq rd bu dünyd mövcud ln yyib-içmәyә htiyclrı ydur. nlr bu dünyy tәsir dә bilәcәk bir qüvvәyә mlikdirlәr. Biz bu mәsәlәni әl-Vәfu lim yәcibu lihәzrәtil-Mustf әsәrindә çıqlmışıq.

Qәstәlni yzır: Pyğәmbәrlәrin (ә) hәytının sbit vә dәyişmәz lduğun şübhә ydur. Bizim pyğәmbәrimiz (s) digәr pyğәmbәrlәrdәn dh fәzilәtli lduğun görә nun hәytı d kmildir.

Bu qәdәr lim vә tәdqiqtçılrın çıqlmlrı, әhli-sünnә qynqlrınd d düzgün vә ytәrli hәdislәr lduğu hld İbn Tymiyyә vә rdıcıllrının fikirlәrinin hç bir dәyәri ydur.

Pyğәmbәrdәn şәfәt dilәmәk, du tmәsini istәmәk şirk vә y küfrdür dyә bilәrikmi? Ylnız nu dyә bilәrik ki, İbn Tymiyyә vә rdıcıllrı öz fikirlәrini bir dә incәlәmәli, hәdislәri, tәdqiqtçılrın әsәrini bir dh nәzәrdәn kçirmәlidirlәr. Blә lduqd ddiklәri vә yzdıqlrı fikirlәrin hç bir lmi әssı lmdığının şhidi lcqlr. nlrın bu hqd irәli sürdüklәri fikirlәr, özlәrinin blә qәbul tdiklәri dinin prinsip vә әsslrını sәthi lrq mәnimsәdiklәrinә ydın dәlildir.


1. Әbu Bәkr Әrәbi әl-Әmәdul-әqs fi tәfsiril-әsmil-Hüsn әsәrindә yzır: Hәqiqәtәn, bütün mükәllәflәrin (şәriәtdә tәyin lunmuş şәrtlәrә müvfiq lrq dini mükәllәfiyyәti ln şәslәrin) qәbirdә dirilәcәklәri, srğu-sul luncqlrı hqqınd әhli-sünnә mәzhәbindә hç bir fikir yrılığı ydur.

2. Syfuddin mudi Әnbrul-әfkr әsәrindә yzır: Kçmişdә İslm ümmәtinin qbqcıllrı bütün mükәllәflәrin qәbirdә (ynidәn) dirilәcәyi mәsәlәsini ykdilliklә qәbul dirdilәr. zmn hәlә bu mәsәlәni inkr dәn y idi. İnkr dәnlәr mydn gәldikdәn snr d әksәriyyәt ilkin fikrin üzәrindә dynır

3. Sübki yzır: Әhli-sünnә mәzhәbi insnlrın qәbirdә (ynidәn ruhlnrq) yşmlrını ykdilliklә qәbul dirlәr. İmmul-hәrәmyn Şmil әsәrindә yzır: Kçmişdә İslm ümmәtini qbqcıllrı qәbr әzbını, ölülәrin qәbirdә dirilmәsini, ruhlrın (ynidәn) bәdәnә qyıtmsını ykdilliklә qәbul dirdilәr. Sübki bu fikirlәri qyd tdikdәn snr sözünü dvm tdirәrәk dyir: Ruh cismә qyıdır. Qәbirdә srğu-sul lunrkәn (cәsәd) dirilir. Әmәlislh lduqd llhın nmәtinә, әks tәqdirdә isә әzb, cәzy lyiq görülür. Bu hәmin ndn qiymәtә qәdәr dvm dir.

4. İbn Tymiyyә İqtizus-sirtil-müstәqim әsәrindә yzır: Hәqiqәtәn, şәhidlәr, hәm dә bütün möminlәr, mәzrlrı önünә kimsә gәldikdә, nlr slm vrdikdә, nu tnıyır, slm cvb vrirlәr. Sәmhudi dyir: Möminlәrin blә bir imknı lduğu hld Pyğәmbәrin (s) bu üsusiyyәtini ncә dnmq lr?

5. Qәzli yzır: Mәhәmmәd ibn Vs hәr cümә günü qәbirlәri ziyrәt tmәyә gdirdi. ndn bzr gününә qәdәr bu ziyrәti tәirә slmsını istәdilәr. , ddi: Mәndә ln mәlumt görә, ölülәr cümә günü, bir gün öncә (cümә şmı) vә bir gün snr (şәnbә günü) ziyrәtçilәri tnıyırlr.

6. Şy Mәnsur İbn bbsdn ölümdәn snrkı hәytl bğlı blә bir hәdis nәql dir: llhın lçisi (s) Mәdinә qәbiristnlığındn kçirdi. Üzünü qәbirlәrә tutrq buyurdu: Slm lsun sizә y qәbir әhli! llh bizi vә sizi bğışlsın. Siz bizdәn öncә gtdiniz, biz dә sizin rdınızc gәlәcәyik. Tirmizi bu hәdisi Hәsәn hәdis qismindә qyd dir vә nu şәrh dәrәk yzır: Qәbirlәri ziyrәt dәn kimsәnin qәbir әhlinә slm vrmәsi, dünydn köçmüşlәr vә özü üçün du tmәsi müstәhәbdir. Rәvyәtlәrdә dünydn köçmüşlәr üçün İls surәsi umq üsusilә tәkid dilmişdir. Çünki bu surә dulrın qәbul lunmsının çrıdır. Digәr tәrәfdәn isә ölülәrә slm vrmәk nlrın dәrk tmә qbiliyyәtinә mlik lduqlrını göstәrir. Çünki ölüm sırf yluq dyil. Әksinә bir mәnzildәn digәrinә köçmәkdir. İnsn cismi çürüsә dә nun ruhu yşyır vә qiymәt gününә qәdәr tm lrq llhın әzb, yud d rәhmәtini ddır.

, Pyğәmbәrin (s) Bir hld ki, llh ruhumu mәnә qytrsın ifdәsini şәrh dәrkәn yzır: Burd mәqsәd mәnәvi vәcd (kstz) vәziyyәtindәn ric lmqdır vә Cümә fәslindә qyd luduğu kimi pyğәmbәrlәr qәbirlәrindә diridirlәr.

Cümә fәslindә isә vs ibn vsin Pyğәmbәrdәn (s) nәql tdiyi hәdisi qyd dir. Hәdisdә dyilir: Hәqiqәtәn, әn fәzilәtli gün cümә günüdür dәm gün yrdılmış vә dünyy gәlmişdir. (İsrfilin hmını ydcq) şypur sәsi vә ildırım (qiymәt) gün lcqdır. n görә dә cümә günü mәnә ç slm göndәrin. Çünki sizin slmınız mәnә çtdırılır. Bu zmn ( hәzrәti mrql dinlәyәnlәr) sruşdulr: y llhın rәsulu! Sәnin bәdәnin çürüdüyü bir hld bizim slmımız sәnә ncә çtdırılır? Pyğәmbәr (s) buyurdu: llh, pyğәmbәrlәrin cәsәdlәrini (nlrın çürümәsini) yrә hrm tmişdir.

Әbu Dvud vә Nisi bu hәdisi sәhih sәnәdlә nәql tmişdir.

Әt-Tcul-cmu lil-üsul әsәrinin müәllifi mәlum hәdisi şәrh dәrkәn yzır: Pyğәmbәr (s) llhın әmri ilә n göndәrilәn slmlrı şidir vә bu slmlrl svinc hissi kçirir. Çünki hәzrәt qәbirdә diridir vә n slm göndәrәnlәrdәn rzı qlır. Dmәli, cümә günü Pyğәmbәrin (s) mәqmının yüksәldiyi gündür vә digәrlәrinin dә (öz növbәlәrindә) bu yüksәlişdә rlu vr. Lkin cümә günündәn bşq günlәrdә Pyğәmbәrә (s) göndәrilәn slmlr (bu iş üçün yrılmış) müәyyәn mәlәklәr vsitәsi ilә n çtdırılır.

bullh ibn Әvfinin İslm pyğәmbәrindәn (s) nәql tdiyi rәvyәtdә dyilir: Cümә günü mәnә ç slm göndәrin, çünki sizin slmlrınız mәnә çtdırılır vә mәn (nlrı) şidirәm. yni hәdisi Şfi vә İbn Mcә dә qyd tmişlәr. Bu mövzu ilә bğlı digәr mәsәlә isә ruhun Bәrzә lәmindәki idrkının bu dünydkı idrkındn dh güclü lmsıdır. llh-tәl bu hqd buyurur:

لَقَدْ كُنتَ فِي غَفْلَةٍ مِّنْ هَذَا فَكَشَفْنَا عَنكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ

(n blә dyilәcәkdir:) "Sәn (dünyd) bundn (bu müdhiş günә uğrycğındn) qfil idin. rtıq bu gün gözündәn pәrdәni götürdük. Sәn bu gün sәrrst görürsәn!

Sul: Pyğәmbәrdәn (s) nәql dilәn llh nun slmın cvb vrmәm üçün ruhumu gri döndәrir hәdisi ölümdәn snr hәyt lmdığın sübut dyilmi? (Çünki burd ruhun qyıdışındn söhbәt gdir. Yәni öncәdәn ruh y idi, snr qytrıldı).

Cvb: 1. Ç gümn ki, burd ruhun qyıtmsınd mәqsәd mәnәvi qyıdışdır. Yәni pyğәmbәrin (s) ruhu vәcd (kstz) hlınd, yüksәk fәn (hçlik) mәrhәlәsindә lduğu üçün n slm göndәrdikdә cvb vrmәk üçün ruh özünә gәlir (bir nlıq vәcd hlındn çıır. Ruhun qyıdışınd mәqsәd hç dә qәbirdә diri lmyıb slm vrildikdә ruhun bәdәnә qyıtmsı dyil). Öncә qyd tdiyimiz kimi Sübki dә bu fikri tәsdiqlәyir.

2. Digәr bir htiml görә, mәlum hәdis dinlәyicilәrin bş düşәcәyi tәrzdә dyilmişdir. Bu htiml görә hәdisdә, şitmәk vә cvb vrmәk üçün ruhun qyıdışının qçılmzlığı göstәrilmişdir. Yәni mәn tm lrq şidir vә lәcә dә cvb vrirәm. Sözügdәn hәdis tәsdiq dir ki, ruh ilk vrilәn slml bәdәnә qyıdır. İlk slm vrilmәdikdә isә ruh hәlә ilkin lınmış (bәdәndәn çırılmış) vәziyyәtdәdir. Dmәli, hç bir kimsә ikinci slm vrildikdә ilk slm cvb vrib ynidәn lınn (bәdәndәn çırıln) ruhun qyıdrq nun (ikinci slmın) cvbını ldığı qәnәtinә gәlmәmişdir. Hәdis, ylnız ruhun ilk slm vrildikdә (bәdәnә) qyıtdığını göstәrir. Çsylı slmlr zmnı (bәdәndәn) çırılrq hәr slmd ynidәn qyıtmsı mövzusund isә skitdir.

Bizim tiqdımız görә, (duymq, şitmәk vә s.) qüvvәlәr bütün ölülәrdә mövcuddur. Tәbii ki, di insnlr öldükdәn snr bu qüvvәlәrә mlikdirlәrsә, pyğәmbәrlәr dә bu hldn istisn dyillәr. Ölülәrin qәbirdә dirilmәsi (Bәrzә hәytı) qçılmzdır. Bu, hәdislәrdә tm lrq әks lunmuş vә sübut ytirilmişdir. Bşq sözlә dsәk, insn ölümdәn snr ölü lrq qlmır. Әksinә, rәvyәtlәr qәbir әzbının vә y rd syişin (hәzzin) lduğunu göstәrir. Bu iki hl insnın diri lmsındn sılıdır. Qyd tmәk lzımdır ki, insnd zcıq hәyt işığı yns, , bu әzb vә syişi hiss dә bilәr. Bunun üçün hç dә sübut htiyc duyulmur. Mötәzilә mәzhәbi rdıcıllrı d bu mövzud sübut htiyc lduğu qәnәtindәdirlәr.

Bütün bunlrı nәzәrә lrq İbn Tymiyyәyә (pyğәmbәrlәrdәn şәfәt dilәmәk düzgün dyil fikrinә) cvb lrq dyirik:

Birincisi, pyğәmbәrlәr qәbirdә diridirlәr. nlrdn şәfәt dilәmәk hç dә ölüdәn şәfәt dilәmәk dyil.

İkincisi, Qurnın çıqc buyurduğun görә şәhidlәr diridirlәr. Bildiyimiz kimi pyğәmbәrlik mәqmı şәhidlik mәqmındn üstündür. Hәtt hәdislәrdә limlәrin qәlәminin şәhidlәrin qnındn dh yüksәk mәqm mlik lduğu göstәrilir. Nәticә tibrı ilә llh ylund şәhid ln kimsә diridir. Dmәli, pyğәmbәrlәrin ruhu lındıqdn (bәdәndәn çıdıqdn) snr ynidәn griyә qyıdır vә nlr d şәhidlәr kimi llh dәrghınd diridirlәr.

Üçüncüsü, әgәr (nlrın) ölü lduqlrını, hç bir şәsin sәsini şitmәdiklәrini vә du tmәk iqtidrınd lmdıqlrını fәrz tsәk blә nlrdn du tmәlәrini istәmәk hç bir prblm törәtmir, әn әssı isә kfirliyә gәtirib çırmır. Bu kr şәsdәn, nun gördüyünü gümn dәrәk bir şyi umğını istәmәyimizә bәnzәyir.

Dördüncü, sәhbәlәr vә qyri sәhbәlәr Pyğәmbәrin (s) vәftındn snr hәzrәtdәn şәfәt dilәyir vә nlr üçün du tmәsini istәyirdilәr. Qynqlr görә, nlr nәinki pyğәmbәrlәrdәn, hәtt digәr әmәlislhlәrdәn blә şәfәt dilәmişlәr. nlrın şәfәt dilәmәk mәsәlәsinә bu şәkildә ynşmsı nun (şәfәtin) şәriәtә görә düzgün lduğunu göstәrir.

Bşincisi, ruh ölümdәn snr blә yşyır. , ölmәzdir. ndn du tmәsini istәmәk dim mümkündür. Fәri Rzi böyük Tәfsir әsәrindә قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي D: Ruh Rәbbimin әmrindәdir. yәsini şәrh dәrkәn ruhun ölmәzliyinin isbtı üçün bu yәyә әsslnmış vә bundn bşq n yddi dәlil gәtirmişdir. Bu dәlillәrdәn bir nçәsinә nәzәr slq:

1. Pyğәmbәr (s) ütbә әsnsınd buyurdu: Ölüm, cismi öz ğuşun ldıqc ruh cәsәdin bşı üzәrinә pәrvzlnır vә dyir: y әhli-әylım vә övldlrım! Qymyın düny mәnimlә yndığı kimi sizinlә dә ynsın. Bu hәdisdәn göründüyü kimi, ruh, insn öldükdәn snr d yşyır vә dәrk dir.

2. llh-tәl buyurur:

يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلَى رَبِّكِ رَاضِيَةً مَّرْضِيَّةً

(Qiymәt günü llh-tәl mömin kimsәyә blә buyurcqdır:) "y (öz imnındn, әmәlindәn vә llhın vәdindәn) tircәm ln kәs! (Vә y: "y ryın nәfs!") Dön Rәbbinә, sәn ndn rzı lrq, d sәndәn!

Bu yәdәn mәlum lur ki, llh tәrәf qyıdn bir vrlıq ölümdәn snr diridir. , llhdn rzı, llh d ndn rzıdır.

3. İslm pyğәmbәri (s) buyurur: llhın pyğәmbәrlәri ölmürlәr. nlr ylnız bir mәkndn digәrinә köçürlәr. Ölәn insnın qiymәti bşlnır. Digәr bir hәdisdә buyurur: Qәbir y Bhişt bğlrındn biri, y d Cәhәnnәm quyulrındn biridir. Bütün bu hәdislәr insnın ölümdәn snrkı hәytın sübutdur.

4. llh-tәl buyurur:

حَتَّىَ إِذَا جَاء أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لاَ يُفَرِّطُونَ ثُمَّ رُدُّواْ إِلَى اللّهِ مَوْلاَهُمُ الْحَقِّ

Nәhyәt, birinizin әcәli gәlib çtdıqd nun cnını (göndәrdiyimiz) mәlәklәr lr. nlr (öz vәzifәlәrindә) hç bir әyәr-әskikliyә yl vrmәzlәr! Snr insnlr llhın - özlәrinin hәqiqi itiyr shibinin hüzurun qytrılr.

Bu yәyә görә llh n tәrәf qyıdnlrın mövlsıdır. Dmәli, llh tәrәf qyıdn ruhsuz cәsәd dyil.

5. Bütün sәmvi dinlәr (Yәhudi, iristin, Zәrdüşt vә İslm), lәcә dә bütün qyri-sәmvi dinlәr (Hind, Rum vә s.) dünydn gdәnlәri üçün sәdәqә vrir, du uyur vә nlrın ziyrәtinә gdirlәr. Әgәr insn ölümdәn snr diri dyilsә, nlr üçün sәdәqә vrmәk, du tmәk vә ziyrәtlәrinә gtmәk fydsızdır. Bu sәdәqә, du vә ziyrәtdә ln ykdillik pk, sğlm fitrәtin insnın ylnız cәsәddәn ibrәt lmdığın, ölümün mhiyyәtinin nu ğuşun lmdığın vә ölәnin ylnız cәsәd lduğun şәhdәt vrdiyinә sübutdur.

Yurıd qyd lunnlrdn nәticә lırıq ki, hәr bir insnd yrdılış tibrı ilә mövcud ln pk fitrәt ölümdәn snrkı hәytı tәsdiq dir. Bundn bşq yә vә rәvyәtlәr dә ruhun ölmәzliyini tәsdiq dir. Dmәli, (Qurnın, hәdislәrin vә fitrәtin şәhdәti ilә) diri ln mömin ruhlrdn du vә şәfәt dilәmәk mniәsizdir vә hç bir küfr, şirk, bidәt vә s.-yә id lmur. Vәhhbilәrin bu şәkildә dnışmlrı, nlrın pk fitrәtә mürciәt tmәdiklәrini vә Qurn, hәdis hqqınd sәthi biliyә mlik lduqlrını göstәrir.


Sübkidәn sruşdulr: Ruhlr cәsәd kimi rdn gdirmi? , cvb vrdi: Ruh hqqınd iki nöqtyi-nәzәri qyd tmәk lr; filsflrın vә fәqihlәrin nöqtyi-nәzәrlәri.

Bütün pyğәmbәrlәr ykdilliklә ruhun bәdәndәn yrıldıqdn snr yşdığını bildirmişlәr. Bu, bütün dinlәrin qәbul tdiyi ykdil fikirdir vә bunun әksi sübut dilmәmişdir. Fәr Rzi bu hqd yzır: Filsflrın bu növ әqli (rsinl) mәsәlәlәr hqqınd (ruhun ölmәzliyi hqqınd) söylәdiklәrini pyğәmbәrlәrin vә digәr filsflrın ümumilikdә söylәdiklәri ilә birgә nәzәrә lsq ruhun ölmәzliyinә әmin l bilәrik. Fәr Rzinin ümumilikdә ifdәsindәn istifdә tmәsi vә bununl d pyğәmbәrlәrdәn hnsınıns bu fikirdә lmdığın yhm vurmsı, döğrusu, tәәccüb dğurur. Bu yhm yrsizdir vә fikrimcә nun mәqsәdi bu dyil. Çünki sözünün әvvәlindә pyğәmbәrlәrin bütünlüklә ruhun ölmәzliyini qәbul tdiklәrini vurğulmış vә ümumiyyәtlә ruhun bәdәndәn yrıldıqdn snr yşmsın tiqd bәslәmәyi vcib hsb tmişdir. Bun sübut kimi isә sәmvi din vә kitblrd (üsusilә çsylı hәdis vә yәlәrdә) bu mәsәlәnin öz әksini tpmsıdır. Müsәlmnlrdn bu mәsәlәyә şәk-şübhә ilә ynşn lmyıb. Blә ki, bütün ölülәrin ölümdәn snrkı hәytı hqqınd limlәrimiz rsınd ykdil rәy mövcuddur.

nlrın fikrincә وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ yәsi şәhidlәrә mәsus dyil. yә kfirlәrin ölümdәn snrkı hәytın lmmsı vә insnın ölümlә mәhv lmsı hqqındkı fikirlәrini inkr tmәk mәqsәdi dşıyır. Әlbәttә, qyd tmәk lzımdır ki, ölülәrin hәytı fәrqlidir. Mәsәlәn, şәhidin ölümdәn snrkı yşmı, möminin ölümdәn snrkı yşmın nisbәtdә dh möhtәşәmdir. Kfirin yşmı isә çәkdiyi әzblr görә dh cıncqlıdır. Lkin bütün bunlr hmısı bir şydә, (ölümdәn snrkı) hәytd müştәrәkdirlәr. Bәzi cәsәdlәr çürüyür, bәzilәri çürümür, ruh isә hәr hld yşyır. Bu, İslm dininin iddisıdır. Qurn yәlәrini vә hәdislәri rşdırdıqd bu mövzunun lduqc ydın lduğunu vә bununl d hmı tәrәfindәn qәbul dilәn ümumdini bir prinsip lduğunu müşhidә dirik. lә bun görә dә ruhlr ölmәz lduğu bir hld vәhhbilәrin kiminsә pyğәmbәrlәrin, övliylrın vә әmәlislhlәrin ruhun tәvәssül tmәlәrini kfirlik hsb tmәlәri әsssızdır. Әgәr nlrın bun dәlili ndnlıqlrı, yә vә rәvyәtlәri ytәrincә rşdırmmlrı ls, bunu bilmәyәrәkdәn lduğu hld üzrlü hsb tmәk lr. Әks tәqdirdә nlr hç bir üzr gәtirә bilmәzlәr.

ltıncı, ölülәrin şidib-şitmәmәlәrinә tiqd bәslәmәk nә dinin әsslı prinsiplәri sırsın dildir, nә dә dinin (tiqd bәslәmәsi) vcib ln mәsәlәlәrindәndir. lә bun görә dә nun әksini qәbul dәnlәr bidәtçi dyillәr. Әksinә, blә mәsәlәlәrә tiqdlı lnlr, tiqdlrı düzgün lduqd svb qzncq, ynlış lduqd isә üzrlü hsb luncqlr. Hәr hld nun zәrәrinә lcq bir şy ydur. Mәsәlәnin bu şәkildә qyuluşu Sәhih vә Sünәn kitblrınd d öz әksini tpmışdır. Bütün dyilәnlәrdәn blә bir nәticә lırıq ki, bu tiqd kfirliyә vә y hәr hnsı bir günh sәbәb lmur. Әgәr blә dyilsә, nә üçün Fәr Rzi: Ruh ölmәzdir. Ölü ilә bğlı du, ziyrәt, nәzir, sәdәqә vә s. ruhun ölmәz lduğu üçündür - dyә bildirmişdir. Blә ln hld Fәr Rzini kfir, müşrik vә y bidәtçimi dlndırmlıyıq? Yri gәlmişkәn qyd dәk ki, tәfsirçilәr dә فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ Bu gün sәnin bәdәnini ils dәcәyik yәsini şәrh dәrkәn nun insn nәfsinin bәdәni ilә fәrqli lduğun çıqc işrә lduğunu bildirmişlәr.


1.Әnәs dyir: Pyğәmbәrdәn (s) qiymәtdә mәni şәfәt tmәsini istәdim. , mәnim bu ricmı qәbul tdi vә buyurdu: Mәn bunu dәcәyәm. Ddim: Sizi hrd trmlıym? Buyurdu: Sirtın kәnrınd.

Svd ibn Qrib Pyğәmbәrin (s) ynın gәldi vә şr uyrq hәzrәtdәn şәfәt dilәdi: y pyğәmbәr (s) qiymәt günü mәnә şәfәt dәrsәn. Şәfәt günü bşqlrının Svd ibn Qәribә urm dәnәsi qәdәr blә fydsı dәymәyәcәk.

1. İbn bbs dyir: Әli (ә) Pyğәmbәrә (s) qüsl vrdikdәn snr buyurdu: tm, nm sәnә fәd lsun! Sәn yşdığın müddәtdә vә vәft tdikdәn snr, hәr iki hld pk vә pkizәsәn. Bizi llh dәrghınd yd t!

2.Әbu Bәkr Pyğәmbәrin kәfәnini kәnr çәkәrәk nu öpdü vә Әlinin (ә) sözünü tәkrr tdi.

3. Ömәr ibn әttbın ilfәti dönәmindә qurqlıq idi. Pyğәmbәrin (s) sәhbәlәrindәn ln Bill ibn Hris hәzrәtin qәbri üzәrinә gәlib ddi: y llhın lçisi! Ümmәtin hәlk lmq üzrәdir. Du dәrәk nlr üçün (llhdn) yğış yğmsını istә! Snrdn Pyğәmbәr (s) nun yuusun girib tzliklә yğış yğcğını bildirdi.

Hәdisdәn göründüyü kimi Bәrzәdә ln Pyğәmbәrdәn (s) yğış yğmsı üçün du tmәsinin istәnilmәsi vә hәzrәtin du tmәsi mnәsizdir. Pyğәmbәr (s), ndn bir şy istәnildiyi zmn nu duyur. Dünyd Pyğәmbәrdәn (s) bir şy dilәmәk şirk, küfr vә y bidәt lmdığı kimi Bәrzәdә dә yni şylәri dilәmәk şirk, küfr vә bidәt dyil. Әgәr myitdәn şәfәt dilәmәyin n ibdәt lduğu üçün iczәli dyil dyilәrsә, cvbımız blә lr: Diridәn bu şәkildә şәfәt dilәmәk ibdәtdirmi? Bu sul vrdiyiniz istәnilәn cvb ölüyә dә iddir. Siz diridәn şәfәt dilәmәyi iczәli hsb dirsiniz. Qrşıy qyduğunuz bu sul sizә dә ünvnln bilәr. Bütün bu sübutlrdn snr rtıq vәhhbilәrin şәfәt tzisinin hrmlığı ilә bğlı hәr hnsı bir fikir irәli sürmәlәri mümkün dyil.

Vәhhbilәrin iddilrı içindә digәr mrqlı müddә d bu növ şәfәtin hç bir sәhbә vә tbi tәrәfindәn dilmәdiyidir. nlrın bu növ fәtvlrı sәhbәlәrin hәyt tәrzini tәcәssüm tdirәn qynqlrdn mәlumtsızlıqlrını vә iddilrının ndnlıqdn, svdsızlıqdn qynqlndığını göstәrir.

Әtrflı mәlumt üçün b: Kәşfül-irtiyb fi әtbi-Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhb. B: әl-Mizn , c. 2, sәh. 89. Yusif, 2. Sd, 29. Hәcc, 29. Hәcc, 33. Bihrul-әnvr, c. 99, sәh. 58. Zumәr, 17-18. Bu mәzhәbin kökündә dynn sәrt (kbud) vә qyri-insni dvrnışlrı nlrın Әfqnıstn vә Pkistnd törәtdiklәri trrr ktlrind müşhidә tmәk lr. Әl-Qәdir, c. 5, sәh. 148; Müstәdrәkü-Hkim, 560/4; Zәhәbi Tәlis әsәrindә bu hәdisi sәhih hsb tmişdir. B: әl-itәt, c. 2, sәh. 58. Әbu Bәkr Bqillni (vәft-403), Әbu Bәkr Byhәqi (vәft-458), İbn Furәk (vәft-406). әl-itәt, c. 2, sәh. 58. Th, 5. B: Syid Әli Milni, İbn Tymiyyә vә İmm Әli (ә). Sәh. 93-96. Bәli, vәhhbilәrin Tif şәhәrinә hücumu zmnı Qurn, Sәhih-Buri vә Müslimin nüsәlәri küçә-bzr tökülmüşdü. Әl-Fәcrüs-sdiq, sәh. 22 (Kitbın ön sözündә Zәhәbinin bütün sözlәri qyd lunmuşdur). Vә İbn Kәsir. Kәşfül-irtiyb, sәh. 8-9. Dyilәnә görә, dörd il Bәsrәdә, bş il Bğddd, bir il Kürdüstnd, iki il Hәmәdnd, bir müddәt isә İsfhn vә Qum şәhәrlәrindә yşmışdır. Әl-Fütuhtul-islmi, c. 1, sәh. 364. Hicz hkim ln bugünkü Sәud süllәsinin ilk nümyәndәsı. Kәşfül-irtiyb. Mәqsәd Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbdır. Musuәtül-әtәbtül-müqәddәsә, c. 6, sәh. 228 vә c. 8, sәh. 272. Tәkmilәtus-syfis-sәqil, Mәhәmmәd Kövsәri Misiri (v. 1371). , bu ibrәlәri Qzi Bürhnәddin ibn Cәmәtin әlyzmsındn, İbn Cәmәt dә Hfiz Әbu Sәid ibn әl-Әlinin әlyzmsindn, d Zәhәbinin әlyzmsındn iqtibs tmişdir. Әlfurqn әsәrindә (sәh. 129) bu ibrәlәrin bir hissәsini qyd tmişdir. Bundn bşq әl-Qәdir әsәrindә dә (c. 5, sәh. 89) qyd lunmuşdur. Bәzilәri zrl bu kitbın Zәhәbiyә id lmdığını sübut ytirmәk istәmişlәr. Lkin bu hqd dnişmq, kitbın Zәhәbiyә id lduğunu inkr tmәk fydsızdır. Hәzrәt Әli (s) bu şür hqqınd buyurur: Bu, Qurn yәsi ilә müvfiq lduğu üçün hqq sözdür, mm mәqsәd ynlışdır. Çünki nlrın bu şürı vrmәkdә mәqsәdi ylnız llhın yr üzündә hkimiyyәti әlә lmsı vә ndn bşq hç bir kimsәnin hkimiyyәtdә lmmsı idi. Tәbii ki, llhın insnlr rsınd hkimiyyәti şәsәn özü idrә tmәsi nun cisim lmsını tәlәb dәn bışdır. Hqqınd söhbәt çdığımız bu sәhbә bdullh ibn әbbdır. Hnsı ki әvriclәr nu Rmzn yınd ruc lduğu hld vә bynundn Qurn sılmış vәziyyәtdә şәhdәtә ytirdilәr. nun hmilә ln hәyt yldşını isә q ını yrrq qәtlә ytirdilәr. Bu qәtllәrin sәbәbi iki nәfәrin Әliyә (ә) qrşı çımmlrı idi. ricilәr utnmdn n ddilәr: Bynundn sdığın Qurn bizә sәni öldürmәyi әmr dir. , çy kәnrınd öldürüldü vә qnı çy ıdıldı. nlrın çsylı cinyәtlәrindәn biri dә müsәlmn qdınlrını әsir götürәrәk öz rlrınd lıb-stmlrı idi. nlr bir dәfә bir qdını әsir götürәrәk stmq üçun müzidәyә (uksin, hәrrc) qyuldu. Müzyidә zmnı qiymәti qәdәr rtırdılr ki, nәhyәt nlrdn biri yğ durub әsir götürülmüş qdını qәtlә ytirdi vә ddi: , kfirdir. z qlmışdı bizim rmız fitnә slsın. n görә dә öldürülmәli idi (Kәşfül-irtiyb, sәh. 97). Bir qrup müsәlmn ricilәrlә qrşılşdı. ricilәr nlrdn kim lduqlrını sruşdulr. Müsәlmnlrdn biri vәziyyәtin nә yrdә ldğunu bilib qrupun sözçüsü kimi önә çııb ddi: Biz әhli-kitbdnıq (yәni digәr ilhi dinlәrә mәnsub lnlrdnıq) vә sizә pәnh gәtirmişik. Mәqsәdimiz sizdәn Qurn öyrәnib öz vilyәtimizdә tәbliğ tmәkdir. ricilәr: Sizin tәhlükәsizliyinizin tәmin lunmsı Pyğәmbәrin (s) öhdәsinә düşür - dyib nlr Qurndn bәzi şylәri öyrәtdilәr vә bir nçә nәfәri nlrı yşdıqlrı vilyәtә dğru bәlәdçilik tmәk üçün yırdılr (әs-Sirәtül-Hәlәbiyyә, 3, sәh. 140). Cin, 18. Buri, c. 4, sәh. 194. Kәşfül-irtiyb, sәh. 124. Nis, 94. Әd-Dürrül-mәnsur, c. 2, sәh. 357; Mәcmәul-bәyn, c. 3, sәh. 149. Müsnәdi-Әhmәd, c. 2, sәh. 18; әl-Cmius-sәhih, c. 4, sәh. 481. Mәrhum Әmin Kәşful-irtiyb әsәrindә yzır: Dindә dәrinә gtmәk nu llhın istәmәdiyi şәkildә çәtinlәşdirmәkdir. Müsnәdi-Әhmәd, c. 2, sәh. 18; әl-Cmius-sәhih, c. 4, sәh. 481. Burd uculr bu rәvyәt hqqind әtrflı mәlumt vrmәk yrinә düşәrdı. Öncә qyd dәk ki, әhli-sunnә qynqlrınd qyd lunmuş rәvyәtlәri lduğu kimi diqqәtinizә çtdırcğıq. Әhmәd Hәnbәl Müsnәd әsәrindә İbn Ömәrdәn nәql dir: اللهم بارك لنا في شامنا اللهم بارك لنا في يمننا قالوا و في نجدنا قال اللهم بارك لنا في شامنا اللهم بارك لنا في يمننا قالوا و في نجدنا قال هنالك الزلزال والفتن منها او قال بها يطلع قرن الشيطان Buri әl-Fitәn әsәrindә İbn Ömәrdәn nәql dir: ذكر النبي (ص) اللهم بارك لنا في شامنا اللهم بارك لنا في يمننا قالوا با رسول الله وفي نجدنا فاظنه قال في ثلاثة هنالك الزلزال وبها يطلع قرن الشيطانظ Hәmin rәvyәti Tirmizi Mәnqib Müslim isә Sәhih әsәrindә Pyğәmbәrdәn (s) nәql dir: وهو (نبي( ص) ) مستقبل المشرق يقل رأس الكفر من ها هنا من حيث يطلع قرن الشيطان Burinin әl-Fitәn әsәrindә İbn Ömәrdәn nәql tdiyi rәvyәtdә dyilir: ) انه (ص) قال الي جنب المنبر فقال الفتنة هاهنا الفتنة هاهنا من حيث يطلع قرن الشيطان قرن الشمس Ynә rd İbn Ömәrdәn nәql lunur: Pyğәmbәr (s) üzünü şәrqә tәrәf tutrq buyurdu: ألا ان الفتنة ها هنا من حيث يطلع قرن الشيطان Mlik Müvәttә әsәrindә İbn Ömәrdәn nәql dir: رأيت رسول الله (ص)-يشير-الي المشرق و يقول لها ان الفتنة ها هنا ان الفتنة من حيث يطلع قرن الشيطان Digәr rәvyәtdә dyilir: الايمان والكفر قبل المشرق و غلظ القلوب والجفاء في المشرق والايمان في اهل الحجاز İlk iki hәdisdә Nәcdin dı çәkilmişdir vә bu snrkı hәdislәrdә qyd lunn şәrq sözünu şәrh dir. Çünki Nәcd Mәdinә şәhәrinin şәrqindә yrlәşir. Bәzi vәhhbilәr әl-yğ düşüb Pyğәmbәrin (s) yişәyә buyurduğu حوأب-ı yzduqlrı kimi bu hәdisi dә mütәlif mәnlr yzur vә dyirlәr: Nәcddәn mәqsәd İrqdır vә Hiczın yurı hissәsindә yrlәşir. Çünki Nәcd lüğәt kitblrınd الشرق من الارض nlmınd işlәdilmişdir. Vәhhbilәrin bu sözü sud bğuln dmın әl-ql trq çblmsın bәnzәyir. Çünki (әrәb dilindә) Nәcd sözü hç bir qydsiz işlәdilirsә, qәdim dövrlәrdәn günümüzәdәk (snrlr vәhhbiliyin mәskәni ln) Nәcd nәzәrdә tutulur. rnın әhlisi Nәcdiyyun (nәcdlilәr), pdşhı Nәcd sultnı, dövlәt tipi isә Nәcd sultnlığı kimi triin yddşın hәkk dilmişdir. Digәr tәrәfdәn dilçilәr nlrın iddilrının tm әksini dyirlәr. Qmus kitbınd dyilir: النجد ما اشرف من الارض اسفله العراق والشام و اوله من جهة الحجاز لاات عرق Vәhhbilәr isә bu izhın ylnız الشرق من الارض hissәsi ilә kifyәtlәnmişlәr. Sihh kitbınd dyilir: النجد من بلاد العرب و هو الغور والغورتهامة وكل ما ارتفع من تهامة الي الارض العراق فهو نجد Misbh kitbınd dyilir: معروفة من ديارل العرب مما يلي العراق وليست من الحجاز و ان كانت من جزيرت العرب نجد من بلاد Bütün bunlr Nәcdin İrq lmdığını çıq şәkildә göstәrir. Tәbii ki, Nәcd, Hicz, Şm vә y Yәmәn dә dyildir. Bu, yurıd qyd lunn rәvyәtlәrdә dә öz әksini tpmışdır. الاموى ابيوردى bir şrindә dyir: فانك ان اعرقت والقلب منجد فدمت ولم تشمم عرارأ ولا زندا Bu şrdә İrql Nәcd qrşı-qrşıy qyulmuş vә biri digәrindәn fәrqlәndirilmişdir. Sözü gdәn hәdislәri vәhhbilәrә id dәnlәrdәn biri dә Mәhәmmәd ibn Әbdül-Vәhhbın qrdşı Sülymn ibn Әbdül-Vәhhbdır. , dyir: و مما يدل على بطلان مذهبكم ما في صحيحين رأس الكفر نحو المشرق Sözlәrinin snund isә dyir: اشهد ان رسول الله (ص) لصادق لقد ادى الامانة وبلغ الرسالة (Kәşfül-irtiyb, sәh. 100-120). Müsnәdi-Әhmәd, c. 2, sәh. 81. Qmusul-lüğәt, sәh. c. 3, sәh. 382. Vәhhbilәrin bu kimi fәtvlr әl tdıqlrını gördükdә blә bir sul hqqınd düşünmәli luruq; Nә üçün vәhhbilәr, hәtt öz dörd mәzәhәblәrindәn kәnr çırq sözü gdәn fәtvlr әl tırlr? Bu sulın qıs cvbı budur ki, nlr lm vә ictihd qpısının bğlnmsı fikrini rәdd dir vә mәşhur dörd mәzhәbә sdiq qlcqlrın mәcbur lmdıqlrını hsb dirlәr. nlr özlәrini sәlәfi hәnbәli dlndırmlrın bmyrq, bu mәzhәbә әks fәtvlr vrirlәr. İbn Әbdül-Vәhhbl yni dövrdә yşmış Mәhәmmәd ibn İsmyıl Tәthirül-tiqd rislәsindә yzır: Dörd mәzhәbin fәqihlәri mәlum dörd nәfәrdәn snr (Әbu Hәnifә, Şfi, Mliki, Hәnbәli) çıış ylunu ictihdd gördülәr. Mәhәmmәd ibn İsmyıl tәrәfindәn irәli sürülәn bu fikir ynlış vә lduqc svdsız fikirdir. İbn Әbdül-Vәhhbın nәvәlәrindәn ln Mәhәmmәd ibn Әbdül-Lәtif yzır. Bizim mәzhәbimiz Әhmәd ibn Hәnbәlin mәzhәbidir. Biz ictihd iddisınd dyilik. Pyğәmbәrin (s) sünnәsinin düzgünlüyünә әmin lduqd n düzgün şәkildә әmәl dir vә hç bir kәsin sözünü vә y tdığı ddımı ndn önә kçirmirik. zcıq diqqәt ytirdikdә nun bu sözü dmәklә ictihd iddisınd lduğu ydınlşır. Çünki nlrın әldә tdiklәri sünnәni y şәsәn Pyğәmbәrin (s) özündәn, hәzrәtin dilindәn şitmişlәr, yud d mütvtir şәkildә nәql dilmişdir. Әgәr mütәvtir şәkildә nәql lunubs, ncә lur ki, bşqlrın mәfi qlmış vә mәhz sizә gәlib çtmışdır. Tәbii ki, bu qyri-mümkündür. Әgәr zәnn, gümn ylu ilә әldә lunmuş ls, bu zәnnin, gümnın hәdisin sәnәdindә, yud d ifdә tdiyi mәnd lmsındn sılı lmyrq, hәr hld gümn әsslnır vә n әmәl tmәk llh tәrәfindәn qdğn lunmuşdur. Tәbii ki, zәnnә, gümn әsslnn hәdisin lmi bımdn hç bir dәyәri ydur vә lә bun görә dә ictihd әsslnmlı vә ictihdl nәticәlәnmәlidir. Blә ln hld nә üçün siz nәss qrşısın ictihdl çıırsınız? Hnsı ki, nun hç bir lmi dәyәri ydur. Zumәr, 3. Şәfәtin mhiyyәti, әslindә, şәfәt lunmq istәyәn şәsin lәyqәtinin, qbiliyyәtinin tmmlnmsı, lzımi sәviyyәyә yüksәlmәsindәn ibrәtdir. Yәni şәfәtçi lә bir iş görür ki, şәfәt lunmq istәyәn şәsin nöqsnlılığı sıfr nir vә lzımi şәkildә tәkmillәşir. ğlın hökmünә görә kmil lmyn hәr hnsıs bir vrlıq tm kmil mәnbәdәn bәhrәlәnmәli vә tәkmillәşmәlidir. Әgәr bu tәkmillәşmә prssi üçün kifyәt qәdәr qbiliyyәtә mlik dyilsә, mütәlif vsitәlәrlә bu qbiliyyәt vә istdd yiyәlәnmәlidir. Bu hç bir qnun nәinki zidd dyil, әksinә ğlın gәldiyi qәnәtin tәlәbidir. Bşq sözlә, şәfәtin mәnsı bu dyil ki, kimsә nöqsnlı vәziyyәtdә vә hç bir şәrtin mövcud lmdığı hld nun üçün dilәn şәfәt qәbul luncq, әksinә şәfәt, günhkr şәsin, özünü tәkmillәşdirmәsi, islh tmәsi vә bu yll hqqınd görülәcәk cәz tәdbirini rdn qldırılmsı dmәkdir. Mәsәlәn, istisq nmzı (qurqlıq zmnı yğış yğmsı üçün qılınn nmz) qılındıqdn snr yğışın yğmsı hvd hç bir dәyişiklik prmdn bş vrmir, әksinә öncә llh-tәl yğışın yğm sәbәblәrini mydn gәtirir, snr isә tәbii yll yğış yğır. Misl üçün külәyә buludu (qurqlıqdn) d tutub ynn istiqmәtә prmsı göstәrişini vrir: ﴾ بَلَدٍ مَّيِّتٍ وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَسُقْنَاهُ إِلَى ﴿ Buludlrı hәrәkәtә gәtirәn külәklәri llhdır göndәrәn! Biz ( buludlrı) quru (ölü) bir mәmlәkәtә tәrәf qvub, öldükdәn snr trpğı nunl dirildirik (Ftir, 9). Burd blә bir sul әtrfınd düşünmәli luruq: Ylnız şәfәtçi htirmının, nun tәsir qüvvәsinin şәfәt lunmq rzusund ln nöqsnlı vsitә ilә birgәlәşmәsi şәfәtin qәbul lunmsı üçün ytәrlidirmi? Cvb: şәsi şәfәt tmәk llh-tәlnın rizyәtini cәlb dә bilәr ki, nun tiqdı ümumi din әttindәn çımsın. mm tiqdı, dinә bğlılığı llhın rizyәtini cәlb tmәyәn şәs (yәdә qyd lunn küfr sözü bun misldır; ﴾ وَلَا يَرْضَى لِعِبَادِهِ الْكُفْرَ ﴿ Zumәr, 7) ls, hç bir zmn şәfәt lunmz. llhın rzılığı ln din İslm dinidir; ﴾ إِنَّ الدِّينَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ ﴿ (li-İmrn, 19). Dmәli, şәfәt lunmq istәyәn insn dinә innır, lkin әmәlislh dyilsә, zmn şәfәt lun yәni bğışln bilәr. Furqn, 70. Furqn, 23. Zumәr, 53. Dünyd әn tәsirli şәfәtçi tövbәdir. Çünki dünyd mövcud ln pyğәmbәrlәr, mәlәklәr vә s. bu kimi digәr şәfәtçilәrin tәsir dirәsi şirki çımq şәrti ilә qln bütün günhlrı әhtә dir vә Ylnız günh bulşmış müsәlmnlr id lur. Blә ki, Qurnd tövbә surәsindә (yә 113) buyurulur: ﴿ مَا كَانَ لِلنَّبِيِّ وَالَّذِينَ آمَنُواْ أَن يَسْتَغْفِرُواْ لِلْمُشْرِكِينَ ﴾ Pyğәmbәrә vә imn gәtirәnlәrә müşriklәr üçün bğışlnm dilәmәk yrşmz! Nәhcül-bәlğәdә isә (hikmәt, 371) dyilir:لا شفيع انجح من التوبة Әlbәttә, qyd tmәk lzımdır ki, pyğәmbәrlәr, mәlәklәr vә s. şәfәtçilәrin tövbә ilә fәrqi tövbәnin şәfәtinin Ylnız dünyy, nlrın şәfәtinin isә hәm dünyy, hәm dә irәtә id lmsınddır. Bu hqd Qurnd buyurulur: ﴿ وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّى إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الآنَ وَلاَ الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ ﴾ Günh işlәr görmәkdә dvm dәrәk ölüm ytişәn nd: "Mәn indi tövbә tdim" -dyәnlәrin vә kfir lrq ölәnlәrin tövbәsi qәbul lunmz (Nis, 18). اليوم عمل ولا حساب وغدا حساب ولا عمل (Bihrul-әnvr, c. 84). Hәdid, 22. Midә, 9. Midә, 16. واعلموا انه شافع مشفع وقائل مصدق وانه من شفع له القرآن ويوم القيمة شفيع فيه ومن محل به القرآن يوم القيامة صدق عليه Bilin ki, Qurn, şәfәti qәbul lunn şәfәtçi, sözü dinlәnilәn, şidilәn sözçüdür. Qiymәt günü, Qurn, kimin üçün şәfәt tsә, şәfәti qәbul dilәcәk, kimdәn şikyәt tsә, kimin әlyhinә şhidlik tsә, qәbul luncq (Nәhcül-bәlğә, ütbә. 185). Nis, 64. Ğfir, 7. Şur, 5. Bәqәrә, 286. Әnbiy, 26. Әnbiy, 28. Nәcm, 26. Zuruf, 86. Vәhhbilәr şәfәtin әqli bımdn qyri-mümkün lduğunu iddi dir vә şәfәt mәsәlәsinә bir nçә ird dirlәr. Mәrhum Әllmә Tәbtәbi blә irdlrın sәkkizini qyd tmiş vә tutrlı cvblrl rәdd tmişdir. Bu irdlrın bir nçәsinә nәzәr slq: Birinci ird: Günhkrı şәfәt tmәk nun üçün nәzәrdә tutuln cәznı rdn qldırmq dmәkdir. Әgәr nәzәrdә tutuln cәznın götürülmәsi әdlәtdirsә, dmәli, cәz zülmdür. Әgәr cәz zülmdürsә, dmәli, bәzi pyğәmbәrlәrin öz ümmәtlәri üçün cәz istәmәlәri dә zülmdür. Bşq sözlә dsәk, cәz y zülmdür, y әdlәt. Әgәr zülmdürsә, llh tәrәfindәn hәr hnsı bir günhkr üçün cәz tәdbirinin nәzәrdә tutulmsı (vә y icrsı) d zülmdür. Hlbuki llh-tәl hç kimә zülm tmir. ﴾ وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا ﴿ (Kәhf, 49). Әgәr cәz tәdbirinin rdn qldırılmsı zülmdürsә, dmәli, cәz tәdbirinin mövcudluğu әdlәtdir. Әgәr cәznın mövcudluğu әdlәtdirsә, blә ln hld şәfәtә nә htiyc vr? Cvb: Mәrhum Әllmә bu ird cvb lrq yzır: Cәz tәdbirinin rdn qldırılmsı hökmü cәzlndırılmq kimi qyd lunn birinci hökmә zidd (kntrdiktr) hökm dyil. Әksinә, günhkr, cәzlndırılm nlyışının әhtәsindәn ric dilәrәk llhın rәhmәtinә dil lur. Burd hç bir hökmün istisn dildiyindәn söhbәt gdә bilmәz. Bşq sözlә dsәk, cәz tәdbirinin rdn qldırılmsı әdlәtdir, yud zülm tәqsimi (yırıcı, dizyuktiv) hökmündә qrşı-qrşıy qyuln әdlәt vә zülm nlyışlrı zidd (kntrdiktr) münsibәtdә ln nlyışlr dyil. lә bun görә dә üçüncünü istisn qnununun әhtә dirәsindәn ricdir. Bu tәqsimi (yırıcı, dizyuktiv) hökmdә özünә yr ln әdlәt vә zülm nlyışlrı (iqrrilik vә inkrilik tibrı ilә) әks (kntrr) münsibәtdә ln nlyışlrdır. Mәhz lә bun görә dә hәr ikisinin yni zmnd hәqiqi dyil, yln lmsı mümkündür. Çünki cәz tәdbirinin rdn qldırılmsı әdlәt vә zülmdәn fәrqli lrq bir növ fәzilәt vә mәrhәmәt l bilәr. Blә lduqd nә әdlәt, nә dә zülm hәqiqi lmur, nәticәdә isә cәz tәdbirinin rdn qldırılmsı әdlәtdәn bir pillә yurıd durn fәzilәt qismindә çıış dir vә zülm nlyışının d әhtәsindәn ric lur. İkinci ird: Şәfәt, llh-tlnın (yrdılışd nәzәrdә tutduğu) qyd-qnunlrın pzulmsın gәtirib çırır. Blә ki, llh-tl icr dilmәsi üçün hәr hnsı bir qnun nәzәrdә tutmuş vә hәmin qnun pzulduqd qnun pzuntusun yl vrәn kimsәnin cәzlndırılmsı qçılmzdır. Bu, llhın nәzәrdә tutduğu vә Qurnın hç bir zmn dәyişmәdiyini buyurduğu ﴾ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا ﴿ (Y Pyğәmbәr!) Sәn llhın qyduğu qyd-qnund hç bir dәyişiklik tpmzsn! (Ftir, 43) ilhi qyd-qnundur. Hlbuki, şәfәt bu ilhi qyd-qnun qrşıdır. Cvb: Әllmә Tәbәtәbi bu ird cvb lrq Pyğәmbәrdәn (s) nәql lunn bir hәdisә istind dir. Hәdisdә dyilir: یأبی الله أن یجری الأمور إلا بأسبابها llh-tl hәr bir işi ylnız nun sәbәblәrinә müvfiq lrq hәyt kçirir. Hәdisdәn lınn nәticәyә görә, llh-tlnın cәz tәdbiri görmәsinin mütәlif sәbәblәri l bilәr. Qnun pzuntusu bu sәbәblәrin ylnız biridir (Dmәli, şәfәt digәr sәbәblәri rdn qldırrq cәz tәdbirinin götürülmәsinә sәbәb l bilәr). Bundn bşq vәhhbilәrin bu istindı әqli bımdn ynlışdır. Çünki yәdә ilhi qyd-qnunlrın dәyişmәzliyindәn söhbәt gdir. Lkin şәfәtin qәbul lunmsının ilhi qyd-qnunun pzulmsı lub-lmdığı mәlum yәdә göstәrilmir. Bşq sözlә dsәk, llh-tlnın dim әdlәti ilә dvrnmsı, mәrhәmәt vә mhribnlıq tributlrı lmmsı fikri tmmilә ynlışdır. Bütün dәlillәr bu fikrin әlyhinәdir. Çünki bşlıc ilhi qyd-qnunlrın biri llh-tlnın (bәndәlәri ilә) dim öz tributlrın müvfiq şәkildә dvrnmsıdır. Әdlәt nlyışının ilhi tribut lduğu kimi, mәrhәmәt, mhribnlıq, bğışlm vә s. nlyışlr d bşlıc ilhi tributlrdndır. Üçüncü ird: Bu ird Rәşid Rznın әl-Mәnr әsәrindә qyd dilmişdir. yzır: di hәytd hәr hnsı bir dövlәt nümyәndәsinә bir cinyәtkr üçün şәfәt dildikdә vә , әdlәtsiz lduqd hkim qnunlrı dyil, şәsi әlqәlәri nәzәrә lır vә bun müvfiq şәkildә әmәl dir. Blә ln hld mütәlif sübutlr gәtirәrәk nun fikrini dә dәyişmәk lr, sırf dstluq әlqәlәrini dә nәzәrә çtdırıb duyğulrını d dәyişmәk lr. Әgәr hәmin dövlәt nümyәndәsi әdlәtlidirsә, ylnız nun fikrini dәyişmәk mümkündür, duyğulrını digәr istiqmәtә yönәltmәk tәbii ki, mümkün dyil. Hlbuki, bu iki hlın hәr biri llh nisbәtdә ynlışdır. Çünki bu ylnız llhın irdәsini dәyişmәklә hәyt kçә bilәr, hnsı ki, llhın irdәsini dәyişmәk hç bir şәkildә mümkün dyil. Cvb: llh-tlnın lm tributundn (sifәtindәn) söhbәt çdıqd iki növ lmi qyd tmәk lzımdır: Zti (substnsinl, ztının gәrәyi, zәrurәti ln әzәli) lm vә qyri-zti, llh-tlnın ztı lmyıb n әlvә ln, cüzi lm. Şәfәt llhın әzәli lmindә hç bir dәyişikliyәә sәbәb lmur. Әksinә, llhın ztı lmyn, n әlvә ln, cüzi irdә vә istәklәri dәyişir. Hqq-tlnın lmi әzәlidir vә lә bun görә dә (lmin özü dyil) bilinәn tәrәflәr dәyişir. llh-tl bilinәn, mәlum ln tәrәflәrin hnsı şәkildә, ncә dәyişdiyini bilir. Misl üçün, llh-tl kiminsә hnsıs müәyyәn bir zmn kәsiyindә dünyy gәldiyini, tәhsil ldığını vә s. bilir. Bütün bunlr llhın qyri-zti, cüzi irdәsinә id ln mәsәlәlәrdir vә nun yni mәrhәmәti, yni işi hsb lunur. Qurnd bu hqd: , hәr gün bir işdәdir - dyә buyurulur (әr-Rәhmn, 29). Şәfәt mәsәlәsi dә bu qәbildәndir. Yәni kiminsә nә vts şәfәt luncğı Hqq-tly mәlumdur, lkin bu hç dә nun әzәli irdәsinin dәyişmәsi dmәk dyil. Dördüncü ird: Vәhhbilәrin şәfәt tzisinә tutduqlrı irdlrın biri dә günhkrlrın şәfәt lunduqlrı tәqdirdә dh d cәsrәtlәnәcәklәri vә günh myillәnәcәklәridir (Blә ln tәqdirdә tәbii ki, mәqsәd itir). Cvb: Mәrhum Әllmә Tәbtәbi bu ird cvb lrq yzır: Birincisi, llhın gniş mәrhәmәti hqqınd söhbәt çn çsylı Qurn yәlәri bu irdı istisn dәrәk sırdn çırır. Çünki Qurn yәlәrindә llh-tlnın bütün günhlrı bğışlycğı hqqınd әbәr vrilir. Bu ümumi qyddn Ylnız şirk (llh şәrik qşmq) istisndır vә , ylnız özünә mәsus tövbә ilә bğışlnıl bilәr. İkincisi, bunun hәll ylu mövcuddur. Çünki Şәfәt ylnız şğıdkı şәrtlәr lduğu zmn günhkrın cәsrәtlәnmәsinә gәtirib çır bilәr. 1. Günhkrın dının vә y mühüm әlmәtlәrinin, üsusiyyәtlәrinin müәyyәn dildiyi zmn, yud d şәfәt vsitәsi ilә bğışlncq günhın müәyyәn dildiyi zmn. 2. Şәfәtin istisnsız lrq, bütün hllrd hәr bir günhın bğışlnmsın tәsir göstәrәcәyi zmn. Bu iki şәrtin hç biri şәfәt müddәsınd mövcud dyil. lә bun görә dә ird mövzudn ricdir. Dh ydın şәkildә dsәk, llh-tl, nә hәr günhın vә y hәr günhkrın şәfәtlә bğışlncğını (ümumi iqrri şәkildә) bildirmiş, nә şәfәt vsitәsi ilә bğışlncq günhın mühüm әlmәtlәri -üsusiyyәtlәri hqqınd mәlumt vrmiş, nә dә bu yll bğışlncq şәslәrin cizgilәrini çәkmişdir. Әksinә, sözügdәn bütün hllrd qıs (üsusi iqrri) şәkildә söhbәt çmışdır. Bu növ şәfәt nәinki günhkrı cәsrәtlәndirmir, әksinә nu cı kçmişindәn ibrәt lmğ, özünü islh tmәyә sövq dir vә insnı dim qru ilә ümid rsınd slyır. Mәni әl-әbr (sәh, 112) vә Bihrul-әnvrd (c. 86, sәh. 176) İbn Bbәvyhin hәzrәt Әlidәn (ә) nәql tdiyi bir hәdis qyd dilmişdir. Hәdisdә dyilir: llh-tl bir nçә şyi, bşq bir nçә şydә gizlәtmişdir: 1. Qәzәbini günhlrd gizlәtmişdir. lә bun görә dә insn günhdn çәkinmәli, hç bir günhı yüngül, kiçik hsb tmәmәlidir. Çünki llhın insnı hnsı günhlrın görә cәzlndırcğını bilmir. l bilәr ki, nun tdiyi günh dh ğır cәzy mәhkum ln günhlrdn lsun. 2. llh-tl öz mәhәbbәtini, rzılığını ibdәtlәrdә gizlәtmişdir. Yәni hnsı ibdәtin llh tәrәfindәn qәbul dilәcәyi mәlum dyil. n görә dә hç bir ibdәtә, istәr vcib, istәrsә dә müstәhәb ibdәtlәrә sәhlәnkrlıql ynşmq lmz. Çünki hnsının llhın rizyәtini cәlb dәcәyini bilmirik. 3. Öz dstunu (milynlrl tnınmz) insnlrın rsınd gizlәtmişdir. Yәni nun dstunun kim lduğu, hnsı gyimdә lduğu mәlum dyil. n görә dә hç kimin digәrini tәhqir tmәyә, şәsiyyәtini lçltmğ hqqı ydur. Çünki tәhqir lunn dmın llh dstu lmdığı mәlum dyil. 4. Qәbul tmәsini dulr rsınd gizlәtmişdir. Dmәli, du tmәyә sәhlәnkrlıq tmәk lmz. Çünki bizim hç bir әhәmiyyәt vrmәdiyimiz du qәbul lun bilәr. Bu növ müәyyәn tәrәflәri mәfi ln şәfәt nәinki günhkrı cәsrәtlәndirmir, әksinә insn ümid vrir, istiqmәt vrir, nu ümid vә qru rsınd, dim nrml vәziyyәtdә slyır. Hәdid, 19. Nis, 85. Әt-Tәfsir әl-Kәbir, c. 1, sәh. 22. Hәdis kitblrınd şәfәt sözünün du mәnsınd işlәdildiyinә tz-tz rst gәlirik. Sәhih-Buridә iki fәsildә Müsәlmnlrın immdn istәyi vә Müşriklәrin müsәlmnlrdn istәyi fәsillәrindә şәfәt sözündәn istifdә lunmuşdur: 1. اذا استشفعوا الي الامام ليستسقي لهم لم يردهم Cmt immdn yğış yğmğı üçün şәfәt dilәsәlәr (du tmәsini istәsәlәr) nlr rәdd cvbı vrmәmәlidir. 2اذا ستشفع المشركون با لمسليمين عن القحط Müşriklәrin qıtlıq zmnı müsәlmnlrdn şәfәt istәdiklәri vt. Әslәminin nәql tdiyinә görә, hәzrәt Pyğәmbәr (s) üzünü Kәbәyә tutrq buyurdu: htirm bımındn sәndәn üstün lnı ydur. Lkin llh ynınd möminin htirmı sәndәn dә çdur (Sünәni-Tirmizi, c. 4, sәh.378). Ğfir,7-9. Әt-Tәfsir әl-Kәbir, c.7. sәh, 32. llh-tәl Mәhәmmәd surәsinin 19-cu yәsindә hәzrәt Pyğәmbәrә (s) göstәriş vrәrәk buyurur: ﴿ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ﴾ (ndn) hәm öz günhlrının, hәm dә mömin kişilәrin vә qdınlrın bğışlnmsını dilә. Blә bir göstәrişin Nuh surәsinin 27-ci yәsindә hәzrәt Nuh (ә) tәrәfindәn hәyt kçirildiyinin dә şhidi luruq: ﴿ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ ﴾ y Rәbbim! Mәni, t-nmı, mәnim vimә (yud mәscidimә) mömin kimi dil ln kimsәni vә (qiymәt gününә qәdәr lcq) bütün mömin kişilәri vә qdınlrı bğışl. Kәnzül-ümml, c.12. sәh. 218, 34739-cu hәdis; Cmius-sәğir, Süyuti, sәh. 225. Fyzül-Qәdir, c. 1, sәh. 527. Üsul vә fiqh lmlәrindә isbt lunduğun görә, hökm mövzudn sılıdır. Mövzu mövcud lduqd hökm dә mövcud lur. Mövzu lmdıqd isә hökm hqqınd dnışmq lmz vә bu zmn hökmün mövzuy nisbәtdә nә iqrrilik, nә dә inkrilik bımındn hç bir rlu ydur. Filsflrın tәbirincә dsәk, vcibun әlәllh dyil, vcibun әnillhdır. Blә ki, misilsiz Tnrı tm lrq kmilliklәr qynğı lduğu üçün, nun ztı dim rәhmәt bәş dir. Bu hç dә cәbr (ftlizim) dmәk dyil. Әtrflı mәlumt üçün b: Vilyәti-fәqih, yәtullh Cәvdi muli, sәh. 59-60, İsr nәşriyytı. Bu kitbd sәhbә vә tbi kimi trminlәrә tz-tz rst gәlәcәyiniz üçün nlrın mәnsın nәzәr slq: Sәhbә: Sәhbә hәrfi mәn tibrı ilә shib sözünün cәm frmsıdır. Hәdis lmi trminlgiysınd isә Pyğәmbәri (s) müsәlmn lduğu hld görәnlәrә dyilir. İbn Hәcәr әl-İsbә әsәrindә yzır: Sәhbә imn gәtirәrәk Pyğәmbәri (s) görәn vә hәmin imnl d dünysını dәyişәn şәsә dyilir. Hәzrәt Pyğәmbәr (s) vәft tdikdә nun 114 min sәhbәsi vr idi. Bu sәhbәlәrin 100 mini Pyğәmbәrdәn (s) hәdis nәql tmişlәr. Sn lrq dünysını dәyişmiş sәhbә hicri 110-cu ildә dünysını dәyişmiş Әbu Tüfyl mir ibn Vsilәdir. Bәzi limlәr sәhbәlәrin kçdiyi hәyt ylunu yrıc kitb şәklindә tplmışlr. Bun misl lrq, İbn Әbdülkәrim Qurtәbinin (h. 463) әl-İstib fi әmil-әshb әsәrini, İbn Әsirin (630) Üsdül-ğbә fil mәrifәtus-sәhbә" әsәrini, İbn Hәcәr Әsqәlninin әl-İsbә fi tәmyizis-sәhbә vә Tәbәqtu İbn Sәd әsәrlәrini göstәrmәk lr. Tbin: Tbi sözünün cәm frmsıdır. Pyğәmbәrin (s) özünü görmәyәn, lkin nun sәhbәlәrini müsәlmn lduğu hld görәn müsәlmnlr dyilir. Әgәr hç bir sәhbәni görmәsә, lkin tbilәrdәn biri ilә görüşsә, n ( تُبَع ) tübә` dyilir. Tbilәr vә tübә mütәlif tәbәqәlәrә yrılırlr. İbn Hәcәr Әsqәlni Tәcrübәtüt-tәzhib әsәrindә bu tәbәqәlәri şğıdkı şәkildә qruplşdırır: 1. Yurı tәbәqә; (Sәid ibn Müsәyyib vә b.) 2. rt tәbәqә; (Hәsәn Bәsri, İbn Sirin vә b.) 3. Böyük әtb; (Mlik ibn Әnәs, Süfyn Suri vә b). 4. rt tәbәqәyә dil әtb; (İbn Üyәynә vә b.) Tbilәri görmәyib әtblrdn hәdis nәql dәnlәrin biri dә İbn Hәnbәldir. Sәmhudi kimi tnınn Nurәddin Әli ibn Әhmәd Mәdinәdә yşmış müfti vә triçi lim idi. Şfi mәzhәbinә bğlı idi vә әhliyә dini rәhbәrlik dirdi. Sәmhudi hicri 844-cu ildә dünyy göz çmış vә uzun illәr iki müqәddәs hәrәmdә lmi fәliyyәt göstәrmişdir. ndn bir ç lmi әsәrlәr ydigr qlmışdır. Sәvi yzır: Mәdinә şәhәrindә nun lmindәn fydlnmyn z dm tpılır. , bir dini rәhbәr, fәqih kimi lmi yrdıcılıql mәşğul idi. Dim ibdәtә mәşğul lr, lmi dilqlr prrdı. nun fәshәtli nitqi, srsılmz imnı bәnzәrsiz sәciyyәvi kyfiyyәtlәrindәn idi. , hicri 911-ci ildә dünysını dәyişdi. (Әtrflı mәlumt üçün b: شذرات الذهب , İbn İmd Hәnbәli, c.8 sәh. 52. Әz-zuu-lm Mәhәmmәd ibn Әbdür-rәhmn әs-Sәvi, c.5 sәh. 245) ﴾ وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُونَ وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ ﴿ llh ylund öldürülәnlәrә (şәhid lnlr) "ölü" dmәyin. Әksinә, nlr (llh dәrghınd) diridirlәr, lkin siz bunu dәrk tmirsiniz. (Bәqәrә, 154) ﴿وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُون﴾ llh ylund öldürülәnlәri (şәhid lnlrı) hç dә ölü zәnn tmә! Әsl hәqiqәtdә nlr diridirlәr. nlr Rәbbi ynınd ruzi (cәnnәt ruzisi) әt lunur. (li-İmrn, 169) Hәdis lmi trminlgiysınd hfiz (cәm frmsı - huffz) Pyğәmbәrin (s) sünnәsi ilә bğlı ytәrli bilgiyә mlik ln vә yüz min hәdisi sәnәd silsilәsi ilә birgә әzbәr bilәn şәsә dyilir. Vәful-vәf, c. 4, sәh. 1349. İmmiyyәlәrә görә, mәsumlr (ә) qәdәr ln sәnәd silsilәsindә özünә yr lmış rәvyәtçilәri bütünlüklә 12 immlı vә tibrlı ln hәdisә sәhih hәdis dyilir. Pyğәmbәrin buyurduğu bir hәdisdә dyilir. Hәzrәt Musnın (ә) ynındn kçdim vә nun qәbirdә nmz qıldığını gördüm. Qyd tmәk lzımdır ki, hәzrәt Musnın (ә) qәbri Mәdinә ilә Bytül-müqәddәs rsınd yrlәşәn Mәdyәn şәhәrindәdir (Siyәru ә`lmin-nübәl, c. 16, sәh 99; Sәhih-Müslim, c. 2. sәh. 2375; Sünәni-Nisi, c. 3, sәh. 216; Müsnәdi-Әhmәd, c. 3, sәh. 48). Vәful-vәf, c. 4, sәh. 1349. Әl-Mәvhibul-lәdunniyyә, c. 3, sәh. 413. Bu tip insnlrın blә fikir söylәmәsi hç dә gözlәnilmәz dyil. Çünki nlr Әhli-Byt (ә) krvnındn gri qlmış, Pyğәmbәrin (s) vәsiyyәtinә әmәl tmәmiş, kiçik әmnәti tәrk tmiş vә blәcә ynlışlıqlr girdbın sürüklәnmişlәr. nlr n iki immın tәlimindәn kәnrd qlmış, lә bun görә dә şәfәt nlyışı kimi Qurnın әn ydın prinsiplәrindәn ln müddәnı inkr tmiş vә ynlış fikirlәr söylәmişlәr. (Kәhf, 5) Misl üçün, Rәşid Rz әl-Mәnr әsәrindә blә bir girdb yuvrlnmışdır: , (c, 1. sәh, 307) yzır: İnsn ğlı şәfәtin mümkünlüyünü qәbul dir. mm nun rl hәytd lub-lmmsı mövzusund skitdir. Qurn yәlәrindәn dә qәti bir nәticә lmq mümkün dyil. Çünki bәzi yәlәr şәfәti inkr, bәzi yәlәr isә isbt dir. Bәzi yәlәr şәfәti şәrti lrq, bәzilәri isә mütlәq şәkildә qәbul dir. Bu mütәlifliyin nәticәsi lrq blә qәnәtә gәlirik ki, şәfәtlә bğlı yәlәr mütәşbih yәlәrdir. hqd dәqiq bilgini shәnin dmlrındn lmq lzımdır. Dmәli, şәfәtin rl hәytd bş vrib-vrmәyәcәyini sübut dәn nә әqli (rsinl), nә dә nәqli (әnәnәvi) dәlillәr mövcuddur. Cvb: Birincisi, Qurnı tәfsir tmәk iddisınd ln kimsә svdsız vә yrsiz tәәssüblәri fikrindәn çırmlı, şәsi fikirlәrini Qurn şılmmlı vә tm zd şәkildә düşünmәlidir. İkincisi, bu vә y digәr yәnin mütәşbih lduğu iddisınd lduqd mütәşbih yәlәri ümmül-kitb ln möhkәm yәlәrlә müqyisә tmәk lzımdır. Bşq sözlә dsәk, şәni kökә, uşğı ny tpşırmq lzımdır. Qurnın göndәrilmәsindә mәqsәd bizә mütәşbih, çıqlnmsı, izhı mümkün lmyn yәlәr göndәrilmәk dyil. Әksinә, Qurnın bütün yәlәri izhı, tәhlil dilmәsi vә çıqlnmsı mümkün ln yәlәrdir. mm bәzi yәlәri vsitәsiz (möhkәm yәlәr) bәzilәri isә vsitәli (mütәşbih yәlәr) şәkildә öz izhını tpır. Bu rd tәfsir dәcәk şәsin öhdәsinә düşәn vәzifә yәlәri dәqiq rşdırmq, möhkәm vә mütәşbih yәlәri yrılıqd tnımq vә nlrı bir-biri ilә müqyisә tmәkdir. Blә ln hld, nlrın ddiyi şәkildә şәfәt yәlәri mütәşbihdirsә, bu yll öz hәllini tpır vә tm lrq ydınlşır. Şәfus-siqm, sәh. 204. Syfәddin mudi hicri 554-ci ildә Türkiyәnin cәnub-qәrbindә yrlәşәn Diyrbәkrin bir hissәsi ln mud bölgәsindә dünyy göz çmışdır. nun t-nsı Hәnbәli mәzhәbinin dvmçılrındn idi. , bu ilәdә böyüyüb by-bş çtdıqdn snr, Bğdd gәldi. Burd Әbdul-Fәtth Hәnbәlinin ynınd tәhsillә mәşğul ldu vә Şfi mәzhәbini qәbul tdi. li tәhsilini bş vurn Syfәddin әqli (rsinl) lmlәrә yiyәlәnmәk mәqsәdi ilә Şm yllndı. lmә ln böyük mrğı nu Misirә çәkib prdı. , burd bәzilәrinin hәsәdinә sәbәb ldu. lә bun görә dә nun hqqınd lmzın şyiәlәr yyılmğ bşldı. Blә ki, nu kfirlikdә, günhkrlıqd ittihm tdilәr vә bu ittihmın nәticәsi lrq qnının ıdılmsını hll hsb tdilәr. Syfәddin çıış ylunu Misiri tәrk dәrәk Şm gtmәkdә gördü. Şm gәldikdәn snr Әziziyyә mәdrәsәsindә müәllim kimi fәliyyәt göstәrmәyә bşldı. Lkin burd d n qrşı mülifәt cәrgәsi yrndı. Nәhyәt, , v dustğı lrq 621-ci ildә dünysını dәyişdi vә Qsyun dğınd trpğ tpşırıldı. ndn ydigr qln lmi әsәrlәr günümüzә qәdәr gәlib çtmışdır. nun lmi irsinә nümunә kimi şğıdkılrı göstәrmәk lr: 1. әl-Әhkm fi üsulil-әhkm; 2. Müntәhәs-süul fi lmil-üsul; 3. Qyәtul-mәrm fi lmil-kәlm. Bu slstik әsәr Әşirә mәzhәbinin tiqdlrın uyğun şәkildә qәlәmә lınmış vә dilindә Әbkrül-әfkr dlı digәr bir kitb d yrlәşdirilmişdir. , bu kitbd Şiә әqidәsini tәnqid dәrkәn bir dәnә dә lsun Şiә kitbı ummış, ylnız Şiә mәzhәbinә mülif qüvvәlәrin yzdıqlrındn yrrlnmışdır. Vәful-vәf, c.4. sәh. 1351. İmmül-hәrәmyn, Әbül-Mәlik ibn Әbi Mәhәmmәd Әbdullh Cüvynidir. İbn әlkn nun hqqınd yzır: , sn әsr limlәri rsınd әn bilgili şfi limi lmuşdur. , dörd il Mәkkәdә yşmış, bir nçә il Mәdinәdә tәdris tmiş vә rd d vәft tmişdir. Bu iki şәhәrdә yşdığın görә İmmül-hәrәmyn (yәni iki mәqbәrәnin immı, rәhbәri) kimi mәşhurlşmışdır. , ilkin tәhsilini gәnc yşlrınd (şfi fәqihi ln) tsı Şy bdullhdn lmışdır. tsının vәftındn snr (438-ci il) Byhәq mәdrәsәsinә gdәrәk Şy Әbül-Qsim Әsfәryini vә bşqlrının ynınd öz tәhsilini tәkmillәşdirmişdir. nun lmi irsinin şğıdki nümunәlәrini göstәrmәk lr: 1. әl-İrşd; 2. әr-Rislәtun-nizmiyyә fil-әhkmil-islmiyyә; 3. әş-Şmilu fi üsuliddin vә s. nun kәlml bğlı (slstik) әsәrlәrindә üç Әş`әri mәzhәbindәn ln müәlliminin tәsiri ltın düşdüyü çıqc görünür. İmmul-hәrәmyn, snund 478-ci ildә öz vindә dünysını dәyişdi vә rdc trpğ tpşırıldı. Bir nçә ildәn snr isә Mәqbәrәtül-Hüsynә köçürülәrәk tsının ynınd dәfn dildi. Vәful-vәf, c. 4, sәh. 1412. Vәful-vәf, c.4, sәh. 1412. Vәful-vәf, c. 4, sәh. 1412. Qәzli kimi şöhrәt qznmış Әbu Hmid Mәhәmmәd ibn Mәhәmmәd Әşirә mәzhәbinin görkәmli limlәrindәndir. , bir müddәt Nizmül-mülk tәrәfindәn Bğddın Nizmiyyә mәdrәsәsindә tәdrislә mәşğul ldu. Dörd il tәdris tdikdәn snr, 588-cı ildә tәdrisini slyıb Hicz gtdi. rd hәcc mәrsimini hәyt kçirdikdәn snr Dәmşqә qyıtdı vә n il rd yşdı. Dh snr Tus şәhәrinә yllnrq ylnız lmi әsәrlәr yzmq, ibdәt vә Qurn umql mәşğul ldu. Nizmul-mülkün dvmlı tәkidi nәticәsindә bir müddәt dә Nişpurun Nizmiyyәsindә tәdrislә mәşğul lmlı ldu. Lkin tәdrisi tәrk dib vәtәninә qyıdrq sufilәr üçün bir nqh, tәhsil mrğınd lnlr üçün isә mәdrәsә tikdi. 505-ci ildә dünysını dәyişdi. Zәhәbi, Siyәru ә`lmin-nübәl әsәrindә (c. 19, sәh. 378) nun Qәdir-um hәdisi hqqınd ç mühüm qydlәrini gәtirmişdir. Әbu İs Mәhәmmәd ibn İs Sәvrә 200-ci ildә (digәr vrsiyy görә 209-cu ildә Tirmizlә ltı millilik mәsfәdә yrlәşәn) Buğ kәndindә dünyy gәlmişdir. , Buri vә s. hәdis ustdlrın şgirdlik tmiş vә rsn, İrq, Hicz şәhәrlәrindә sәfәrdә lmuşdur. Tirmizi Sünәn vә y Cm әsәrindәn bşq İlәl vә Kitbu şәmilin-nәbi (s) әsәrini dә qәlәmә lmışdır. , kr lmsın bmyrq, mәşhur hәdis hfizlәrindәn idi. Cm vә y Sünәn-Tirmizi bş mindәn ç hәdis nәql tmiş vә tәkrrçılığ z yl vrmişdir. Әbu İs 279-cu ildә, rәcәb yınd dünysını dәyişmişdir. Әt-Tcul-cm lil-usul, c.1, sәh 381. Әt-Tcul-cmu lil-usul, c. 1, sәh 291. ﴾ ...مَن شَاءَ اللَّهُ َ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَمَن فِي الْأَرْضِ إِلَّا ﴿ Sur (birinci dәfә) çlıncq, llhın göylәrdә vә yrdә ln istәdiyi kimsәlәrdәn bşq, dәrhl hmı yıılıb ölәcәk (Zumәr, 68). Әbu Dvud, Sülymn ibn Әş`әs ibn İshq Sәcistni hicri 202-ci ildә dünyy göz çmışdır. Hәdis tplmq mәqsәdi ilә rsn, Şm, Misir vә Hiczd lmuş, snd Bәsrәdә mәskunlşmışdır. Hicri 275-ci ildә isә hәytını dәyişmişdır. Tirmizi, Nisi vә Әbu Uvnә Әsfәryini ndn hәdis öyrәnmişlәr. Әbu Dvud öz Sünәn әsәrini tibrlı rәvyәtlәrdәn şitdiyi rәvyәtlәr әssınd qәlәmә ldı vә nu Әhmәd ibn Hәnbәlә göstәrdi. Әhmәd kitbı ç bәyәndi. , özünün ddiyinә görә, bş min hәdis yzmışdır (nun müәllimlәri sırsın Buri vә Müslim dә dildir) Nisi kimi şöhrәt qznmış Әbu Әbdürrәhmn Әhmәd ibn Şüyb hicri 214 (vә y 215)-ci ildә (rsn şәhәrlәrindәn ln) Nis şәhәrindә dünyy gәlmişdir. , hәdis tplmq mәqsәdi ilә rsn, Hicz, İrq, Misir, Şm vә s. bölgәlәrә sәfәr tmiş, nәhyәt Misirdә mәskunlşmışdır. Digәr vrsiyy görә, ömrünün snlrınd Şmdn Misirә gәlmişdir. ndn Müviyәnin fәzilәti hqqınd hәdis sruşduqd dmişdir: nun fәzilәti hqqınd Pyğәmbәrin (s) nun hqqınd buyurduğu llh nun (Müviyәnin) q ını dyurmsın! kәlmındn bşq bir hәdis şitmәmişәm. Bu cvbı şitdikdә nu döyәrәk mәsciddәn qvdulr. Burd ldığı zәrbәlәrdәn әstәlәnәn Әbu Әbdürrәhmn (Fәlәstindә yrlәşәn) Rәmlә şәhәrinә köçdü vә rdc hәmin әstәlikdәn öldü. Nisini şiәliklә bğlyırlr. Bun sәbәb nun әsis dlı әsәrindә Әlinin (ә) fәzilәtlәrini qyd tmәsidir. özu bu kitbı yzmsının sәbәbini blә çıqlyır: Şm gtdikdә әhlinin Әliyә (ә) qrşı mәnfi fikirdә lduqlrını, yllrını zdıqlrını gördüm vә bu kitbı qәlәmә lmğ bşldım. Qynqlrd nun vәft trii hicri 303-cü il kimi qyd lunmuşdur Әt-Tcul-cmu lil-üsul, c. 1, sәh. 298 İbn Mcә kimi şöhrәt qznmış Mәhәmmәd ibn Mcә Qәzvini hicri 207-ci ildә (bәzilәrinә görә isә hicri 209-cu ildә) dünyy gәlmişdir. Bәsrә, Kufә, Bğdd, Mәkkә, Şm vә Misirdә sәfәrdә lmuşdur. , hicri 273-cü ildә dünysını dәyişmişdir. nun әsәrlәrinin bir nümunәsi kimi Qurnın tәfsiri vә Qәzvinin trii әsәrlәrini göstәrmәk lr Qf, 22 Qurn vә hәdislәrdә tm ydınlığı ilә öz әksini tpmış mәsәlәlәrdәn biri dә Bәrzә hәytıdır. Bu tzisi-ylnız İslm mrifindәn әbәrsiz ln bir nçә nәfәri çımq şәrti ilә bütün müsәlmnlr ykdilliklә qәbul dirlәr. Bu tiqd Qurn vә hәdislәrdәn qynqlnır. İslmın ilkin qynqlrınd bu hqd qәdәr qydlәr mövcuddur ki, dәrindәn rşdırsq cildlәrlә kitb çvrilәr. Qurnd uyuruq: ﴾َ وَلَكِن لاَّ تَشْعُرُون وَلاَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ ﴿ llh ylund öldürülәnlәrә (şәhid lnlr) "ölü" dmәyin. Әksinә, nlr (llh dәrghınd) diridirlәr, lkin siz bunu dәrk tmirsiniz (Bәqәrә, 154). yәnin snund özünә yr ln لا تشعرون ifdәsi insnın bu növ hәytının düny hәytındn dh kmil hәyt lduğun vә bәşәrin bunu mnәsiz qvry bilmәyәcәyinә sübutdur. Grçәklikdә yşyn insn görmәdiyi sirli mәsәlәlәrә nisbәtdә n bәtnindә yşyn uşğ bәnzәyir. Hәmin uşğ nun yrlәşdiyi n bәtnindәn ricdә ulduzlrın, plntlәrin, dәnizlәrin, knlrın vә s. lduğunu dsәk, tәbii ki, bunu dәrk dә bilmәyәcәk. Çünki bunlr n bәtnindәn ricdә lnlrdır. Bu dünyd yşyn insn d bir ç hәqiqәtlәri dәrk dә bilmir. lә bun görә dә bu növ mtfizik hәqiqәtlәrә tiqd bәslәmәli vә bu hqd dәrin düşüncәlәrә dlmqdn qrunmlıdır. Dmәli, siz dәrk tmirsiniz dyilirsә, bu, ylnız insn idrkının hәmin növ hәytı dәrk tmәk, qvrmq iqtidrınd lmdığını göstәrir. 1. Ğfir surәsindә (yә. 46) uyuruq: ﴿النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ﴾ nlr (ölәn gündәn qiymәtә qәdәr qәbir vindә) sәhәr-şm dd yndırılrlr. Qiymәt qpduğu gün isә (dyilәcәkdir): "Firn әhlini әn şiddәtli әzb slın! yә iki hissәdәn ibrәtdir. Birinci hissәdә النار, ikinci hissәdә isә و يوم dyә buyurur. Burdn mәlum lur ki, yәnin ilk hissәsindә söhbәt çıln әzb qiymәt әzbı dyil. Çünki, qiymәt әzbı hqqınd yәnin ikinci hissәsindә söhbәt çılmışdır. Dmәli, burd әzb ddikdә mәqsәd Bәrzә әzbıdır vә nlr diri hld әzb çәkirlәr. Bundn bşq li-İmrn169-171, Nuh25, Ysin28-29, Sәcdә11, Әrf77 vә s. yәlәr Bәrzә hәytı hqqınd dnışır. Bu mövzud hәdislәrimiz dә çdur. Bu hәdislәrdәn birindә dyilir: İmm Sdiqdәn (ә) möminlәrin ruhlrı hqqınd sruşduqd buyurdu: في حجرات في الجنة يأكلون من طعا مها ويشربون من اشرابها ويقولون ربنا اتمم لنا الساعة وانجز ما وعد تنا (Bihrul-әnvr, c. 6, sәh, 169). Blә rәvyәtlәrdәn birini Buri (Bәdr döyüşündә bş vrәnlәr fәslindә (c, 5), Müslim Cәnnәt fәslindә (c. 4), Nisi Sünәn (c. 4), Әhmәd ibn Hәnbәl Müsnәd (c. 2), İbn Hişm Sirә (c.1, sәh. 2), Mәğzi Vqidi (c. 1) vә Әllmә Mәclisi Bihrul-әnvr (c.16) әsәrlәrindә qyd tmişlәr. Hәdisdә dyilir: Bәdr döyüşündә Qüryş kfirlәrinin 70 nәfәri öldürüldü. Pyğәmbәr (s) müşrik ölülәrini quyuy tmğı әmr tdi. Blәcә cәsәdlәri quyuy tökdülәr. Bu zmn Pyğәmbәr (s) ölülәri bir-bir dlrı ilә çğırrq buyurdu: y Ütbә!, y Şybә!, y Ümәyyә!, y Әbu Cәhl! llhın sizә vәd tdiyinin dğru lduğunu gördünüzmü? Bunu görәn bәzi müsәlmnlr ddilәr: y llhın rәsulu! Siz ölülәri çğırırsınız? Pyğәmbәr (s) buyurdu: Siz hç dә nlrdn yşı şitmirsiniz. Lkin nlr cvb vrmәk iqtidrınd dyillәr. Snr ynә ölülәrә ddi: Siz llh lçisinә ç pis qhumlr ldunuz. Bşqlrının mәni tәsdiq tdiyi hld siz mәni tәkzib tdiniz. Bşqlrı mәnә sığıncq vrdiyi bir hld siz mәni vәtәnimdәn qvdunuz. Bşqlrının mәnә yrdım tdiyi zmn, siz mәnimlә svş qldınız. İndi pәrvәrdigrın vәd tdiklәrinin hqq lduğunu gördünüzmü? Mötәzilә mәzhәbinә id dilәn fikirlәr sırsın qәbir әzbının inkrı d dil dilir. Lkin bu düzgün dyil. Çünki bu fikir ylnız bir nәfәr Mötәzilә mәzhәbinә mәnsub ln şәsә (Zirr ibn Әmrә) iddir. Hnsı ki, bu şәs snun qәdәr Mötәzilә mәzhәbinә sdiq qlmmış, tövbә dәrәk cәbbrilәrә (ftlistlәrә) qşulmuşdur. Qzi Әbdül-Cәbbr (Mötәzili) Şәrhul-üsulil-әmsә әsәrindә Qәbir әzbı fәslindә yzır: Qәbir әzbı mövzusund İslm ümmәti rsınd fikir yrılığı ydur. Burd ylnız Zirr ibn Әmr hqqınd bir nçә kәlmә dmәk yrinә düşәrdi. , Mötәzilә mәzhәbinә mәnsub idi. Snr cәbbrilәrә qşuldu. Rvәndi Mötәzilikdә sdiq lmyn birinin sözlәrini bizә id tmiş vә bizim qәbir әzbını dndığımızı dmişdir. Bun sәbәb kimi isә bizim bunu iqrr tmәdiyimizi göstәrmişdir. Snr Qzi Әbdül-Cәbbr insnın Bәrzә hәytını sübut tmәk mәqsәdi ilә Qurn yәlәrinә әsslnmışdır (Tәlisәtüt-tәmhid, sәh. 623, Muhzirtun fil-ilhiyy, Cәfәr Sübhni) Kәnzül-ümml, c. 1, sәh, 14, hәdis. 28715; Bihrul-әnvr, c. 22, sәh, 14 Vәful-vәf, c. 4, sәh, 1355 Fәr Rzi kimi şöhrәt qznmış Mәhәmmәd ibn Ömәr hicri 549-cü ildә (bәzi vrsiylr görә 544-cü ildә) Ry bölgәsindә dünyy göz çmışdır. Mәhәmmәd ntiqlik sәnәtindә (ritrikd) böyük mәhrәtә mlik lmql ynşı әrәb vә frs dillәrindә sәrbәst dnışırdı. İlkin tәhsilini tsı Ziyuddin Ömәrdәn lmışdır. Әşirә mәzhәbinin öndәrlәrindәn idi vә hәqiqәtәn dә bu mәzhәbә böyük idmәtlәr tmişdir. , Hrtd tәdrislә mәşğul idi. Dәrslәrindә bütün mәzhәblәrin nümyәndәlәri iştirk dirdilәr. lә bun görә dә n Şyül-İslm lәqәbi vrilmişdir. , nitqinin snund böyük ürәk ynğısı ilә şğıdkı byti uyrmış: Sğlığınd gәr sәni r dirsә bu cәmiyyәt Ölümünә nә yzıq, tökәr әşki-müsibәt (Vәfiyytül-ә`yn, İbn әlkn) , nәhyәt hicri 604-cü ildә Hrtd dünysını dәyişdi. ndn ydigr qlmış irsә Mәftihul-qyb, әl-Mәbhisul-mәşriqiyyә, Şәrhül-işrt vә s. nümunә göstәrmәk lr. İsr, 85. Fәcr, 27-28. Әnm, 61-62. Tәfsirül-kәbir, c. 21, sәh. 41. Bәqәrә, 154. Fәtv әs-Sübki, c. 2, sәh, 636. Sәhih-Buri, c. 9, sәh. 193; Sәhih-Müslim, c. 5, sәh, 131. Bizim kitblrımızd (İmmiyyә qynqlrınd) blә bir ibrә mövcud dyil. Bizim bu hәdisi tibrsız hsb tmәyimizin sәbәblәrindәn biri hәdisin sәnәd silsilәsindәn birindә Әmr ibn әl-sın mövcudluğudur. , şәsiyyәti mәlum myn vә bir ç әhli-sünnә limlәrinin qәbul tmәdiyi rәvyәtçidir. Digәr bir nәqldә isә hәmin rәvyәt sәnәd silsilәsinin tibrsılığı ilә ynşı mürsәl (sәnәd silsilәsi kmil lmy) hәdisdir. B: Ümdәtül-qri, c. 4, sәh. 621, hәdis. 2423. Tәfsir әl-Mizn, c. 10, sәh.121. Yunus, 92. Blә hәdislәrdәn biri Pyğәmbәrdәn (s) nәql lunn hәdisdir. Hәdisdә dyilir: اعطيت خمس و اعطيت الشفاعة فان خرتها لامتي فهي لمن لا يشرك با الله شيئا Mәnә bş imtiyz vrilmişdir... nlrdn biri şәfәtdir. nu ümmәtim üçün slmışm. Şәfәt şirk tmәyәnlәr üçündür" ( Müsnәdi-Әhmәd, c. 1, sәh. 329). Digәr hәdisdә isә buyurulur: انا اول شافع و مشفع "Mәn şәfәt dәn vә şәfәti qәbul lunn ilk şәsәm" (Sünәni-Tirmizi, Sünәn Drәmi). Әbuzәr Ğәffri dyir: صلي رسول الله (ص) ليلة فقرأ حتي اصبح يركع بها ويسجد بها ان تعذ بهم فا نهم عبا د ك وان تغفر لهم فانك انت العزيز الحكيم Pyğәmbәr (s) bir gcә sübhәdәk nmz qılır, ruku, sәcdә dir vә rdıcıl lrq ﴿إِن تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِن تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ﴾ Әgәr nlr әzb vrsәn, şübhә ydur ki, nlr Sәnin qullrındır. Әgәr nlrı bğışlsn, ynә şübhә ydur ki, Sәn ynilmәz qüvvәt shibi, hikmәt shibisәn yәsini uyurdu. فلما صبح قلت يا رسول الله ما زالت تقرأ هذا الاية Sәhәr çıldıqd sruşdum: y llhın rәsulu! rdıcıl lrq bu yәni uyur vә sübhә qәdәr rüku, sәcdә dirdin (Bun sәbәb nәdir?) Hәzrәt Pyğәmbәr (s) buyurdu: "اني سالت ربي" عز وجل" الشفاعة لامتي فا عطا ينها فهى نائلة ان شاء الله لمن يشرك با الله "عز وجل" شيئاً" Mәn llh-tldn ümmәtim üçün şәfәt istәdim. , mәnim istәyimi qәbul tdi. Şәfәt llhın irdәsi ilә müşrik lmynlr iddir (Müsnәdi-Әhmәd, c. 5). ŞӘFӘTİN ŞӘRTLӘRİ 1. Müşrik lmmq; 2. llhın ygnәliyini tirf tmәk; Pyğәmbәr (s) buyurmuşdur: شفا عتي لمن شهدان لا اله الا الله مخلصا ٌيصدق قلبه لسانه ولا نه قلبه Mәnim şәfәtim llhın ygnәliyinә lisliklә tirf dәn, qәlbi dilini, dili dә qәlbini tәsdiq dәn şәslәrә id lcq. 3. Nsibi lmmq; İmm Sdiq (ә) buyurmuşdur: ان المئومن ليشفع لحميمه الا ان يكون ناصباٌ شفغ له كل نبي مر سل او ملك مقرب ما شفعوا Hәqiqәtәn, mömin öz yın dstu üçün şәfәt dәr. Bu şәrtlә ki, dstu nsibi lmsın. Nsibi lduqd bütün pyğәmbәrlәr, müqәrrәb mәlәklәr blә nun üçün şәfәt tsәlәr, nlrın şәfәti qәbul dilmәz (Sәvbul-әml, sәh.251). 4. Nmzın sәhlәnkrlıql ynşn, nu yüngül synlr şәfәt qpısı bğlıdır. İmm Kzim (ә) buyurmuşdur: "انه لا يناله شفاعتنا من استخف با الصلاة " Bizim şәfәtimiz nmz sәhlәnkrlıql ynşnlr id lmycq (Kfi, c. 3, sәh, 6). عن سواد بن قارب" وكن لي شفيعاٌ يوم لا ذوشفاعة: بمغن فتیلاً " Bәzi nüsәlәrdә Sәvd ibn zib, bәzilәrindә isә Sәvd ibn Qrib kimi qyd dilmişdir. Әd-Dürәrus-sәniyyә, sәh. 29. Kәşfül-irtiyb, sәh. 263. әl-İsbә, c. 2, sәh. 96. Üsdül-ğbә, c. 3, sәh, 375. Әmli, Şy Müfid, 105, Әlinin (ә): Bizi llh dәrghınd yd t! dmәkdә mәqsәdi şәfәtdir. Bu ifdәdәn Yusif surәsindә dә (yә. 42) istifdә dilmişdir. yәdә dyilir: ﴾ اذْكُرْنِي عِندَ رَبِّكَ ﴿ ğnın (Misrin pdşhının) ynınd mәni dә yd sl! Kәşfül-irtiyb, 265. Zyni Dhlnın ülsәtül-kәlm әsәrindәn götürülmüşdür. Fәthül-bri, c. 2, sәh 398; Әs-Sünәnül-Kubr, c. 3, sәh, 35; Vәfül-vәf, 41374.